Nduaidem Nduaidem Ntọt Otode Soviet Union
Idara Idara Utịt ke Unọ Ikọ Ntiense Isua Ikie
“MAN ẹsịn N̄wed Unen Itie Utịmutom esop ido ukpono ‘Mme Ntiense Jehovah ke ibet ke U.S.S.R.’”
Emi edi nte ẹkabarede mme akpa ikọ eke n̄wed usem-Russia oro ẹsiode ẹsịn ke page emi. Ke akpanikọ, mme ikọ ẹmi ẹda ẹban̄a ibọrọ ediwak akam. Eseutom ke Ufọkutom Ukpeikpe R.S.F.S.R (Russian Soviet Federated Socialist Republic) ama esịn ubọk onyụn̄ efịk idiọn̄ọ ke n̄wed oro ke Moscow. Enye ọwọrọ ke Mme Ntiense Jehovah ẹdi esop ido ukpono oro ẹdiọn̄ọde ke U.S.S.R. Ntem, ẹma ẹsịm ini akwa ukpụhọde ke mbụk isua-ikie mmọ ke akwa idụt oro.
Ata Ekpri Ntọn̄ọ
Mbụk isua ikie? Ih. Ke eyomfịn, ata akpa ọkwọrọ eti mbụk ke idụt oro ekedi Charles Taze Russell, emi ọkọtọtde nte ikakade do ke 1891. Ke nsiondi Zion’s Watch Tower and Herald of Christ’s Presence eke September 1891, enye ama etịn̄ ete ke imọ ima inam isan̄ ika Kishinev, Russia, ke ini ikanamde isan̄ ikanade Europe. Do enye ama osobo ye Joseph Rabinowitch, emi okonịmde Christ ke akpanikọ okonyụn̄ odomode ndikwọrọ ikọ nnọ mme ubon ẹdide mbon Jew ke ikpehe oro. Russell ama ọnọ anyan ntọt aban̄a edisobo esie ye Rabinowitch ye ntotụn̄ọ, inem inem nneme mmọ aban̄ade Obio Ubọn̄.
Ẹfiak Ẹkop Eti Mbụk
Ke edika n̄kese oro Russell akanamde ama ekebe, esisịt n̄kpọ ke ẹkekop ẹban̄a uno ikọ ntiense ke se ẹkotde idahaemi U.S.S.R., edi oro iwọrọke nte ke owo ikanamke baba n̄kpọ kiet. Ke 1927 esop ita ke Soviet Union ẹma ẹnọ ibatutom mbono Editi mmọ ẹsọk N̄ka. Edi n̄kọri ikedịghe usọp usọp tutu ke ekọn̄ ererimbot ọyọhọ iba. Ekọn̄ oro ama osụn̄ọ ke ediwak owo ke Europe ndinam n̄wọrọnda uwọrọidụn̄. Utịp kiet oro owo mîkadaha ikụt ekedi mme ọkwọrọikọ Obio Ubọn̄ ndibe ndụk Soviet Union ke akamba udomo.
Ke uwụtn̄kpọ, nsiondi Enyọn̄-Ukpeme (Ikọmbakara) eke February 1, 1946, ọtọt ete: “Idahaemi ẹnọ se iwakde ikan mme asuanetop tọsịn kiet, emi ke akpa ẹkekwọrọde ikọ ke usem Ukraine ke ikpehe edem usiahautịn Poland ẹka esịt esịt Russia. . . . Do, n̄ko, nditọete ke mme itie ikie ẹmi ẹkedụn̄de ke Bessarabia, ẹmi ke akpa ẹkedide ubak Romania, kemi ẹdi mme andidụn̄ ke Russia ke ẹnyụn̄ ẹkaiso ke utom unam mbet mmọ ke kpukpru idụt.”
N̄ko-n̄ko, ke ini ekọn̄ ererimbot ọyọhọ iba, ediwak nditọisọn̄ Soviet ẹma ẹbọ ndutụhọ ke mme itienna ekikere Nazi. Ye ndusụk mmọ edisobo ọkpọsọn̄ idaha emi ama ada okosụn̄ọ ke mme edidiọn̄ oro owo mîkodorike enyịn. Ntọt kiet etịn̄ aban̄a n̄kparawa iban Russia 300 ẹmi ẹkesịnde ke ufọk-n̄kpọkọbi ke Ravensbrück. Do mmọ ẹma ẹsobo ye Mme Ntiense Jehovah, ẹbọ akpanikọ, ẹnyụn̄ ẹnam n̄kọri ẹkesịm idaha ẹnade baptism. Mme ukem n̄kpọ ntre ẹma ẹtịbe ke mme itienna efen. Ke ini ẹkesanade Mme Ntiense ẹmi ẹkenade baptism obufa obufa mi ẹyak ke ekọn̄ oro ama okokụre, mmọ ẹma ẹsan̄a ye eti mbụk Obio Ubọn̄ ẹfiak ẹnyọn̄ Soviet Union. Ke usụn̄ emi ekọn̄ ererimbot ama osụn̄ọ ke usọp usọp n̄kọri ke ibat mme ọkwọrọikọ Obio Ubọn̄ ke efakutom Soviet. Ke 1946 ẹkedọhọ ke mme asuanetop 1,600 ẹkenam utom ifịk ifịk do.
