Ntak Emi Bible Edide Enọ Abasi Eke Odudu Spirit

BIBLE ọdọhọ ete “Abasi edi ima” onyụn̄ ọdọhọ ke enye enyene ọniọn̄ ye odudu. (1 John 4:8; Job 12:13; Isaiah 40:26) Enye asian nnyịn ete ke ‘kpukpru usụn̄ esie ẹnen.’ (Deuteronomy 32:4) Nte ekemde ye Bible, Abasi esiwụt n̄ko mme utọ edu nte mbọm ye edikere mban̄a.—Exodus 34:6; Rome 9:15.

Sia Bible ọdọhọde ke Jehovah Abasi enyene mme utọ edu oro, emi odụri mbon oro ẹfiọn̄ọde ubọk ẹyom enye ọsọk enye. N̄wed emi etịn̄ aban̄a edibotn̄kpọ, ntọn̄ọ idiọkn̄kpọ ye n̄kpa, ye usụn̄ edifiak ndidu ke emem ye Abasi. Enye ọnọ aduai-owo-idem idotenyịn aban̄ade Paradise oro ẹdifiakde ẹwụk ke isọn̄. Edi kpukpru ẹmi ẹnyene ufọn n̄kukụre edieke ẹkemede ndiwụt nte ke Bible edi enọ eke odudu spirit emi otode Abasi.

Bible ye Ifiọk Ntaifiọk

Bible kpukpru ini esin̄wana akan nsụkuyo. Ke uwụtn̄kpọ, ke ini ẹkotde enye ye in̄wan̄în̄wan̄ esịt, ẹkụt nte enye odude ke n̄kemuyo ye ata ifiọk ntaifiọk. Nte ededi, ẹketịm Bible nte n̄kpọ ndausụn̄ eke spirit, idịghe nte n̄wed ifiọk ntaifiọk. Edi ẹyak nnyịn ise m̀mê Bible onyịme ye mme akpanikọ eke ifiọk ntaifiọk.

Idem Owo: Bible etịn̄ nnennen ete ke “ẹwet” ‘ofụri mbakidem’ ọbọn̄ eke owo. (Psalm 139:13-16) Mfre, esịt, obufre, enyịn—“ẹwet” mmọemi ye ofụri mbakidem eken ẹnịm ke udịm ubon eke mfri oro ọkọride ke idịbi eka. Se idude ke udịm emi edi ini oro ẹnịmde ẹnọ mbakidem ẹmi kiet kiet ndiwọrọ ndi ke adiana ke adiana. Ndien kam kere! Ẹma ẹwet akpanikọ aban̄ade n̄kọri idem owo mi ke Bible ke se ikperede ndisịm isua 3,000 mbemiso ntaifiọk ẹkedide ẹdidiọn̄ọ udịm ubon emi.

Uwem Unam: Nte ekemde ye Bible, ‘hare (ebet) esikpọhi n̄kpọ ata.’ (Leviticus 11:6) François Bourlière (The Natural History of Mammals, 1964, page 41) ọdọhọ ete: “Etie nte ido ‘edikpọhi n̄kpọ nta’ m̀mê edinam udia asan̄a ikaba ebe ke nsia utu ke ini kiet, edi ọsọ edinam ọnọ eku mbakara ye ebet. Eku mbakara oro ẹbọkde-bọk esiwak ndita nnyụn̄ mmen n̄kpọ, ye unana edita ifuọ mmọ, emi ke usenubọk awakde nte mbahade iba ke ofụri se idude mmọ ke idịbi. Eku mbakara emi owo mîbọkke-bọk esikpọhi n̄kpọ ata ikaba ke usen, ndien ẹdọhọ ke ebet n̄kan̄ Europe enyene ukem edu oro.” Kaban̄a emi, n̄wed oro Mammals of the World (emi E. P. Walker ewetde, 1964, Eboho II, page 647) ọdọhọ ete: “Emi ekeme ndidi ukem ye ‘edikpọhi n̄kpọ nta’ eke mme unam oro ẹsikpọhide ẹta.”

