Edibịne Uwọrọ-Ufụn ke Senegal
KE ỌKPỌN̄DE mbenesụk Dakar, emi edide ibuot obio Senegal eke eyomfịn esisịt, odu ekpri Isuo Gorée. Idiọk n̄kpọ editi aban̄ade ikpehe ini ekịm ke mbụk odu do—kpa ufọk ifụn emi ẹkebọpde ke 1776.
Enye edi kiet ke otu ediwak ufọk emi ẹkekọbide ọtọn̄ode ke ifụn 150 osịm 200 ẹnịm ke ndedehe idaha ke n̄kpọ nte ọfiọn̄ ita mbemiso ẹdọn̄de ke nsụn̄ikan̄ ẹnọ ẹka anyan ebiet. Ẹma ẹbahade mme ubon, mbonubon ikekwe kiet eken aba tutu amama; ẹkeme ndinọ ete aka Louisiana ke North America, ẹnọ eka aka Brazil m̀mê Cuba, ndien nditọ ẹka Haiti, Guyana, m̀mê Martinique. Nso edifụmi uwọrọ-ufụn owo ke emi ekedi ntem! Emi edi n̄ko okopodudu n̄kpọ editi nte ke uwọrọ-ufụn edi ọsọn̄urua ifet emi kpukpru ini mîdịghe inyene kpukpru owo.
Ami mma mfiọk mban̄a emi nto ekpri n̄wed unam isan̄ oro ami n̄kokotde ke ubomofụm oro akade Senegal, kpa idụt ata edem usoputịn emi odude ke akwa ekụn̄ ekụn̄ ikpehe isọn̄ West Africa. Nnyanyan̄a nnyanyan̄a idụt Senegal odu ke ufọt desat ke n̄kan̄ edem edere ye edem usiahautịn ye nsesịre akai ke edem usụk. Mi afo emekeme ndikụt ikpọ eto baobab oro ẹbịghide uwem, ye esen esen mfri esie oro ekotde bred ebọk, emi ẹnamde ntọn̄ ntọn̄ ibọk ẹkotde tartar ẹto. Emi n̄ko edi idụt ebọk ye ndiye uduot inuen ye n̄kani obio-in̄wan̄ ẹdude ke ufọt ikọt man̄ko.
Mma nsụhọde ntetie nnyụn̄ n̄kere mban̄a edika n̄kese inuaotop oro ẹsan̄ade ẹdụk West Africa mi, emi n̄ketiede mbet ke anyanini. Mfịn, Senegal, ye mme andidụn̄ enye ẹdide owo miliọn itiaba ẹtode ediwak nsio nsio ekpụk, ẹmedara ọyọhọ uwọrọ-ufụn. Edi nte owo ekeme ndiwọrọ ufụn ke ikpọkidem, edi osụk odụk ufụn ọnọ mme edinam ye nsu nsu ekikere ẹmi ẹbọde enye ata uwọrọ-ufụn ẹfep? Ami ye ọkpọsọn̄ udọn̄ mma nsakiso nse edisobo ye nditọete mi eke spirit nnyụn̄ mfiọk ke akpa ini mban̄a n̄kọri akpanikọ oro anamde owo ọwọrọ ufụn ke n̄kan̄ ikpehe ererimbot oro.—John 8:32.
‘Jehovah Oyom Fi Enyene Ufọk Emi’
Akpa n̄kpọ oro okodude ke ndutịm mi ekedi ndika n̄kese ọfis n̄kọk itieutom Watch Tower ye ufọkidụn̄ isụn̄utom ke Dakar. Nte nnyịn ikebehede ke ufọk-eyomfịn ke ndobo ndobo ikpehe idụt oro, mma n̄kụt akamba J ke iso. Akpa mbụme mi ke isan̄ usan̄a n̄kanade ọfis n̄kọk itieutom oro ekedi m̀mê nso ke J oro akade ọnọ.
