En̄wan Oro Bible Usem Spain An̄wanade Man Ọbọhọ Odu

USEN kiet ke October 1559, n̄kpọ nte mbon Spain 200,000 ẹmi ẹdide mbon Catholic ẹma ẹbụn̄ọ ẹdụk edere edere obio Valladolid. Se ikodụride mmọ udọn̄ ekedi edinam oro akabuanade ndụn̄ọde ye ubiereikpe n̄kpa nnọ mme ekpep isio ukpepn̄kpọ, emi “ẹkefọpde owo iba ye uwem, ẹyịride-yịri owo duop.” Mmọ ẹkedi “mme ekpep isio ukpepn̄kpọ.”

Ọwọrọetop akparawa edidem Philip II ke idemesie eketie ibuot ke edinam oro. Ke ini owo kiet oro ẹkebierede ikpe n̄kpa ẹnọ ekekpede ubọk oyom ẹtua imọ mbọm, edidem oro ama ọsọsọp ọbọrọ ete: “Edieke eyen mi eren ekpedide utọ owo nditaha oro nte afo edide, ami ke idemmi n̄kpatan̄ ebek ifia ndida mfọp enye.” Nso ekedi ndudue enyene-ndiọkiso owo unọmọ oro? Enye n̄kukụre ekesikot Bible.

Ke ukem ini oro, esop Ukara Ufịk mbon Catholic ama esịn idem ke obio Seville ke Andalusia. Do, otu mbon n̄ka monk ke ufọkidụn̄ mmọ ke San Isidro del Campo, okosụk ọbọ Bible usem Spain ke ndịbe ndondo oro. Nte mbon mbia ẹyeyarade mmọ? Ndusụk mbon oro ẹkediọn̄ọde ẹte mmimọ idu ke itiendịk n̄kpa ẹma ẹfen̄e ẹkpọn̄ idụt oro. Edi owo 40 ke otu mbon oro ẹkesụhọde ikenyeneke mfọniso ndien ẹma ẹdian mmọ ke eto ẹfọp, ke otu mmọ ekedi ata owo oro ekedịbede ada Bible odụk idụt oro. Spain eke ọyọhọ isua ikie-16 ekedi itie nsobo ọnọ mme andikot Bible—ibat ibat owo ẹkebọhọ odudu Ukara Ufịk oro.

Ke otu ibat ibat owo ẹmi ekedi akani owo n̄ka monk oro, Casiodoro de Reina (c. 1520-94). Enye ama efehe aka London, edi kpa ye odude do enye ikenyeneke ubọhọ. Ukara Ufịk ama ọn̄wọn̄ọ ndinọ owo enọ edieke ẹmụmde enye, ndien isụn̄utom ukara Spain ke esopikpe England ama oyom usụn̄ nditap enye afiak ọnyọn̄ idụt emi okodude ke idak Spain ke usụn̄ nte enye ekekeme. Ikebịghike, mme nsunsu edori ikọ aban̄ade usịn efịbe ye edinam idan̄ ukemuduot ama enyịk enye ndikpọn̄ England.

Ye esisịt n̄kpọ udu uwem ye akamba ubon ndise enyịn, enye ama ebemiso oyom ubọhọ ke Frankfurt. Ekem, ediyom oro enye okoyomde ubọhọ ido ukpono ama ada enye okosịm France, Holland, ndien ke akpatre Switzerland. Edi ke ofụri ini emi, enye ama esịn idem ke utom. Enye ama anam an̄wan̄a ete, ‘Ibọhọke ke ini emi n̄kọdọn̄ọde m̀mê n̄kakade isan̄, . . . n̄ketreke ndinam utom.’ Enye ama ada ediwak isua ndikabade Bible nsịn ke usem Spain. Ke akpatre ẹma ẹtọn̄ọ ndimịn̄ Bible eke Reina idem 2,600 ke 1568 ke Switzerland ẹnyụn̄ ẹkụre ke 1569. N̄wọrọnda n̄kpọ kiet ke edikabade eke Reina edi nte ke enye akada Iehoua (Jehová) utu ke Señor ndida nnọ Tetragrammaton, kpa mme abc usem Hebrew inan̄ ẹmi ẹdade ẹnọ ọkpọkpọ enyịn̄ Abasi.

