Nte Ido Ukpono Ekededi Ọfọn Ekem?

“Akan̄a eyo nnyịn edi n̄kpọ mmọn̄eyet. Nnyịn imoyom ido ukpono, edi idụhe ebiet oro nnyịn ikụtde Abasi oro odotde ye enye.”—Lucian Blaga, Ewetuto owo Romania ye owo akwaifiọk

“Ido ukpono ye mme ọkwọrọ ederi ke anyanini ẹmedu, ndien iso-ọfọn ẹsọk ẹdodu, ke otu mme akakan asua n̄kọri ye ubọhọ-ufọn.”—Khristo Botev, Ewetuto owo Bulgaria

MME ikọ oro ẹkotde ẹsịn mi ẹwụt itie nnanenyịn oro ediwak mbon esịt akpanikọ ẹkụtde idemmọ. Ke esịt esịt mmọ ẹnyene udọn̄ ẹnọ ido ukpono, edi ndedịbe Abasi oro mme ọkwọrọ ederi ẹkpepde idịghe Abasi oro mmọ ẹkemede ndidiọn̄ọ nnyụn̄ mma. Akande oro, mmọ ẹdiọn̄ọ ẹte ke mme ọkwọrọ ederi ye mme ido ukpono mmọ ẹmenam ekese n̄kpọ ndibiọn̄ọ n̄kọri ye ifụre owo. Ih, ke adan̄aemi ẹdiọn̄ọde ufọn oro odude ke ndinyene ido ukpono ke usụn̄ emi ọkọride-kọri, mbon akpanikọ idikam idụkke ido ukpono ekededi.

Akpan Ubahade

Ido ukpono emenyene akpan udeme ke ndutịm ye mbụk ubonowo. The New Encyclopcedia Britannica etịn̄ aban̄a ido ukpono “nte akpan n̄kpọ ke ifiọk n̄kpọntịbe, ido, ye mbụk owo” onyụn̄ adian do ete: “Mme uyarade ẹban̄ade edu ye edinam akpanikọ nnọ ido ukpono ẹdu ke kpukpru ikpehe uwem owo.” Edi mbụk owụt nte ke idụhe mme akpan ido ukpono ererimbot ndomokiet oro edide edidiọn̄ ọnọ ubonowo.

Owo ukara India oro, Jawaharlal Nehru, inikiet ọkọdọhọ ete: “N̄kpọ ndise oro ẹkotde ido ukpono, m̀mê ke idaha ekededi ido ukpono oro ẹtịmde, ke India ye ke ebiet efen, ẹmeyọhọ nnyịn ye ndịk.” Ke ekerede aban̄a mme ekọn̄ oro ẹken̄wanade ye ubiatibet oro ẹkenamde ke enyịn̄ ido ukpono, nte afo ke akpanikọ emekeme ndifan̄a ikọ esie?

Ke ọyọhọ isua ikie-18, owo akwaifiọk France oro, Voltaire, ama owụt inem inem ukpụhọde. Enye ekewet ete: “Afo ọdọhọ ke ido ukpono omosion̄o anana-ibat ndiọi edinam edi. Afo utu ke oro akpakam ọdọhọ nsunsu ekikere, kpa nsunsu ekikere oro akarade ofụri mfụhọ mfụhọ ekondo nnyịn. Nsunsu ekikere edi ndiọkn̄kan usua edisana utuakibuot oro nnyịn inyenede ndituak nnọ Akakan Owo.” Voltaire ama an̄wana ye unana unyịme ido ukpono eke usen esie, edi enye ama omụm edinịm ke akpanikọ esie ke Abasi nte Andibot ekondo akama. Enye ama okụt ukpụhọde ke ufọt ido ukpono akpanikọ ye eke nsu.