Udọkisọn̄ Nyom N̄kpọeset: Ndidem, mme obio, ye mme idụt eke mme ini ẹkewetde Bible ẹdi se mme itiatn̄wed, esombat, mme n̄kpọ ẹwetde, ye mme n̄kpọ ntre ẹwụtde nte ẹkedude. Ke uwụtn̄kpọ, mme utọ owo nte mbon Hittite oro ẹsiakde ke N̄wed Abasi ẹma ẹnen̄ede ẹdu. (Exodus 3:8) Ke n̄wed esie oro The Bible Comes Alive, Sir Charles Marston ọkọdọhọ ete: “Mbon oro ẹnyen̄ede mbuọtidem oro mme owo ẹnyenede ke Bible, ẹnyụn̄ ẹsụhọrede odudu esie itie, ẹkam ẹsụhọde idemmọ itie ebe ke mme uyarade oro ẹkefiọhọde, ndien odudu mmọ ẹtak. Udọk mme ọdọkisọn̄ nyom n̄kpọeset ke obụhọde idiọk nsụkuyo osio ke an̄wa akpanikọ oro ẹsinenide esịn ke mbụk oro ẹdiọn̄ọde.”

Udọkisọn̄ nyom n̄kpọeset ọmọsọn̄ọ se Bible etịn̄de ke ediwak usụn̄. Ke uwụtn̄kpọ, mme n̄kpọ ẹfiọhọde ẹsọn̄ọ mme ebiet ye enyịn̄ oro ẹkụtde ke Genesis ibuot 10. Mme ọdọkisọn̄ ẹma ẹkụt obio mbon Chaldea eke Ur, kpa iwụk ebiet unyamurua ye ido ukpono emi Abraham akamanade. (Genesis 11:27-31) Ke enyọn̄ enyọn̄ idịm Gihon ke usụk usụk edem usiahautịn ikpehe Jerusalem, mme ọdọkisọn̄ nyom n̄kpọeset ẹma ẹkụt obio mbon Jebusite emi Edidem David akakande ọbọ. (2 Samuel 5:4-10) Ẹkefiọhọ Uwetn̄kpọ Siloam oro ẹkekapde ke usụn̄ mmọn̄, m̀mê ebọp Edidem Hezekiah ke 1880. (2 Ndidem 20:20) Ẹbụk ẹban̄a iduọ oro Babylon ọkọduọde esịne ke ubọk Akamba Cyrus ke 539 M.E.N. ke Nabonidus Chronicle, oro ẹkebụhọrede ke ọyọhọ isua ikie-19 E.N. Uwetn̄kpọ ẹtode Persepolis ye n̄kpọ oro ẹkefiọhọde ke ufọkubọn̄ Edidem Xerxes (Ahasuerus) ke Shushan, m̀mê Susa, ke ufan̄ isua 1880 ye 1890 E.N., ẹsọn̄ọ ọyọhọ mbụk oro ẹwetde ke n̄wed Esther. Uwetn̄kpọ oro ẹkekụtde ke 1961 ke n̄wụre ufọkmbre mbon Rome ke Caesarea owụt ke Pontius Pilate, andikara Rome, emi akayakde Jesus ọnọ ete ẹwot ke eto ama odu.—Matthew 27:11-26.

Ukpepn̄kpọ Aban̄ade Ikpaenyọn̄: Ke n̄kpọ nte isua 2,200 ẹmi ẹkebede—anyanini mbemiso mme owo ke ofụri ofụri ẹdide ẹdidiọn̄ọ ẹte ke ererimbot edi ekara—prọfet Isaiah ama ewet ete: “Enyeemi odorode ke ekara ererimbot.” (Isaiah 40:22) Ikọ Hebrew oro chugh, emi ẹkabarede mi “ekara,” edi se ẹkemede ndikabade n̄ko nte “ekara ekara.” (A Concordance of the Hebrew and Chaldee Scriptures, emi B. Davidson ewetde) Ndien, n̄ko, “ekara” utịt isọn̄ edi se ẹkemede ndikụt in̄wan̄în̄wan̄ ke ikpehe n̄kan̄ edemenyọn̄ ye ke ndusụk ini ke ini ubomofụm enen̄erede ọdọk enyọn̄. Ke ntre, Job 26:7 ọdọhọ ete ke Abasi “ọkọn̄ ererimbot ke ikpîkpu.” Emi edi akpanikọ, koro mme ekpepn̄kpọ mban̄a ikpaenyọn̄ ẹdiọn̄ọ ẹte ke isọn̄ inyeneke se imụmde enye ikama emi ẹkemede ndikụt ke enyịn.