Ndikwọrọ Ikọ ke Ufọk-N̄kpọkọbi
N̄kpọkọbi ama akaiso ndinyene akpan udeme ke edisuan eti mbụk ke Soviet Union. Ke ekọn̄ ama okokụre, ukara ke ndudue ama ese Mme Ntiense nte n̄kpọndịk, ndien ẹma ẹkọbi ediwak mmọ. Edi emi iketreke ukwọrọikọ mmọ. Didie ke oro ekpetre, ke ini mmọ ẹnen̄erede ẹnịm ke akpanikọ ẹte ke etop aban̄ade Obio Ubọn̄ Abasi edi mfọnn̄kan mbụk ọnọ ubonowo? Ntre ye ediwak mmọ, ufọk-n̄kpọkọbi ama akabade edi efakutom mmọ, ndien ediwak mbon n̄kpọkọbi oro ẹkekpan̄de utọn̄ ẹnọ mmọ ẹma ẹnam n̄kpọ ẹban̄a. Ntọt ẹkenọde ke 1957 ọdọhọ ete: “Ke otu kpukpru mbon oro ẹdiọn̄ọde nte ẹdude ke akpanikọ mfịn ke Russia ẹberi ẹte ke mbahade aba eke ikie ẹkebọ akpanikọ ke ufọk-n̄kpọkọbi ye ke mme itienna ekikere.”
Ndi Mme Ntiense ẹma ẹkop mmemidem ke uyịre uyịre ndịghe edisịn ke ufọk-n̄kpọkọbi emi? Ke baba usụn̄ kiet! Ntọt ẹkenọde ke 1964 ọdọhọ ete: “Odu Mme Ntiense Jehovah ke mme itienna oro ẹmi ẹdude do ọyọhọ utịm ikaba m̀mê utịm ikata, nte mmọ mîketreke ndikwọrọ etop oro ke ẹma ẹkesana mmọ ẹyak.” Mmọ en̄wen, enye akaiso ndidọhọ ete, ẹkedi mme abiatibet ẹmi ẹkesịnde ke ufọk-n̄kpọkọbi m̀mê itienna ekikere ndien mmọ ẹsobo ye Mme Ntiense ke adan̄aemi ẹdude do. Mmọ ẹma ẹbọ akpanikọ ẹnyụn̄ ẹnam n̄kọri ẹsịm idaha ẹnade baptism mbemiso ẹsanade mmọ ẹyak.
Mfịghe Osụhọde Ubọk
Ke ufọt ufọt iduọk isua 1960, ukara ama osụhọde ubọk ke edida ọkpọsọn̄ edu ntiene Mme Ntiense. Anaedi mmọ ẹma ẹdifiọk ẹte ke ikọt Jehovah idịghe n̄kpọndịk ke usụn̄ ndomokiet inọ ibet ye ewụhọ obio. Ntre ke adan̄aemi utom mme osụhọde idem Christian ẹmi mîkosụk inyeneke unyịme nte ekemde ye ibet, ẹma ẹsụhọde ubọk ke edimụm mmọ ye ediyom mme ufọkidụn̄ mmọ, ndien mmọ ẹma ẹwụt esịtekọm ẹban̄a editek ubọk ke mfịghe emi. Akpan udọn̄ mmọ ekedi ndikaiso ke uwem ye utom Christian mmọ ke sụn̄sụn̄, ifụre ifụre, ye emem emem edu, adan̄a nte mmọ ekekeme.—Rome 12:17-19; 1 Timothy 2:1, 2.
Ke 1966 ẹma ẹnọ kpukpru mbon oro ẹkefen̄ede ẹkedụn̄ ke Siberia ke anyanini ifụre ẹma ẹnyụn̄ ẹyak mmọ ẹka ebiet ekededi oro mmọ ẹmade ke idụt oro. Ediwak mmọ ẹma ẹfiak ẹnyọn̄ ufọk ke ediwak isua oro mmọ ẹwọrọde ẹma ẹkebe, edi ndusụk owo ẹma ẹmek ndisụk ndu ke in̄wan̄utom oro on̄wụmde mfri mi. Ndien idịghe kpukpru owo oro ẹkefiakde ẹnyọn̄ ẹkemek ndidu ke ufọk. Eyenete an̄wan kiet, emi nte ekpri eyenan̄wan ẹkebịnde aka Siberia ye ubon esie, ama ọnyọn̄ aka edem usoputịn Russia ye ete ye eka esie. Edi enye okodu n̄kukụre ke ekpri ini. Enye ama ama mme osụhọde idem, mbon ntatubọk ẹtode Siberia etieti tutu enye ọkpọn̄ ubon esie onyụn̄ afiak aka edem usiahautịn man akakaiso ọkwọrọ ikọ ọnọ mbon oro ẹdude ke mben̄eidem ndikop mi.
