1914—Isua Oro Akanamde Ererimbot Ndịk
“Akwa Ekọn̄ eke 1914-1918 oro ana nte idiọk ikpehe isọn̄ oro abaharede ini oro ye eke nnyịn. Ke ndisọhi ata ediwak uwem . . . , ke ndibiat mme n̄kpọ oro ẹnịmde ke akpanikọ, okpụhọrede mme ekikere, onyụn̄ ọkpọn̄de mme unan abian̄a abian̄a ekikere oro owo mîkemeke ndikọk, enye ama otịbi akwa ukpe eke ikpọkidem ye eke ekikere ke ufọt emana iba.”—Oto The Proud Tower—A Portrait of the World Before the War 1890-1914, emi Barbara Tuchman ewetde.
“Ekpere ndidi—edi itịmke idi kan̄a—ubak mbụkeset, koro ediwak tọsịn ke otu mbon oro ẹkedide n̄kparawa owo ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ akpan ini eke ọyọhọ isua ikie edịp emi ke ẹsụk ẹdu uwem.”—Oto n̄wed oro 1914, emi Lyn MacDonald ewetde, emi ẹkesiode ke 1987.
NTAK emi inyenede udọn̄ ke isua 1914? Afo emekeme ndidọhọ ete, ‘Ini iso edi se ibehede mi, idịghe ini edem.’ Ye mme utọ mfịna nte usabade n̄kpọ ofụri ererimbot, n̄wụre ke uwem ubon, n̄kọri ke ubiatibet, udọn̄ọ mbeibuot, ye unana utom, ini iso owo ekeme nditie nte ke idotenyịn idụhe. Nte ededi, ediwak owo ẹmi ẹkedụn̄ọrede ẹse nte 1914 edide akpan n̄kpọ, ẹma ẹkụt ntak ndinyene idotenyịn ke ini iso oro ọfọnde akan.
Ke ediwak isua Enyọn̄-Ukpeme ama anam an̄wan̄a nte ke 1914 ubonowo ama osobo se ẹkotde “ntọn̄ọ ubiak uman.” Ikọ oro anam ubak akwa prọfesi Jesus Christ oro aban̄ade mme n̄kpọntịbe oro ẹdibemde utịt idiọk editịm n̄kpọ eke owo emi iso.—Matthew 24:7, 8.
Mfịn, esisịt mbahade ibat ubonowo ke itie ikie ẹkeme ndisụk nti mme ndyọ ndyọ n̄kpọntịbe eke 1914 oro. Nte iduọk mme owo oro ẹma ẹkesọn̄ mi ke emana eyebe efep mbemiso Abasi anyan̄ade isọn̄ osio ke edidi se ẹsobode? Ikemke ye prọfesi Bible. Jesus ama ọwọn̄ọ ete, “Ke ini ẹkụtde kpukpru n̄kpọ ẹmi, ẹfiọk ẹte Enye ke ekpere, odu ke enyịnusụn̄. Ke akpanikọ ke ndọhọ mbufo, Emana emi idibehe ifep tutu kpukpru n̄kpọ ẹmi ẹwọrọ ẹsu.”—Matthew 24:33, 34.
Man ọfiọk ntak emi isua 1914 edide akpan n̄kpọ ntre ke mbụk, kere ban̄a idaha oro ererimbot okodude tutu osịm ufọt ufọt 1914. Mbemiso ini oro, mme utọ andikara nte Czar Nicholas eke Russia, Kaiser Wilhelm eke Germany, ye Andikara oro, Franz Josef eke Austria ye Hungary ẹma ẹbre ọkpọsọn̄ odudu. Irenowo ẹmi kiet kiet ama esitịm se ibede mbonekọn̄ miliọn inan̄ onyụn̄ osio mmọ ọdọn̄ ẹka ekọn̄. Edi mme eteete mmọ ẹma ẹsịn ubọk ke se ẹkekotde “Edisana Ediomi, ẹdọhọde ẹte ke Abasi ama emek mmimọ ndikara nsio nsio ikpehe ke akwa “idụt Christian” kiet.