Ufọn Ndimek

Idịghe kpukpru owo ẹnyịme ye Voltaire. Ndusụk owo ẹdọhọ ke imokụt eti n̄kpọ ke kpukpru ido ukpono; ntre, mmọ ikwe ata ufọn ndomokiet ke ndiyom ido ukpono akpanikọ. Mme utọ owo oro ẹkpenyene ndinam ntọt oro prọfet Isaiah ọkọnọde, emi ekewetde ete: “Ifọnke-fọn inọ mmọ eke ẹdọhode ẹban̄a idiọk, ẹte, Eti, ẹban̄a eti, ẹte, Idiọk: eke ẹnịmde ekịm ke un̄wana, ẹnịm un̄wana ke ekịm; eke ẹnịmde idot ke inịn̄e, ẹnịm inịn̄e ke idot!” (Isaiah 5:20) Nsunsu ido ukpono omosion̄o se idiọkde ọnọ ubonowo. Enye omosụn̄ọ ke ekịm eke spirit omonyụn̄ ọkpọn̄ idot ke inua mbon esịt akpanikọ.

Edimek, ke ntre, idịghe ke ufọt edidi owo oro mînịmke edidu Abasi ke akpanikọ ye edinịm ido ukpono ekededi ke akpanikọ. Enye imemke utom ntre. Inikiet oro owo ọdiọn̄ọde ufọn Abasi, ana owo oro oyom ido ukpono akpanikọ. Nte anam ndụn̄ọde oro, Émile Poulat, ekesịnde enye ediye ediye ke Le Grand Atlas des Religions (Akwa N̄wedndise Ido Ukpono) ete: “Mme n̄kpọ oro [mme ido ukpono] ẹkpepde ẹnyụn̄ ẹyomde ẹkpụhọde ata akamba akamba tutu owo ikemeke ndinịm kpukpru mmọ ke akpanikọ.” Ke n̄kemuyo ye emi, Encyclopcedia Universalis (N̄wed-ofụri-orụk-ifiọk Ofụri Ekondo) usem France ọdọhọ ete: “Edieke ọyọhọ isua ikie-21 afiakde etiene ido ukpono, . . . owo eyenyene ndibiere m̀mê ndisana n̄kpọ oro imọ inọde ẹdi akpanikọ m̀mê nsu.”

Nte Ekemede Ndimek Nnennen Ido Ukpono

Nso idida fi usụn̄ ke ndimek nnennen ido ukpono? Encyclopcedia Universalis enen ke ini enye osiode owụt nte akpanikọ edide akpan n̄kpọ. Ido ukpono oro ekpepde nsu ikemeke ndidi akpanikọ. Akakan prọfet oro akanam odude ke isọn̄ ọkọdọhọ ete: “Abasi edi Spirit: ndien mme andituak ibuot nnọ Enye ẹnyene ndituak ibuot ke spirit ye ke akpanikọ.”—John 4:24.

Prọfet oro ekedi Jesus Christ, ndien enye n̄ko ama ọdọhọ ete: “Ẹdu ke ukpeme mbak nsunsu mme andikpep ido ukpono, ẹmi ẹsịnede ọfọn̄ nte erọn̄ ẹtiene mbufo edi ẹmi ke akpanikọ ẹdide mme ọdiọkitọn̄ wolve. Mbufo ẹmekeme ndida mfri mmọ mfiọk mmọ. . . . Kpukpru nti eto ẹn̄wụm nti mfri, edi mbumbu eto on̄wụm idiọk mfri.” (Matthew 7:15-17, Phillips) Ke ẹkụtde idiọk mfri eke “ikpọ” ido ukpono ererimbot, ye idem eke mme otu ye n̄ka oro ẹkesiahade, ediwak mbon esịt akpanikọ ẹmedi ẹdise kpukpru mmọ nte “mbumbu eto,” se mîkam ifọnke ikem. Edi didie ke mmọ ẹkeme ndikụt ido ukpono akpanikọ?

Nte an̄wan̄ade ikpememke utom ndidụn̄ọde kpukpru ediwak tọsịn ido ukpono ke esịt ye ke ọwọrọde ọkpọn̄ Christendom mbemiso ẹnamde edimek. Nte ededi, edieke—nte Jesus ọkọdọhọde—nnyịn idade akpanikọ ye mfri nte n̄kpọ usio-ukot, edi mmemmem n̄kpọ ndidiọn̄ọ ido ukpono akpanikọ.