Bible Usem Spain ke Edinam

Ke edide isio, ke ini, otode ke edisio ukwak umịn̄n̄wed ndi, Bible akasuanade ọyọhọ ofụri Europe, ke Spain mmọ ẹkekabade ẹdi n̄kpọ oro ẹnanade-nana. Ikesidịghe ntem kpukpru ini. Ke ediwak isua ikie Bible ekedi n̄wed oro ẹsuande atara akan ke Spain. Mbon oro ẹkewetde ke ubọk ẹma ẹdu ke usem Latin ndien, ke isua ikie ifan̄ ẹbede, ẹma ẹkam ẹdu ke usem Goth. Ewet mbụkeset kiet ama anam an̄wan̄a ete ke Ntọn̄ọ Eyo Ntatenyịn, “Bible—nte ebiet odudu ye mbet, nte uwụtn̄kpọ mbuọtidem ye eduuwem—ama enen̄ede ọwọrọ etop ke Spain akan ke Germany m̀mê England.” Nsio nsio mbụk Bible, mme Psalter (m̀mê, Psalm), mme n̄wed usiakikọ, mme mbụk eti ido uwem, ye mme mbiet n̄wed ntre ẹma ẹkabade ẹdi nyama-n̄kan n̄wed ke emana oro.

Mme osion̄o n̄wed oro ẹma ẹkenọ ukpep ẹma ẹtịn̄ enyịn ẹsion̄o mme nnennen uwetn̄kpọ Bible. Okposụkedi akadade mme ewetn̄wed 20 ofụri isua kiet ndisio mfọnn̄kan uwetn̄kpọ kiet kpọt, ẹma ẹsuan ediwak Bible usem Latin ye ediwak tọsịn n̄wed utatikọ Bible usem Latin ke Spain etisịm ọyọhọ isua ikie-15.

N̄ko-n̄ko, ke ini usem Spain ọkọtọn̄ọde nditara, ẹma ẹnyene udọn̄ ndinyene Bible ke usem n̄kann̄kụk. Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie-12, ẹma ẹkabade Bible ẹsịn ke usem Romance, m̀mê akpa usem Spain, kpa usem oro mme ọsọ owo ẹkesemde.

Edidemede ke Esisịt Ini

Edi edidemede oro ikebịghike. Ke ini mme mbet John Calvin, mme mbet Wycliffe, ye mme mbet John Huss ẹkekamade N̄wed Abasi ndisọn̄ọ se mmọ ẹnịmde ke akpanikọ, ẹma ẹnam n̄kpọ usọp usọp ye ke ido afai ẹban̄a oro. Ikpọ owo Catholic ẹkese edikot Bible nte ukwan̄n̄kpọ, ndien ẹma ẹnam ẹtre mbufa n̄wed oro ẹkabarede mi ẹsịn ke mme ọsọ usem ye unana ubiatini.

Esop Catholic eke Toulouse (France), emi okosopde idem ke 1229, ama atan̄a ete: “Nnyịn imakpan ọsọ owo ekededi ndinyene Akani m̀mê Obufa Testament oro ẹkabarede ẹsịn ke ọsọ usem. Edieke owo emi eten̄ede Abasi amade, enye ekeme ndinyene Psalter m̀mê Breviary [n̄wed ikwọ ye akam] . . . edi ikpanaha enye enyene n̄wed oro ẹsiakde ke enyọn̄ emi oro ẹkabarede ẹsịn ke usem Romance ke baba ntak kiet.” Isua inan̄ ke ukperedem, James I eke Aragon (edidem emi akarade akamba ikpehe isuo inyan̄ibom) ama ọnọ kpukpru mbon oro ẹnyenede Bible ke ọsọ usem n̄kpasịp usen itiaita ndiyak mmọ nnọ bishop n̄kann̄kụk ọfọp. Editre ndinam emi, edide ọkwọrọ ederi m̀mê ọsọ owo, eyenam ẹnyene eyịghe ẹban̄a andikama nte ekpep isio ukpepn̄kpọ.