Ukpepn̄kpọ Aban̄ade Eto: Ndusụk owo ke ndudue ẹsịm ubiere nte ke Bible inenke koro Jesus eketịn̄ aban̄a “n̄kpasịp mustard kiet” nte n̄kpasịp “emi ekpride akan kpukpru n̄kpasịp.” (Mark 4:30-32) Ekeme ndidi Jesus eketịn̄ aban̄a n̄kpasịp obubịt eto mustard (Brassica nigra m̀mê Sinapis nigra), emi edide n̄kpasịp inch 0.039 osịm 0.063 ke ubom. Okposụkedi mme n̄kpasịp oro ẹkpride ẹkan ẹdude, utọ nte n̄kpasịp orchid ẹmi ẹken̄ede nte ntọn̄, Jesus iketịn̄ke ikọ inọ mbon oro ẹkesitọde orchid. Mme Jew ẹtode Galilee oro ẹma ẹdiọn̄ọ ẹte ke otu nsio nsio orụk n̄kpasịp oro mme ọtọin̄wan̄ n̄kann̄kụk ẹkesitọde, n̄kpasịp mustard ekedi n̄kpri n̄kan. Jesus eketịn̄ aban̄a Obio Ubọn̄, idịghe ukpepn̄kpọ aban̄ade eto.

Ukpepn̄kpọ Aban̄ade Itiat: Kaban̄a mbụk Bible aban̄ade edibotn̄kpọ, ọwọrọetop ekpepn̄kpọ mban̄a itiat, Wallace Pratt ọkọdọhọ ete: “Edieke ẹkotde mi nte ekpepn̄kpọ mban̄a itiat ẹte nditịn̄ ekikere nnyịn eke eyomfịn emi aban̄ade ntọn̄ọ isọn̄ ye n̄kọri uwem ke esịt esie ibio ibio nte an̄wan̄ade nnọ ọsọ, mme ọbọkerọn̄, utọ nte mme ekpụk oro ẹkewetde N̄wed Genesis ẹnọ, ami n̄kpekemeke ndinam ọfọn akan ibọhọke nditiene ekese usem akpa ibuot Genesis ketket.” Pratt eketịn̄ ete ke nte mme n̄kpọ ẹketịbede ke adiana ke adiana ke Genesis—ntọn̄ọ ikpọ inyan̄ibom, nsatisọn̄ ndiwọrọ ndu, ndien ekem mme odu-uwem n̄kpọ oro ẹdude ke inyan̄, inuen, ye unam—edi mme ata akpan ikpehe ini eke edibotn̄kpọ ke adiana ke adiana.

Ibọkusọbọ: Ke n̄wed esie oro The Physician Examines the Bible, C. Raimer Smith ekewet ete: “Edi ata n̄kpọ n̄kpaidem ọnọ mi nte ke Bible edi ata nnennen ke n̄kan̄ ibọkusọbọ. . . . Ke ebiet ẹtịn̄de n̄kpọ ẹban̄a usọbọ, nte eke mbufụt, unan, ye ntre ntre, enye edi nnennen idem ye mme idaha eke eyomfịn. . . . Ediwak owo ke ẹsụk ẹnenịm ekese nsunsu ekikere utọ nte, enyeemi ẹdọhọde ke ndisịn isịp buckeye ke ekpatọfọn̄ eyekpan ewan̄kọ; nte ke ndimụm ikwọt eyenam owo nturitụt; nte ke ndiwan̄ ndatndat ọfọn̄ ke itọn̄ ekeme ndikụre owo udọn̄ọ usụn̄itọn̄; nte ke ndikama ekpat oro ẹsịnde eto emi ẹkotde asafetida eyekpan udọn̄ọ; nte ke ini ekededi oro eyenọwọn̄ ọdọn̄ọde ke enye enyene utụn̄; ye ntre ntre, edi owo ikwe mme utọ ikọ ntre ke Bible. Emi ke idemesie edi n̄wọrọnda ndien ke n̄kan̄ mi enye edi uyarade efen nte ke Bible enyene ntọn̄ọ oto Abasi.”