Nte ekemde ye The Encyclopædia Britannica, n̄wed emi “ama otụk mbubehe ukara mbon Europe ọkpọsọn̄ ọkpọsọn̄ ke ọyọhọ isua ikie-19.” Ẹkeda enye ndibiọn̄ọ mme n̄ka ukara mbio obio nnyụn̄ nnam n̄kpọ ke ufọn inua-okot unen oro Abasi ọnọde ndidem. Kaiser Wilhelm ama ewet n̄wed ọnọ ẹsọk Czar Nicholas ete, “Nnyịn Ndidem oro idide Christian inyene edisana utom kiet, oro Heaven odoride nnyịn ke idem, oro edi ndisọn̄ọ mmụm edumbet aban̄ade [unen oro Abasi ọnọde ndidem n̄kama].” Ndi emi ọwọrọ ete ke ndidem Europe ke usụn̄ ekededi ẹma ẹnyene ebuana ye Obio Ubọn̄ Abasi? (Men 1 Corinth 4:8 domo.) Ndien nso kaban̄a mme ufọkederi oro ẹkenọde ndidem oro ibetedem. Ndi edidọhọ oro mmọ ẹkedọhọde ke idi Ido Ukpono Christ ekedi akpanikọ? Ibọrọ ke mme mbụme ẹmi ama akabade ana in̄wan̄în̄wan̄ ke mme isua ndondo oro ẹketienede 1914.
Ke Mbuari, ke August
Owo ukara Britain oro Winston Churchill ekewet ete, “Ọkpọsọn̄ ndobo ama onịm ini utọ ye ini ndaeyo eke 1914 idiọn̄ọ ke Europe.” Mme owo ke ofụri ofụri ẹma ẹnyene idotenyịn ẹban̄a ini iso. Louis Snyder ke n̄wed esie oro World War I ọkọdọhọ ete, “Ererimbot eke 1914 ọkọyọhọ ye idotenyịn ye un̄wọn̄ọ.”
Edi akpanikọ, koro ke ediwak isua ọkpọsọn̄ ndomoidem ama odu ke ufọt Germany ye Britain. Edi, nte ewet mbụkeset oro G. P. Gooch anamde an̄wan̄a ke n̄wed esie oro Under Six Reigns: “En̄wan mbon Europe eketie nte osụhọde ubọk ke 1914 akan ke 1911, 1912 m̀mê 1913 . . . Itie ebuana ke ufọt ukara iba ẹmi ama ọfọn akan nte ekedide ke ediwak isua.” Nte ekemde ye Winston Churchill, kpa andibuana ke otu mbon ukara Britain eke 1914: “Etie nnyịn nte Germany ebiere ndinyene emem ukem nte nnyịn.”
Nte ededi, ye afai afai ediwot oro ẹkewotde ọbọn̄ emi ẹkeyaride anyanya ke Obio Ukara Austria ye Hungary ke Sarajevo ke June 28, 1914, ama etie nte ntịme ọmọn̄ ọtọn̄ọ usọp usọp ke isọn̄. Ọfiọn̄ kiet ke ukperedem, Andikara oro, Franz Josef, ama asiak ekọn̄ ye Serbia ndien ekem ọnọ udịmekọn̄ esie odudu ete ẹda ẹn̄wan ẹdụk obio ubọn̄ oro. Kan̄a kemi, ke okoneyo eke August 3, 1914, otode ke ewụhọ Kaiser Wilhelm, akwa udịmekọn̄ mbon Germany ke mbuari ẹma ẹda en̄wan ẹdụk obio ubọn̄ Belgium ẹnyụn̄ ẹn̄wana ẹdọk ẹka France. Ke ndan̄nsiere Britain ama asiak ekọn̄ ye Germany. Amaedi Czar Nicholas, enye ama ọnọ uyo ete ẹtịm akwa udịmekọn̄ mbon Russia idem ẹben̄e ekọn̄ ye Germany ye Austria ye Hungary. Edisana Ediomi ama okpu ndinam ndidem Europe ẹkûtop akwa ikpehe ererimbot oro ẹsịn ke ọkpọsọn̄ uduọkiyịp ke nsobo edem mbiba. Edi ikpọ n̄kpọndịk ikedịghe kan̄a.
Okụre Etisịm Christmas?