Andikada mi isan̄ ama anam an̄wan̄a ete, “Enye edi ata n̄kpọ ndemede udọn̄. Ke ini ikoyomde ufọk n̄kọk itieutom oro okponde akan ke 1985, nnyịn ima idise ufọk emi, emi ẹkesụk ẹkamade utom ke ubọk. Edi nnyịn ima ikere ke enye okpon akaha ke se nnyịn iyomde ndida enye nnam. Ke ini andinyene okokopde ete ke nnyịn idi Mme Ntiense Jehovah, enye ama enen̄ede oyom ndikpọn̄ ufọk oro nnọ nnyịn, nte enye ọkọfiọkde ete ke nnyịn idi mme anam akpanikọ. Enye ama ọdọhọ ete, ‘Ami mmonịm ke akpanikọ nte ke Abasi mbufo, Jehovah, oyom mbufo ẹnyene ufọk emi. Kamse! Akamba J akam odudu ke iso! Ke ini n̄kọdọhọde ẹwet enye do, ami n̄kekere ke enye edida ọnọ enyịn̄ mi, John, edi idahaemi, ami nnịm ke akpanikọ nte ke enye ada ọnọ enyịn̄ Abasi, Jehovah!’ Nnyịn imokop inemesịt ndidu ke ediye ufọk emi ke isua ition ẹmi ẹkebede.”
Ekem mma nyom ndifiọk nte utom ukwọrọikọ ọkọtọn̄ọde ke Senegal.
“Owo Ntiense Jehovah kiet emi okotode France edi ndinam utom akada mmọn̄ akpanikọ oro anamde owo ọwọrọ ufụn odụk edi Senegal ke ntọn̄ọ ntọn̄ọ iduọk isua 1950. Ke 1965 ẹma ẹberede ọfis n̄kọk itieutom ke Dakar man ese aban̄a utom ke mme idụt Senegal, Mali, ye Mauritania, ẹmi esemde usem France ọkọrọ ye idụt Gambia oro esemde Ikọmbakara. Ọtọn̄ọde ke 1986 nnyịn imese iban̄a utom n̄ko ke Guinea-Bissau, emi esemde usem Portugal.”
Ke mfiọkde nte ke se ibede mbahade 90 eke ikie ke otu mme andidụn̄ mi idịghe mme Christian, mma mbụp m̀mê nso n̄kọri ke ẹnam. Andikada mi isan̄ ama ọdọhọ ete: “Edi akpanikọ nte ke ediwak owo ke idụt emi imeheke ye Bible, edi utom ke akaiso nte ọfọnde. Ke January 1991 nnyịn ima ikop inemesịt ndikụt mme asuanetop Obio Ubọn̄ 596. Oro owụt nte ke nditọete n̄kann̄kụk ye mme isụn̄utom ke ẹnam utom ọkpọsọn̄.”
Mma ndọhọ nte, “ami mmokop nte ke ediwak isụn̄utom ẹnam utom mi.”
“Ih, nnyịn imenyene n̄kpọ nte 60 ẹnọde ẹka nsio nsio efakutom oro nnyịn isede iban̄a, ndien mmọ ẹto idụt 13. Mmọ ẹnam utom ọkpọsọn̄ ẹnyụn̄ ẹtịp n̄kpọ ẹsịn akamba akamba ke ndinam utom enyene nsọn̄ọ. Nditọete n̄kann̄kụk ẹwụt edu emi ke ima ye ifịk oro mmọ ẹnyenede ẹnọ akpanikọ. Kpa ye ẹsobode mme utọ mfịna nte unana utom ye esisịt n̄kpọ udu uwem, ediwak nditọete ẹsisịn hour 15 mme akande oro ke utom an̄wautom kpukpru ọfiọn̄. Nnyịn imodori enyịn ite ke afo eyesobo ye ndusụk ifịk ifịk mme anamutom ẹmi ke isan̄ fo.”
Ami mma nsak iso nse ndinam ntre.
Ke An̄wautom ye Mme Isụn̄utom
Margaret (emi okodude ke utom isụn̄utom ke se ibede isua 20 mbemiso n̄kpa esie ke ndondo emi), ama onyịme ndisan̄a ye ami n̄ka efakutom esie ke ufọt ufọt idụt oro. Nnyịn ima idụk car rapide (moto usọp) man inyene ifiọk iban̄a uwem n̄kann̄kụk. Enye ekedi, ke akpanikọ, ekpri bọs oro atuakde ada ndien ndien. Enye ekemen owo 25, ndien ke ekpedide kpukpru mmọ ẹkenyene esan̄ esan̄ idem, isan̄ oro ekpekekpere ndidi inem inem. Nditọiban iba oro iketiede kiet ke n̄kpọitie ke akpanikọ ikekprike idem, edi mma nnyịme idaha emi ye inua imam.