Edi Se Ẹkemede Ndiberi Edem Kaban̄a Ọyọhọ Mbụkeset

Ke n̄wed esie oro A Lawyer Examines the Bible, akwa ekpeikpe oro Irwin H. Linton ọkọdọhọ ete: “Ke adan̄aemi mbụk n̄kponinua, mme n̄ke ye nsunsu uyarade ẹwụtde ntịn̄enyịn ke ndinịm mme n̄kpọntịbe oro ẹnyenede ebuana ke anyan ebiet ye anyanini, ke ntre ẹbiatde akpa ibet oro nnyịn mme ekpepibet idade ikpe ikpe ke esop, nte ke ‘ana se ẹtịn̄de ọnọ ini ye ebiet,’ mme mbụk Bible ẹnọ nnyịn nnennen ini ye ebiet aban̄a mme n̄kpọ oro enye obụkde.”

Man owụt nte n̄kpọ emi edide akpanikọ, Linton ama asiak Luke 3:1, 2. Do andiwet Gospel oro ama asiak mme andikara itiaba man ọsọn̄ọ owụt ini emi Jesus Christ ọkọtọn̄ọde utom Esie. Tịmfiọk ọyọhọ mbụk oro Luke ọkọnọde ke mme ikọ ẹmi: “Ke ọyọhọ isua efụt emi Tiberius Caesar adade ubọn̄, ke ini Pontius Pilate edide andikara Judea, Herod onyụn̄ edide tetrarch Galilee, Philip eyenete esie onyụn̄ edide tetrarch edem Ituraea ye Trachonitis, Lysanias onyụn̄ edide tetrarch Abilene; ke ini Annas ye Caiaphas ẹdide ikpọ oku; uyo Abasi osịm John eyen Zechariah ke desert.”

Bible ọyọhọ ye mme utọ ọyọhọ mbụk ntre. Akande oro, ẹkewet mme utọ itie nte Gospel ntre ke ini ntatenyịn mme Jew, Greek, ye mbon Rome ẹkedude mfọn mfọn. Ekedi ini mme ekpep ibet, mme ewetn̄wed, mme andikara, ye mme utọ owo ntre. Ke akpanikọ, ndien, edieke mme n̄kpọ oro ẹkụtde ke Gospel ye ke mme ikpehe Bible eken mîkedịghe akpanikọ, ẹkpekeyarade mmọ nte ẹdide abian̄a. Edi mme ewetmbụk ererimbot ẹma ẹsọn̄ọ mme utọ n̄kpọ nte edidu Jesus Christ. Ke uwụtn̄kpọ, kaban̄a Jesus ye mme anditiene Enye, Tacitus, ewetmbụk owo Rome ekewet ete: “Christus, emi enyịn̄ oro [mme Christian] ekenyenede ntọn̄ọ oto, ama ọbọ ebeubọk ufen ke ini ukara Tiberius ke ubọk ekpeikpe nnyịn kiet, Pontius Pilatus.” (Annals, Book XV, 44) Nte mbụk Bible enende an̄wam ndiwụt nte ke enye edi enọ oro Abasi ọnọde ubonowo.

N̄kponn̄kan Uyarade

Okposụkedi udọkisọn̄ nyom n̄kpọeset, ukpepn̄kpọ aban̄ade ikpaenyọn̄, mbụkeset, ye ifiọk ke mme afan̄ eken ẹnyịmede ye Bible, ndinyene mbuọtidem ke enye ikọn̄ọke ke utọ uyarade oro. Ke otu ediwak uyarade nte ke Bible edi enọ eke odudu spirit oro Abasi ọnọde nnyịn, idụhe uyarade oro okponde akan oro ekemede ndinọ akan edisu oro mme prọfesi esie ẹsude.