Kpa ye ukpan oro ẹkedoride—ẹmi owo mîkanamke enye ketket kpukpru ini—ndusụk mbon Spain ẹma ẹkeme ndibụre mbụre mban̄a edinyene Bible ke usem Romance ke utịt utịt Ntọn̄ọ Eyo Ntatenyịn. Emi ama osịm utịt usọp usọp ke ini ẹkewụkde Ukara Ufịk eke Spain ke idak ukara Edidem-an̄wan Isabella ye Edidem Ferdinand ke 1478. Ke 1492, ke obio Salamanca ikpọn̄, ẹma ẹfọp nsọn̄urua uwetn̄kpọ Bible 20 oro ẹkewetde ke ubọk. N̄kukụre uwetn̄kpọ Bible usem Romance oro ẹkebọhọde ẹdu ẹkedi mbon oro ẹkebonde ke ọkpọkpọ itie ubonn̄wed edidem m̀mê mmọ oro ibat ibat ikpọ mbọn̄ ẹmi ẹkekponde ẹbe nduduọhọ ẹkenyenede.

Ke isua ikie iba efen, n̄kukụre akpan Bible mbon Catholic oro ẹkemịn̄de ke Spain—ke ẹsiode Vulgate usem Latin ẹfep—ekedi Complutensian Polyglott, kpa akpa Bible emi Cardinal Cisneros ekesede enyịn aban̄a emi ẹkewetde ke nsio nsio usem. Enye ke akpanikọ ekedi n̄wed ntaifiọk, emi nte an̄wan̄ade owo mîkanamke inọ ukeuke owo. Idem 600 kpọt ke ẹkemịn̄, ndien ibat ibat owo ẹkediọn̄ọ se enye ọwọrọde koro enye ekenyene uwetn̄kpọ Bible ke usem Hebrew, Aramaic, Greek, ye Latin—idịghe ke usem Spain. N̄ko-n̄ko, ekọmurua ikedịghe ekpri. Enye akakpa ducat gold ita (ukem ye okụk ọfiọn̄ itiokiet oro ẹkpede ọsọ owoutom).

Bible Usem Spain Akaiso Ndịbe Ndịbe

Ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ ọyọhọ isua ikie-16, owo Spain oro Francisco de Enzinas emi ekebietde “Tyndale” (andikabade Bible emi ẹkekọbọde) ama adaha ada. Sia edide eyen enyene-n̄kpọ owo Spain emi enyenede isọn̄, enye ama ọtọn̄ọ ndikabade N̄wed Abasi Christian usem Greek nsịn ke usem Spain ke adan̄aemi osụk edide akparawa eyen ufọkn̄wed. Ekem enye ama anam ẹmịn̄ se enye akakabarede oro ke Netherlands, ndien ke 1544 enye ama odomo uko uko ndibọ andikara unyịme ndisuan enye ke Spain. Andikara Spain, Charles I, okodu ke Brussels ke ini emi, ndien Enzinas ama ada ifet emi anam n̄kpọ ndiyom unyịme andikara ke n̄kpọ emi.

Ẹma ẹbụk ẹban̄a utịbe utịbe nneme oro okodude ke ufọt owo iba ẹmi nte etienede mi: Andikara ama obụp ete, “Nso orụk n̄wed edi emi?” Enzinas ama ọbọrọ ete: “Emi edi ubak N̄wed Abasi oro ẹkotde Obufa Testament.” Ẹma ẹbụp enye ete, “Anie edi andiwet n̄wed emi?” Enye ama ọbọrọ ete, “Edisana spirit.”