Margaret ama anam an̄wan̄a ke ini ikosịmde ebiet emi ikakade ete, “Ke usụk usụk ikpehe efakutom mi, afo emekeme ndikụt ekese inem inem n̄kpọ.” Enye ama obụp ete, “Nte afo omokụt ndiye uduot ikpaukot oko?” Anyande ubọk ke ndusụk ufọkurua ke mbenusụn̄. “Ẹda ikpa erọn̄ ye eke ebot oro ẹdebide ke n̄kpọ ukpụhọde uduot ẹnam mmọ.” Nnyịn ima ika ibịne mme anam-ikpaukot oro, ndien Margaret ama ọtọn̄ọ ndinọ mmọ etop esie ke usem mmọ, kpa Wolof. Mmọ ẹma ẹtịm ẹkpan̄ utọn̄ ẹnyụn̄ ẹdu ke n̄kpaidem ẹban̄a mme ndise Adam ye Eve oro okodude ke ediye uduot ekpri n̄wed.
Ikebịghike mbon oro ẹsan̄ade-san̄a ẹnyam n̄ken̄e n̄kpọ emi ẹdiọn̄ọde mi nte mbon bana bana ẹma ẹsan̄a ẹkpere nnyịn, ẹnọde ediwak nsio nsio n̄kpọurua. Ndusụk mmọ ẹkekama ayan̄; mmọ eken ẹnọ ọfọn̄, ukpọhọde, ibọk, ekpat udọn̄okụk, sokoro, ye idem mme odu-uwem inuen. Owo kiet ama oyom ndinyam kora nnọ mi, kpa ndido urụk oro ẹdade ubak ikịm, m̀mê iko ẹnam, emi enyenede itọn̄ eto; ẹkamade ubọk mbiba ẹbre enye. Mma n̄kụt nte ke ekpri mbiet iso n̄kpọ, emi ẹdade ikpa, nnụk ebot, ye n̄kpri ikpọk “mfọniso” ẹnam ama odu ke edem esie. Nnyịn ima inam an̄wan̄a nte ke nnyịn ididepke n̄kpọ ndomokiet emi ẹbanade ye mme idiọn̄ọ ẹmi ẹnyenede ebuana ye idiọn̄ m̀mê mme edinam oro mîdịghe eke mme Christian. Ke n̄kpaidem nnyịn, bana bana oro ama onyịme, owụtde ete ke imọ ke idem imọ idi owo Muslim. Enye ama odịp kora oro ke edem anyan ọfọn̄idem, m̀mê boubou esie, onyụn̄ otịm ọnọ n̄kpan̄utọn̄ nte Margaret ọnọde ekpri n̄wed oro, emi ekedide ke usem Arabia. Enye ama enen̄ede enyene udọn̄ tutu enye ọbọ n̄wed oro onyụn̄ ọtọn̄ọ ndikot enye kpa ke itie oro. Ke ama ekenen̄ede ọkọm nnyịn, enye ama ada n̄wed oro ye kora oro owo mîdepke adaha. Nnyịn ima inịm ke akpanikọ ite ke enye eyekpep n̄wed oro ke ufọk.
Ekem, mma nnyene nneme ye John, emi n̄ko ekedide isụn̄utom ke se ibede isua 20.
John ama asian mi ete, “Mme owo mi ẹtie ata ufan ufan, ndien afo emekeme nditịn̄ ikọ nnọ se ikperede ndidi kpukpru owo oro afo osobode. Ọsọ ekọm edi ‘assalam alaikum’ emi ọwọrọde ‘emem odu ye afo,’ ndien n̄wakn̄kan owo ẹtie emem emem. Emi edi idụt teranga, m̀mê ntatubọk, ndien ẹwụt emi ke mfọnido, ima uduot owo, ye mme idara idara edinam.” Ami mma n̄keme ndikụt ntak emi ata ediwak n̄kparawa Ntiense ẹtode idụt efen ẹkemede ndikpọn̄ mme ubon ye mme ufan mmọ edinam utom ke an̄wautom isụn̄utom emi.