N̄wọrọnda ifiọkutom kiet ke ini emi aban̄a eyenete eren kiet emi akanamde isan̄ to ke obio kiet sịm eken. Ke esisịt ini ebede enye ama okụt Mme Ntiense iba en̄wen. Mmọ mbita ẹma ẹbọn̄ akam ẹyom un̄wam ndien ikebịghike mmọ ẹma ẹsobo ye n̄kaiferi an̄wan kiet emi ekedide owo Greek Orthodox. Enye ama ọsọsọp onyịme akpanikọ onyụn̄ ada nditọete ẹmi okowụt owo iba en̄wen oro ẹnyenede udọn̄—eka esie ye ekpri eyeneka esie an̄wan. Ntọt oro eberi ete: “Mfịn owo aba ẹdu oro ẹbuanade ye nditọete ẹmi, owo edịp-ye-duop ke otu mmọ ẹkekpep akpanikọ ke ufan̄ ọfiọn̄ itiokiet ẹmi ẹkebede.”
Edi, unana edinyene unyịme nte ekemde ye ibet ama afịna utom Mme Ntiense Jehovah. Ẹkesinịm mme mbonoesop ke mbufiọk. Ẹkesikwọrọ ikọ ye ukpeme. Edisịn owo ke ufọk-n̄kpọkọbi okosụk ododu, ndien an̄wan̄wa unọ ikọ ntiense ke ufọk-ke-ufọk ikodụhe. Kpa ye emi, nte ededi, mme anam-akpanikọ Christian Soviet ẹmi ẹma ẹkaiso ndinam n̄kpọ Abasi mmọ ke edinam akpanikọ nnyụn̄ ndi nti nditọisọn̄ idụt mmọ. (Luke 20:25) Ke etịn̄de aban̄a edu mmọ, owo mmọ kiet ekewet ete: “Edi akwa ifet ndiyọ kpukpru idomo nnyụn̄ nsụk nnam akpanikọ nnọ Jehovah Abasi, nditoro Abasi ke nsinsi ke ofụri eyouwem man ẹnyene nsinsi uwem ẹto Jehovah ebe ke Jesus Christ.” Nso nti uwụtn̄kpọ ediyọ ye edinam akpanikọ ke Mme Ntiense Soviet ẹmi ẹkedi ntem!
Ẹnọ Unyịme Nte Ekemde ye Ibet ke Akpatre!
Ke 1988 n̄kpọ ẹma ẹtọn̄ọ ndikpụhọde ke mme idụt oro ẹnyenede ẹbuana ye Soviet Union. Idaha akwa ifụre ama ọtọn̄ọ ndidu, ndien mme idụt oro ẹkekpande utom Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹtọn̄ọ ndida mbufa ndutịm nnam n̄kpọ. Poland, Hungary, Romania, ye mme idụt en̄wen ẹma ẹnọ mme anam-akpanikọ Christian ẹmi unyịme nte ekemde ye ibet, ẹyakde mmọ ẹnam utom an̄wan̄wa ye unana ndịk edinọ ufen. Nso idara idara isua ke isua ita ẹmi ẹkebede ẹkedi ntem ke Edem Usiahautịn Europe! Nditọete ẹkeda ifụre oro mmọ ẹnyenede obufa obufa mi ẹnam n̄kpọ didie ntem ke ndisuan emem emem etop Obio Ubọn̄! Ndien Mme Ntiense Jehovah ke mme idụt eken ke ererimbot ẹkedara didie ntem ye mmọ!
Mme Ntiense Soviet ẹma ẹbọbọ ufọn ẹto ntatara ifụre mmọ. Ediwak tọsịn—ndusụk mmọ ẹtode ata nsannsan ebiet nte mbenesụk Pacific Asia—ẹma ẹdụk mme onịmmbụk mbono ke Poland ke 1989 ndien ekem ke 1990, ke ini Mme Ntiense Jehovah 17,454 ẹtode Soviet Union ẹkedude ke Warsaw. Nso n̄kpọ editi ke mmọ ẹkeda ntem ẹnyọn̄ ufọk! N̄wakn̄kan mmọ akananam ituakke ibuot ye ediwak ekemmọ mme Christian. Idahaemi mmọ ẹma ẹdu ye mme otuowo ẹdide tọsịn ke mme itie duop!