Akpanikọ ye Mfri

Jesus ama asiak akpanikọ. Kaban̄a emi, ewe otu mme andinịm ke akpanikọ ẹsịn mme nsu ido ukpono oro ẹdade ẹto n̄ke eset ye akwaifiọk mbon Greek oro akatarade odụk n̄wakn̄kan ido ukpono? Kiet ke otu utọ nsu oro edi ukpepn̄kpọ oro nte ke ukpọn̄ owo ke ndammana usụn̄ ikemeke ndikpa.a Ukpepn̄kpọ emi amada ukpepn̄kpọ ikan̄ hell oro esuenede Abasi edi.

Jesus n̄ko ama asiak mfri. Kaban̄a emi, nte afo ọmọfiọk ido ukpono oro ọkọride ata itie ebuana ofụri ererimbot emi ima ye ifiọk edem mbiba akande ubiọn̄ọ eke orụk, usem, ye eke idụt? Nte afo ọmọdiọn̄ọ otu ido ukpono ofụri ererimbot emi ẹkọbọde mme andibuana utu ke ndiyak mme ebre mbre ukara m̀mê mme adaiso ido ukpono ẹdemede mmọ ndisua nnyụn̄ n̄wot nditọete mmọ iren ye iban ke enyịn̄ ufre idụt m̀mê ido ukpono? Ido ukpono oro esịnde utọ nsu ido ukpono oro onyụn̄ osion̄ode utọ mfri oro ọkpọnọ okopodudu uyarade ndidi eke akpanikọ, nte ikpọnọhọ?

Ke Ẹnam Ido Ukpono Akpanikọ Mfịn

Nte utọ ido ukpono oro odu? Ih, enye odu. Edi ana afo onyịme nte ke enye idịghe kiet ke otu mme akpan ido ukpono ererimbot. Nte emi akpakpa fi idem? Baba. Ke ọwọrọetop Ukwọrọikọ esie ke Obot, Jesus ọkọdọhọ ete: “Ẹbe ke mfafaha inuaotop ẹdụk: koro inuaotop emi adade owo aka nsobo atara, ọkpọusụn̄ onyụn̄ an̄wan̄a; mme andidụk ke esịt ẹnyụn̄ ẹwak. Koro inuaotop emi adade owo osịm uwem afafaha, usụn̄ onyụn̄ esịre; ndien mme andikụt enye iwakke.”—Matthew 7:13, 14.

Ntre m̀mọ̀n̄ ke ẹkeme ndikụt ido ukpono akpanikọ? Ke kpukpru nsụhọdeidem ye akpanikọ, ana nnyịn idọhọ ite ke Mme Ntiense Jehovah ẹnam otu ofụri ererimbot oro ẹsan̄ade ke ‘mfafaha nsesịre’ usụn̄ emi. Edi akpanikọ, mme akpan ido ukpono ke emiom ẹkot Mme Ntiense Jehovah isio n̄ka. Edi oro edi nnennen se mme ọsọn̄ibuot adaiso ido ukpono ke akpa isua ikie C.E. ẹkekotde mme akpa Christian.—Utom 24:1-14.

Ntak emi Mme Ntiense Jehovah ẹnyenede mbuọtidem nte ke mmimọ inyene ido ukpono akpanikọ? Ọfọn, mmọ ẹnam nditọete ofụri ererimbot oro ẹdude ke se iwakde ikan idụt 200 oro ẹnyụn̄ ẹkande ubahade eke idụt, orụk, usem, ye idaha n̄kaowo. Ndien mmọ ẹsịn ndinịm ke akpanikọ mme ukpepn̄kpọ—inamke n̄kpọ adan̄a nte mmọ ẹbịghide—oro nte an̄wan̄ade ẹtuahade ye se Bible ọdọhọde. Edi didie ke mmọ ẹkedi ẹdidu ke utọ eti idaha oro? Ndien nso ke edinam ido ukpono akpanikọ abuana? Ẹyeneme emi ye mme mbụme efen ẹban̄ade ido ukpono ke ibuotikọ iba oro ẹtienede.

[Mme ikọ idakisọn̄]

[Ndise ke page 7]

Mme Ekọn̄ Ido Ukpono ẹkedi ubak ndiọi mfri nsunsu ido ukpono

[Ebiet Ẹdade N̄kpọ Ẹto]

Bibliothèque Nationale, Paris

[Ndise ke page 8]

Ido ukpono akpanikọ osion̄o nti mfri