Jehovah Abasi edi Ebiet emi prọfesi akpanikọ otode. Ebede ke Isaiah, prọfet esie, enye ọkọdọhọ ete: “Mbemiso n̄kpọ, sese, mmọ ẹdi, ami nnyụn̄ ntịn̄ mbufa n̄kpọ: ke mîka-itịbeke kan̄a, mbụk mmọ nnọ mbufo.” (Isaiah 42:9) Akande oro, Bible ọdọhọ ete ke mme andiwet imọ ẹkebọ odudu ẹto Abasi ebe ke edisana spirit, m̀mê anamutom odudu esie. Ke uwụtn̄kpọ, Christian apostle Paul ekewet ete: “Kpukpru N̄wed Abasi ẹdi se ẹdade odudu spirit Abasi ẹwet.” (2 Timothy 3:16, New World Translation) Apostle Peter ekewet ete: “Baba ikọ prọfet kiet ke N̄wed Abasi idịghe se owo ekemede ndisiak ke usụn̄ esiemmọ. Koro akanam baba ikọ prọfet itoho ke uduak owo: edi mme owo ẹtịn̄ ikọ eke otode Abasi, nte edisana spirit esịnde mmọ ẹtịn̄.” (2 Peter 1:20, 21) Ntre ẹyak nnyịn idụn̄ọde prọfesi Bible.

Ke otu ediwak prọfesi ke mme itie ikie oro ẹdude ke Bible ẹdi mbon oro ẹban̄ade Nineveh, ibuot obio mbon Assyria, kpa “obio afai” oro ekesịnde oyomonsia ke ofụri Middle East eset ke se iwakde ikan isua ikie 15. (Nahum 3:1) Edi, ke Nineveh osịmde akpatre idaha odudu esie, Bible ama ebemiso etịn̄ ete: “[Abasi] eyenyụn̄ onịm Nineveh ke ikpîkpu ndon, edisat nte wilderness. Ndien otu ufene ẹyesụhọde ẹna ke esịt, kpukpru mme unam idụt: ikpan̄ n̄ko ye ebiọn̄ ẹyedụn̄ ke otu mbuot adaha esie; uyo mmọ ẹyekwọ ke window; n̄wụre eyedu ke asan̄udọk: koro ẹfụhọrede cedar emi ẹkenamde usọ ke esịt.” (Zephaniah 2:13, 14) Mfịn, mme andiwaha n̄kese ẹkụt ẹte ke ibombom kpọt onịm n̄wụre itie Nineveh eset oro idiọn̄ọ. N̄ko-n̄ko, otuerọn̄ ẹta mbiet do, nte ẹkebemde iso ẹtịn̄.

Ke n̄kukụt, Daniel, prọfet Abasi, ama okụt okukịm emi enyenede nnụk iba ye okpoebot oro enyenede akwa nnụk kiet ke ufọt enyịn esie. Okpoebot oro ama onụk okukịm oro ọduọk ke isọn̄, obụn̄de nnụk esie mbiba. Ekem, akamba nnụk okpoebot oro ama obụn̄ọ, ndien nnụk inan̄ ẹma ẹtịbe ke itie esie. (Daniel 8:1-8) Angel Gabriel ama anam an̄wan̄a ete: “Okukịm oro afo okokụtde enyenede nnụk iba oro edi ndidem Media ye Persia. Odusu okpoebot n̄ko edi edidem Greece: ndien akamba nnụk emi odude enye ke ufọt enyịn edi akpa edidem. Ndien emi enyeoro okobụn̄ọde, ndien inan̄ ẹtịbede ke itie esie, itie edidem inan̄ ẹyewọrọ ke ubọn̄ oro ẹdaha ẹda, edi idinyeneke odudu esie.” (Daniel 8:20-22) Nte mbụk owụtde, okukịm emi enyenede nnụk iba oro—Ukara Medo-Persia—ama ọduọ odụk ubọk “edidem Greece.” Ndamban̄a okpoebot oro ama enyene “akamba nnụk” emi ekedide Akamba Alexander. Ke enye ama akakpa, ikpọ etubom ekọn̄ esie inan̄ ẹma ẹda itie “akamba nnụk” oro ke ndinịm idemmọ ke ukara ke “itie edidem inan̄.”