Ẹsio ke Ufụn Man Ẹbịne Utom Uyọhọ-Ini
Edu isụn̄utom enyene akwa odudu ke idem Mme Ntiense n̄kann̄kụk. Emi akpan akpan edi uyarade koro unana utom oro atarade asuana anam edidụk utom usiakusụn̄ uyọhọ-ini edi ata n̄kpọ-ata. Marcel ye Lucien, emi edikpep akpanikọ Bible akanamde ẹbọhọ ediwak edu oro ẹnọde unan, ẹkenam an̄wan̄a ẹte:
“Nnyịn ikoyom ndiwụt esịtekọm nnyịn ke ndidụk utom usiakusụn̄. Edi ọkọsọsọn̄ ndikụt utom ibio ini. Nnyịn ima idomo utom utọin̄wan̄ ise, edi enye ikekpehe. Utom uyet-ọfọn̄ ama adia ekese ini nnyịn. Idahaemi nnyịn inam utom utem bred, ye ndusụk ufọkurua nte mbonurua nnyịn ofụri ini, ndien emi ekpe mfọn mfọn.” Nte an̄wan̄ade enye ama ada mmọ ọkpọsọn̄ mbuọtidem ye mbufiọk, ọkọrọ ye ukeme esịt akpanikọ, edi emi owụt ke ẹkeme ndidụk utom uyọhọ-ini idem ke ini mme idaha ndutịm uforo ẹsọn̄de.
Ke ini Mme Ntiense Jehovah ẹketọn̄ọde ndikpep Bible ye Michel, enye ke akaka unifesiti ke Dakar. Enye ama obụk ete, “Ami mma n̄kop mfụhọ mban̄a oburọbụt edu ata ediwak nditọ ufọkn̄wed, ndien ediwak n̄kpọsọn̄ mbụme ẹma ẹtịmede mi ekikere. Ntak emi owo odụkde ufụn ọnọ mme utọ edinam ye mme idaha oro ẹnọde owo unan mi-e? Bible ama ọnọ mi ibọrọ. Enye eketie nte n̄kpọ eke ẹdororede ndodobi mbiomo ẹfep ke afara mi. Okposụkedi ete ye eka mi ẹkeyịrede ẹte ami n̄kaiso ke ukpepn̄kpọ, ami mma ndụk utom usiakusụn̄ unọ un̄wam ekem nnam utom nte asiakusụn̄ ofụri ini ke nsụhọ ini eken oro akanade nte ndu ke unifesiti. Ami mmokụt nte edibuana eti mbụk ye mmọ en̄wen nte asiakusụn̄, idịghe ediyom ubọkọkọ ke editịm n̄kpọ oro edibede ifep ke mîbịghike, adade n̄kpon n̄kan idara ọsọk mi.” Michel idahaemi anam utom nte akpan asiakusụn̄ ke Mbour.
Udọ Uwak Iban ke Ntuaha ye Udọ N̄wan Kiet Christian
Ido obio isidụhe ke n̄kemuyo kpukpru ini ye mme edumbet Christian, ndien emi ekeme ndinịm ikpọ n̄kpọ-ata odu. Alioune, esenyịn etiede ibuot ke kiet ke otu esop Mme Ntiense Jehovah itiokiet ke obio Dakar ye n̄kann̄kụk esie okobụk ete: “Ke ini n̄kokopde akpanikọ oro anamde owo ọwọrọ ufụn ke akpa, ami n̄kenyene iban iba. Nte ata owo Muslim, ido ukpono mi ama onyịme nnyene idem se iwakde ikan oro. Ete mi ekenyene inan̄, ndien n̄wakn̄kan ufan mi ẹma ẹnyene ediwak. Enye edi ido oro ẹnyịmede mi ke Africa.” Edi nso ikedi utịp usụn̄uwem emi?