Mmọ ẹma ẹfiak ẹnyọn̄ Soviet Union emi akakabarede emem ido akaiso. Mme Ntiense ke ofụri ererimbot ẹma ẹse ẹnyụn̄ ẹyịk ẹte: Ini ewe ke ẹdinọ Mme Ntiense Jehovah unyịme nte ekemde ye ibet ke Soviet Union? Ọfọn, emi ama otịbe ke 1991—nnennen isua ikie nte Charles Taze Russell akaka do! Ke March 27, 1991, ẹma ẹsịn “Itie Utịmutom Esop Ido Ukpono Mme Ntiense Jehovah ke U.S.S.R.” enyịn̄ ke n̄wed emi Isụn̄utom Ufọkutom Ukpeikpe R.S.F.S.R. ke Moscow ekesịnde ubọk. Nso orụk ifụre ke ẹkenọ Mme Ntiense oro?
N̄wed unyịme nte ekemde ye ibet eke otu oro ẹsụk ẹsịnde enyịn̄ ke n̄wed obufa obufa mi esịne ubiere oro etienede mi: “Uduak Esop Ido Ukpono emi edi ndinam utom ido ukpono aban̄ade edinam ẹdiọn̄ọ enyịn̄ Jehovah Abasi ye ima ima ndutịm oro enye anamde ọnọ ubonowo ebe ke Obio Ubọn̄ esie ke ubọk Jesus Christ.”
Didie ke ẹdinam emi? Usụn̄ oro ẹsiakde esịne edikwọrọ ikọ an̄wan̄wa ye edika ufọk mme owo; edikpep mbon oro ẹmade ndikpan̄ utọn̄ mme akpanikọ Bible; edinịm ukpepn̄kpọ Bible mfọn ye mmọ ye mme n̄wed un̄wam ukpep Bible; ye edinam ndutịm nnọ edikabade, editobo, edisio, edimịn̄, ye edisuan Bible.
N̄wed oro n̄ko owụt nte ẹtịmde Mme Ntiense ke idak Otu Ukara, esịnede mme esop ye otu mbiowo, Kọmiti [N̄kọk Itieutom] Ẹtiede Ibuot idụt oro emi owo itiaba ẹnamde, ye mme esenyịn circuit ye district.
Nte an̄wan̄ade, Mme Ntiense Jehovah kemi ẹkeme ndinam utom ifụre ifụre ye an̄wan̄wa ke Soviet Union nte mmọ ẹnamde ke ediwak idụt en̄wen. Kere ban̄a idara oro owo ition ke otu owo itiaba ẹmi ẹnamde Kọmiti Ẹtiede Ibuot ye mbiowo esop ition ẹmi ẹbịghide ke utom oro ẹkenyenede ifet ndisịn ubọk ke onịm-mbụk n̄wed emi nnyụn̄ n̄kụt nte Adaibuot ke Ufọkutom Usịn Enyịn̄ N̄ka Mbio Obio ye Ido Ukpono ke N̄wed (Department of the Registration of Public and Religious Associations) adiande ufịkn̄kpọ, ẹkenyenede! Nte odotde, Milton Henschel ye Theodore Jaracz eke Otu Ukara Mme Ntiense Jehovah ẹma ẹdu n̄ko ndikụt akpan n̄kpọntịbe emi. Ke otu mme otu oro R.S.F.S.R. okonyịmede, Mme Ntiense Jehovah ẹkedi akpa ndibọ n̄wed usịn enyịn̄ oro ukara ọnọde. Nso utịp ke emi edi ntem ọnọ mme anam-akpanikọ nditọete Russia oro ke ata ediwak isua eke ediyọ ẹma ẹkebe!
Mme Ntiense Jehovah ke kpukpru ebiet ẹwụt esịtekọm ẹnọ ukara Soviet emi ọnọde unyịme emi nte ekemde ye ibet. Mmọ akpan akpan ẹkọm Jehovah ke ofụri esịt mmọ ẹban̄a obufa ifụre oro nditọete mmọ ke Soviet ẹnyenede. Mmọ ẹdara ye ekemmọ Mme Ntiense ke U.S.S.R. ye mme idụt eken ke Edem Usiahautịn Europe ẹmi ẹkemede ndinam n̄kpọ Jehovah Abasi ata an̄wan̄wa kemi. Jehovah akpakam ọdiọn̄ mmọ uwak uwak nte mmọ ẹdade ifụre emi ẹnam n̄kpọ ọyọhọ ọyọhọ ke nditoro edisana enyịn̄ esie.
[Ndise ke page 9]
Kremlin ke Moscow
[Ndise ke page 10]
Mbon Russia ke mbono 1990 ọwọrọde ọkpọn̄ Soviet Union