Ediwak prọfesi ke N̄wed Abasi usem Hebrew (“Akani Testament”) ẹma ẹsu ke ebuana ye Jesus Christ. Ndusụk mmọ ẹdi se mme andiwet N̄wed Abasi usem Greek (“Obufa Testament”) ke ndausụn̄ odudu spirit ẹkedade ẹtịn̄ ẹban̄a enye. Ke uwụtn̄kpọ, Matthew, andiwet Gospel ama owụt edisu eke mme prọfesi N̄wed Abasi ke emana Jesus ebe ke eyenan̄wan emi mîfiọkke erenowo, ke ndinyene andibem Enye iso, ye ke Enye ndiwat ke abak ass ndụk Jerusalem. (Men Matthew 1:18-23; 3:1-3; 21:1-9 domo ye Isaiah 7:14; 40:3; Zechariah 9:9.) Mme utọ edisu prọfesi oro ẹn̄wam ndiwụt nte ke Bible ke akpanikọ edi enọ Abasi eke odudu spirit.

Edisu prọfesi Bible eke idahaemi owụt ke nnyịn idu uwem ke “ukperedem ini.” (2 Timothy 3:1-5) Mme ekọn̄, unana udia, ndiọi udọn̄ọ, ye unyekisọn̄ ke anana-mbiet udomo ẹdi ubak ‘idiọn̄ọ edidu’ Jesus ke odudu Obio Ubọn̄. Idiọn̄ọ oro n̄ko esịne utom ofụri ererimbot oro Mme Ntiense Jehovah ẹwakde ẹbe miliọn inan̄ ẹnamde, ẹmi ẹkwọrọde eti mbụk Obio Ubọn̄ emi ẹma ẹkewụk. (Matthew 24:3-14; Luke 21:10, 11) Prọfesi Bible oro osụk osude idahaemi ọsọn̄ọ n̄ko ọnọ nnyịn nte ke ukara Abasi eke heaven ke idak Jesus Christ eyesọp ndida obufa ererimbot emi nsinsi inemesịt edidude ọnọ okopitem ubonowo ndi.—2 Peter 3:13; Ediyarade 21:1-5.

Chart oro etienede mi, oro akamade ibuotikọ emi “Mme Prọfesi Bible Ẹmi Ẹsude” ọnọ sụk ibat ibat ke otu ediwak prọfesi Bible ke mme itie ikie ẹmi ẹkemede ndiwet. Ẹma ẹkụt edisu eke ndusụk mmọemi ke N̄wed Abasi ke idemmọ, edi se itịmde idot akpan akpan edi mme prọfesi oro ẹsude mfịn.

Iso-ọfọn, afo emekeme ndikụt ndusụk n̄kpọntịbe eke ofụri ererimbot emi ẹkebemde iso ẹtịn̄ ẹban̄a ke Bible. Edi ntak mûkahaiso udụn̄ọde mmọ-ọ? Mme Ntiense Jehovah ke idara ẹyenọ mme ntọt efen efen ke oyomde. Ndien ndụn̄ọde ofụri esịt oro afo anamde ndinyene ifiọk aban̄ade Ata Edikon̄ ye mme uduak esie akpakam anam fi onịm ete ke Bible ke akpanikọ edi enọ Abasi eke odudu spirit.

[Chart ke page 7]

PRỌFESI BIBLE ẸMI ẸSUDE

PRỌFESI EDISU

[Ndise ke page 8]

Ekọn̄, akan̄, ndiọi udọn̄ọ, ye unyekisọn̄ ẹnọ ekese unan mfịn, edi obufa ererimbot oro emem ye inemesịt ẹdidude ekpere