Alioune anam an̄wan̄a ete, “Ndinyene n̄wan awak akan kiet ekeme ndida ediwak mfịna ndi akpan akpan adan̄a nte nditọn̄wọn̄ ẹbuanade. Ami nnyene nditọ duop nto akpa n̄wan mi nnyụn̄ nnyene iba nto udiana. Ke mme ubon ntem, ete esiwak ndidi esenowo nnọ nditọ esie, ntre mmọ isibọhọ ufọn ito un̄wam ye ntụnọ esie. Adianade do, udọ uwak iban ikakpanke mi usịn efịbe n̄ko. Utu ke oro, edi mfara ke idem, kpa mbun̄wụm spirit Abasi, akanam oro.” Ntre, nso ke Alioune akanam?
Enye akaiso ete, “Mma nnam udiana n̄wan mi ọnyọn̄ ebịne ete ye eka esie, ndien ke usọ nnam an̄wan̄a nte ke idịghe koro n̄kụtde n̄kpọ ekededi oro ọdiọkde ke enye, edi ke ekedi ndidu ke n̄kemuyo ye mme n̄kpọ oro Abasi oyomde. Mma nnam san̄asan̄a ndutịm ndise mban̄a kpukpru nditọ mi ke n̄kan̄ eke obụk ye eke spirit, ndien ami mmenem esịt nte mfịn mmọ n̄ko ke ẹnam n̄kpọ Jehovah. Ke otu usụkkiet oro ẹdide mme asuanetop, ition ẹna baptism, iba ẹnam utom nte akpan asiakusụn̄, ndien mmọ eken nte mme asiakusụn̄ ofụri ini ye eke unọ un̄wam. Akpanikọ emenen̄ede anam mi mbọhọ ediwak mfịna oro ẹnyenede ebuana ye edibọk nditọ.”
Utuakibuot Nnọ Ndem ke Ntuaha ye Utuakibuot Akpaniko
Itie en̄wen ke ndutịm isan̄ mi ekedi ndika n̄kese ikpehe Casamance emi odude ke edem usụk. Ama eye mi ndikụt nte mme n̄kpọ ẹketiede nsehe nsehe ye awawa awawa. Ke enyenede mmọn̄ mfọn mfọn oto akamba Akpa Casamance ke n̄kpọ nte itiat 180, ikpehe oro on̄wụm akpakịp edesi, ibokpot, ye mbansan̄. Ufọk n̄kanya ẹdide ekara ekara, ẹmi ẹnyenede enyọn̄ iba, ye nsọsọbọ etịn̄e ọkọm ndibọ mmọn̄edịm ndikama ke ini ndaeyo, ẹsuana ẹyọhọ ofụri obio in̄wan̄ oro. Ẹbọp Ziguinchor, kpa ibuot obio ke ufọt akamba ikọt eyop. Mma n̄kop inemesịt ndisobo ye ifịk ifịk esop ikọt Jehovah mi.
Dominic, isụn̄utom anamde utom ke Ziguinchor ye ke n̄kann̄kụk oro, ama asian mi nte ke utom ukwọrọikọ ke ikpehe emi ke akaiso nte ọfọnde. Enye ama ọdọhọ ete, “Ke isua duop ẹmi ẹkebede, mme asuanetop 18 ẹkedu ke Esop Ziguinchor. Idahaemi edi 80. Man ẹse ẹban̄a akwa n̄kọri emi, nnyịn ima ibọp ediye obufa Ufọkmbono Obio Ubọn̄, ikamade ikoneto oro odude ke isọn̄ ufọkmbono oro. Utom oro ekedi akwa ikọ ntiense ọnọ obio oro. Mbon oro ẹkekụtde mme owo ẹtode nsio nsio ekpụk edinam utom ọtọkiet ke emem ẹma ẹtịn̄ nti ikọ. Ke mbono circuit eke ndondo emi, n̄wakn̄kan ibat mme andidụk ẹkedi 206, ye owo 4 ẹnade baptism.”
Ediwak owo ke ikpehe Senegal emi ke ẹsụk ẹtetiene edinịm ke akpanikọ eke mme eteete mmọ nte ke kpukpru n̄kpọ ẹnyene ukpọn̄, ẹtuakde ibuot ẹnọ ndem idem okposụkedi ẹdọhọde nte idide mme Christian m̀mê Muslim. Mma ntịm n̄kpan̄ utọn̄ nnọ mbụk oro Victor, kpa ebiowo ke Esop Ziguinchor okobụkde.