Andikara oro ama onyịme ẹmịn̄ n̄wed oro edi ke isọn̄ kiet—nte yak san̄asan̄a oku oro imọ isiyararede ndudue inọ, kpa owo n̄ka monk emi edide owo Spain, n̄ko efịk ufịkn̄kpọ esie ndiwụt ke imenyịme. Ke ndiọkiso Enzinas, utọ unyịme oro ikodụhe, ndien ikebịghike Ukara Ufịk ama esịn enye ke ufọk-n̄kpọkọbi. Ke isua iba ẹbede enye ama an̄wana efehe ọbọhọ.

Isua ifan̄ ke ukperedem, ẹma ẹmịn̄ nsiondi n̄wed emi oro ẹfiakde ẹdun̄ọde ke Venice, Italy, ndien edi nsiondi N̄wed Abasi emi ke Julián Hernández ekedịbe emen odụk Seville, Spain. Edi ẹma ẹmụm enye, ndien ke ẹma ẹketụhọde ẹnyụn̄ ẹsịn ke ufọk-n̄kpọkọbi ke isua iba, ẹma ẹwot enye ọkọrọ ye nsan̄a nditọ ukpepn̄kpọ Bible efen.a

Ke Esop eke Trent (1545-63), Ufọkederi Catholic ama afiak ọsọn̄ọ ubiomikpe esie kaban̄a mme edikabade Bible ke usem n̄kann̄kụk. Enye ama emịn̄ enyịn̄ mme n̄wed oro ẹkekpande, ẹmi ẹsịnede kpukpru edikabade Bible oro ẹkesiode ye unana unyịme ufọkederi oro. Ke nditịm ntịn̄, emi ọkọwọrọ ke ibet akpan kpukpru Bible usem Spain ye nte ke ikpîkpu edinyene kiet ekeme ndida n̄kosịm n̄kpa owo oro.

Isua ifan̄ ke ẹma ẹkesio edikabade eke Reina, Cipriano de Valera, akani owo n̄ka monk efen emi ekefehede ọbọhọ ifiopesịt Ukara Ufịk ke Seville, ama afiak ewet enye. Ẹkemịn̄ edikabade emi ke Amsterdam ke 1602 E.N., ndien ẹma ẹda ndusụk ẹdụk Spain. Ke akpasarade esie ye mme edikabade oro ẹkefiakde ẹdụn̄ọde, Bible Reina ye Valera osụk edi edikabade oro mbon Protestant ẹmi ẹsemde usem Spain ẹkamade ẹkan.

Ẹberede Usụn̄

Ke akpatre, ke 1782 esopikpe Ukara Ufịk ama ọnọ uyo ete ke ẹkeme ndimịn̄ Bible ama akamedi enye esịne mme edinam an̄wan̄a ẹmi ẹban̄ade mbụkeset ye ukpepn̄kpọ. Ke 1790 bishop Catholic eke Segovia, Felipe Scio de San Miguel, ke akamade Vulgate usem Latin, ama akabade Bible esịn ke usem Spain. Ke ndiọkiso, enye ama ọsọn̄ urua—real 1,300, kpa ekọmurua oro owo mîkekemeke ndinyene ke ini oro—ndien ikọ ikan̄wan̄ake, tutu eyedi se ewet mbụkeset owo Spain kiet etịn̄de aban̄a enye nte “ata ndiọkiso.”

Ndusụk isua ke ukperedem, edidem Spain oro Fernando VII ama ọnọ Félix Torres Amat, kpa bishop eke Astorga, uyo ete anam edikabade oro ọfọnde akan, emi n̄ko ọkọn̄ọde ke Vulgate usem Latin. Edikabade emi ọkọwọrọ ke 1823 ẹnyụn̄ ẹsuan enye atara akan edikabade eke Scio. Nte ededi, sia enye mîkọkọn̄ọke ke akpasarade usem Hebrew ye Greek, enye ama enyene mfịna emi esiwakde ndidu ke ini ẹkabarede n̄wed ẹto edikabade efen.