Ekọn̄ oro ndisiaha ikanamke mme owo ẹduọk idotenyịn. Ediwak owo ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke enye eyeda ererimbot oro ọfọnde akan edi, ndien akwa otuowo ẹma ẹsop idem ke ofụri Europe ke ndiwụt ibetedem oro mmọ ẹnọde enye. A. J. P. Taylor ke n̄wed esie The Struggle for Mastery in Europe—1848–1918, ewet ete, “Idụhe owo ndomokiet ke 1914 oro akadade n̄kpọndịk ekọn̄ oro ke akpan n̄kpọ ibọhọke ke n̄kan̄ utom ekọn̄. . . . Idụhe owo ndomokiet oro okodoride enyịn ndikụt nsobo eke n̄kaowo.” Utu ke oro, ediwak owo ẹketịn̄ prọfesi ẹte ke enye eyekụre ke ọfiọn̄ ifan̄.
Nte ededi, anyanini mbemiso mbon Europe ẹkekemede ndidia Christmas mmọ ke 1914, eneni uduọkiyịp ama asiaha ke ufan̄ ukpe isọn̄ oro anyanarede ana ke se ibede itiat 450 ọtọn̄ọde ke Switzerland ke edem usụk tutu osịm mbenesụk Belgium ke edem edere. Ẹkekot enyeemi Isoekọn̄ Edem Usoputịn, ndien ewetn̄wed owo Germany oro Herbert Sulzbach ama asiak emi ke n̄kpọ oro enye ewetde esịn ke n̄wedmbụk esie oro enye akanamde ke akpatre usen ke 1914. Se [enye] ekewtde do okot ete: “Enyene-ndịk ekọn̄ emi ke akaka iso, ndien ke adan̄aemi owo ekededi ekekerede ke ntọn̄ọ nte ke enye eyekụre ke urua ifan̄, utịt idụhe ke ekikere kemi.” Kan̄a kemi, ke mme ikpehe eken ke Europe, mme ekọn̄ uduọkiyịp ama obụbede ke ufọt udịmekọn̄ Russia, Germany, Austria ye Hungary, ye Serbia. Ikebịghike en̄wan emi ama atara ebe Europe, ndien ẹma ẹn̄wana mme ekọn̄ ke mme ikpọ inyan̄ibom ye ke Africa, Middle East, ye mme isuo Pacific.
Isua inan̄ ke ukperedem ẹma ẹsobo Europe. Germany, Russia, Austria ye Hungary mmọ kiet kiet ẹma ẹtaba ọtọn̄ọde ke mbonekọn̄ miliọn kiet osịm iba. Russia ama akam ataba obio ukara esie ke en̄wan ukpụhọ ukara eke Bolshevik ke 1917. Nso n̄kpọndịk ke emi ekedi ntem ọnọ ndidem Europe ye mme ọkwọrọ ederi ẹmi ẹkenọde mmọ ibetedem! Mme ewetmbụk eset eke eyomfịn ke ẹsụk ẹkop n̄kpaidem. Ke n̄wed esie oro Royal Sunset, Gordon Brook-Shepherd obụp ete: “Akasan̄a didie edi nte ke mme andikara, oro ẹtịmde ẹbuana n̄kpọ ke iyịp m̀mê ke ndọ kpukpru ẹnyụn̄ ẹsịnde idem ke nditịm itie edidem mmọ nnịm, ẹma ẹsịn idem ke ndiduọk iyịp nditọeka mmọ emi okosobode ekese mmọ efep onyụn̄ ọkpọn̄de kpukpru mme andibọhọ ye mmemidem?”
Obio ukara France n̄ko ama ataba se ibede mbonekọn̄ miliọn kiet, ndien Obio Ukara Britain, emi ukara esie ama ekememem ke anyanini mbemiso ekọn̄ oro, ama ataba se ibede owo 900,000. Ke ofụri ofụri, se iwakde ikan mbonekọn̄ miliọn 9 ẹkekpan̄a, ndien owo miliọn 21 efen ẹma ẹda unan. Kaban̄a mbon oro ẹkekpan̄ade ẹmi mîkedịghe mbonekọn̄, The World Book Encyclopedia ọdọhọ ete: “Owo baba kiet ifiọkke adan̄a ediwak mbon obio oro ẹkekpan̄ade ke udọn̄ọ, biọn̄, ye mme n̄kpọntịbe eken oro ẹtode ekọn̄. Ndusụk mme ewetmbụk eset ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke mbio obio ẹmi ẹkekpan̄ade ẹma ẹwak ukem nte mbonekọn̄. Udọn̄ọ efiomnsa oro akasuanade ke 1918 ama ada uwem owo 21,000,000 efen ke ofụri isọn̄.”