“Ami n̄kamana ndụk ke akwa ubon oro ẹkponode ndem ke Guinea. Ke ini n̄kamanade, ete mi ama ayak mi esịn ke ubọk spirit kiet, m̀mê demon. Man nyene uma esie, ami kpukpru ini mma nsisio obubịt ekpatisan̄ ke idak bed, nnam ekpri itieuwa, nnyụn̄ n̄wa uwa iyịp nnọ nnụk unam oro akadade aban̄a demon oro ekpemede mi. Idem ke n̄kakabade ndi owo Catholic, ami n̄kosụk ndodu ke ufụn. Ke mma n̄kọwọrọ idụn̄ n̄ka Senegal, Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹtọn̄ọ ndikpep Bible ye ami. Ami ye n̄wan mi ima ikpep nte ke nnyịn ikemeke ‘ndidia ke okpokoro Jehovah ye ke okpokoro mme demon.’ (1 Corinth 10:21) Edi ke ini n̄ketrede ndiwa uwa, mme demon oro ẹma ẹtọn̄ọ ndifịna nnyịn, ami mma n̄kop ndịk nditop obubịt ekpatisan̄ oro ye kpukpru n̄kpọ demon esie nduọk koro mma mfiọk eren kiet oro akakabarede edi idat ofụri ofụri ke ini enye akanamde oro.” Nso idiọk itie ke Victor okodu ntem!
“Ke akpatre mme ikọ oro ke N̄wed Mbon Rome 8:31, 38, 39 ẹma ẹnọ nnyịn odudu oro iyomde man ibọhọ kpukpru n̄kpọ oro ẹnyenede ebuana ye utuakibuot nnọ ndem. Sia nnyịn ikọn̄de mbuọtidem nnyịn ke Jehovah, ẹma ẹnam nnyịn ibọhọ ke akpanikọ. Ofụri ubon mi enyene utịbe idotenyịn nsinsi uwem ke paradise isọn̄, ke ebiet emi ofụri ubonowo ẹdibọhọde odudu ndiọi demon.”
Ke akpatre, ini ama edikem ọnọ mi ndinyọn̄. Nte n̄katan̄de n̄kpọ ndọn̄ ke ekpat mi, mma n̄kere edidi mi ndise Senegal oro mmendifreke. Ekedi n̄kpọ oro ọsọn̄ọde mbuọtidem didie ntem ọnọ mi ndisobo nnyụn̄ nnyene nneme ye ata ediwak owo ẹmi ẹkebọhọde ufụn edida n̄kpọsọn̄ ibọk ke idiọk usụn̄, oburọbụt ido, ye nsunsu ekikere ẹmi ẹnyụn̄ ẹdarade ata uwọrọ ufụn idahaemi. Kpa ye nsọn̄ọn̄kpọ idaha ndutịm uforo, mmọ ke ẹnyene idara ye uyụhọ ke ndinam n̄kpọ Jehovah, emi ọnọde mmọ ata idotenyịn nsinsi uwem ke paradise isọn̄. Nnyịn iwụt esịtekọm didie ntem inọ enyeemi anamde ẹkeme nditan̄a utọ eti mbụk oro, idịghe ke Senegal ikpọn̄îkpọn̄ edi n̄ko ke ofụri ererimbot ke ini “isua mfọnido Jehovah!” (Isaiah 61:1, 2.)—Utịp-Usịn.
[Ndise obio ke page 8]
(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)
SENEGAL
St. Louis
Louga
Thiès
Dakar
Kaolack
GAMBIA
Banjul
[Mme ndise ke page 9]
Ke ẹnọ mmọn̄ akpanikọ oro anamde owo ọwọrọ ufụn ke mme obio-in̄wan̄
Ufọkidụn̄ isụn̄utom ye ọfis n̄kọk itieutom Watch Tower Society ke Dakar, Senegal
[Ndise ke page 10]
Ke mbenesụk, n̄ko, mbon Senegal ẹkop etop Christian