Kpa ye n̄kọri emi, ufọkederi ye mme andikara idụt ikosụk inyịmeke nte ke akpana mme ọsọ owo ẹkot N̄wed Abasi. Ke ini George Borrow, andida ke ibuot British and Foreign Bible Society, ekeben̄ede ete ẹnọ imọ unyịme ke iduọk isua 1830 man imịn̄ mme Bible ke Spain, Mendizábal, asan̄autom ukara ama ọdọhọ enye ete: “Eti ete mi, idịghe Bible ke nnyịn iyom, edi iyom ikan̄ ye ekịmikan̄, ndida n̄wot mbon nsọn̄ibuot, ndien ke akande kpukpru n̄kpọ, okụk, man ida ikpe udịmekọn̄.” Borrow ama akaiso ndikabade Gospel Luke nsịn ke usem Spain eke mbon ekpụk Gypsy, ndien ke 1837 ẹma ẹsịn enye ke ufọk-n̄kpọkọbi ke ntak ukeme esie!

Ke akpatre, owo ikekemeke ndikpan edinam emi aba. Ke 1944 ufọkederi Spain ama emịn̄ akpa edikabade N̄wed Abasi esie oro ọkọkọn̄ọde ke mme akpasarade usem—n̄kpọ nte isua 375 ke Casiodoro de Reina ama okokụre edikabade esie. Emi ekedi edikabade eke nditọ ukpepn̄kpọ Catholic oro, Nácar ye Colunga. Edikabade eke Bover ye Cantera ama etiene emi ke 1947. Ọtọn̄ọde ke ini oro udịm udịm edikabade Bible eke usem Spain ẹma ẹdu.

Idotenyịn Edikan

Okposụkedi Bible usem Spain ekenyenede ndin̄wana en̄wan ke ediwak isua ikie man ọbọhọ odu, ke akpatre ẹma ẹkan ke en̄wan oro. Akwa n̄waidem ẹmi mme uko uko andikabade Bible utọ nte Reina ẹkesịnde ke akpanikọ ikedịghe ke ikpîkpu. Owo ifan̄ ẹmi ẹdepde Bible mfịn ẹsitie ẹkere ẹban̄a ini emi ẹkekpande edinyene Bible?

Mfịn, Bible edi nyama-n̄kan n̄wed ke Spain ye ke mme idụt oro ẹsemde usem Spain, ndien ediwak edikabade ẹdu. Se isịnede ke otu ẹmi ẹdi Versión Moderna (Edikabade eke Eyomfịn, 1893), emi adade enyịn Abasi, Jehová ndien ndien; Nsiondi Bible eke Pauline (1964), emi adade enyịn̄ oro Yavé ke N̄wed Abasi usem Hebrew; Nueva Biblia Española (New Spanish Bible, 1975), emi ke ndiọkisọ mîdaha Jehová m̀mê Yavé; ye Traducción del Nuevo Mundo (New World Translation, 1967), emi Watch Tower Society emịn̄de, emi adade Jehová.

Mme Ntiense Jehovah ẹsiwaha ufọkidụn̄ ediwak miliọn owo oro ẹsemde usem Spain kpukpru urua man ẹn̄wam mmọ ndidiọn̄ọ ufọn Edisana Bible—kpa n̄wed oro odotde se ẹkpade ẹnọ, n̄wed oro odotde ndida ndu uwem. Ke akpanikọ, mbụk aban̄ade en̄wan oro Bible usem Spain akan̄wanade man ọbọhọ odu edi uyarade efen efen nte ke “ikọ Abasi nnyịn eyeda ke nsinsi.”—Isaiah 40:8.

[Mme Ikọ idakisọn̄]

[Ndise ke page 10]

Ẹma ẹsio Complutensian Polyglott ndien ke ntre ẹkeme ndidụn̄ọde enye mfọn mfọn. (Se page 8)

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Courtesy of the Biblioteca Nacional, Madrid, Spain