Akwa Ukpụhọde
Akananam ererimbot itiehe ukem nte eketiede ke Akwa Ekọn̄ oro, nte ẹkekotde adan̄aoro, ama okokụre. Sia ekese ufọkederi Christendom ẹma ẹketiene ẹbuana ke enye ye ifiopesịt, ediwak mme andibọhọ oro ẹkenyenede abian̄a abian̄a ekikere ẹma ẹwọn̄ọde edem ẹwụt ido ukpono ke ndinyịme nte ke Abasi idụhe. Mbon eken ẹma ẹwọn̄ọde ẹbịne uyom inyene obụkidem ye inemesịt. Nte ekemde ye Prọfesọ Modris Eksteins ke n̄wed esie oro Rites of Spring, isua 1920 “ama okụt ọkpọsọn̄ uyom uwem inemesịt ye umaidem ke n̄wọrọnda udomo.”
Prọfesọ Eksteins anam an̄wan̄a ete, “Ekọn̄ oro ama abiat mme edumbet eti ido uwem.” Mme adaiso ido ukpono, mbonekọn̄ ye ukaraidem ẹma ẹkpep mme owo ke edem mbiba ndise akpakịp uwotowo nte eti ido uwem. Emi, nte Eksteins onyịmede, “akakam edi ndiọkn̄kan edinam afai ke ndutịm eti ido uwem oro ọkọdọhọde nte inyenede ntọn̄ọ ke ndutịm ido uwem mme Jew ye Christian.” Enye adian do ete “Ke Isoekọn̄ Edem Usoputịn, ikebịghike mme ufọk iban akpara ẹma ẹkabade ẹdi udiana itienna ekọn̄ ofụri ini . . . Ke n̄kan̄ mbio obio irenowo ye iban ẹma ẹduọ ẹdụk oburọbụt ido uwem. Edinam akpara ama ọkọri ntatara ntatara.”
Ke akpanikọ, 1914 ama okpụhọde akamba akamba. Enye ikadaha ererimbot oro ọfọnde akan idi, ndien ekọn̄ oro ikedịghe “ekọn̄ oro ẹdade ẹtre kpukpru ekọn̄,” nte ediwak owo ẹkedoride enyịn. Utu ke oro, ewetmbụk eset oro Barbara Tuchman ọdọhọ ete: “Ikpọ ekikere ye ifiopesịt emi iso-ọfọn okodude tutu osịm 1914 ama osụhọde sụn̄sụn̄ odụk udem inyan̄ abian̄a abian̄a ekikere.”
Nte ededi, idem ikakpaha ndusụk owo oro ẹkekụtde n̄kpọ mmọn̄eyet oro ke 1914 iban̄a mme n̄kpọntịbe eke isua oro. Ke akpanikọ, mbemiso ekọn̄ oro akasiahade, mmọ ke ẹkedori enyịn ndikụt “enyene-ndịk ini afanikọn̄.” Mmọ ẹkedi mmanie? Ndien nso ke mmọ ẹkefiọk oro mbon en̄wen mîkọfiọkke?
[Ekebe ke page 5]
Idotenyịn Mbon Britain ke 1914
“Ke n̄kpọ nte isua ikie asua ndomokiet ikọbiọn̄ọkede ke mme inyan̄ oro ẹkekande isuo nnyịn ẹkụk. . . . Ekedi ọkpọsọn̄ n̄kpọ ndikam n̄kere mban̄a odudu oro n̄kpọndịk emi ekemede ndinyene ke emem emem obot mbeninyan̄ ẹmi. . . . Akananam London itiehe inem inem inyụn̄ iforo. Akananam ekese n̄kpọ idụhe oro ẹdotde se ẹnamde, ẹkụtde, ẹnyụn̄ ẹkopde. Akamba owo m̀mê akparawa owo akananam inyeneke eyịghe ndomokiet nte ke se mmimọ ikokụtde, ke anana-mbiet ikpehe ini eke 1914 oro, ekedi, ke akpanikọ, utịt emana kiet.”—Before the Lamps Went Out, emi Geoffrey Marcus ewetde.