Nte Ukpọn̄ Esibọhọ N̄kpa?

“UKPỌN̄: Kpa spirit owo emi ẹdọhọde nte esibọhọde n̄kpa onyụn̄ odude ke inemesịt m̀mê ndutụhọ ke uwem ini iso.” (The Compact Edition of the Oxford English Dictionary) Ekese ido ukpono ke akamba m̀mê esisịt udomo ẹnyịme ye edikabade emi. New Catholic Encyclopedia ọdọhọ ete: “Ukpepn̄kpọ oro nte ke ukpọn̄ owo ikemeke ndikpa ndien ke eyekaiso ndidu uwem ke n̄kpa ebede . . . edi kiet ke otu akpan ekikere akwaifiọk ye ukpepn̄kpọ Christian.”

Iso-ọfọn afo eyedu ke n̄kpaidem, ndien, ndifiọk nte ke ẹda akpan edinịm ke akpanikọ emi ẹto ekikere akwaifiọk mme okpono ndem. Anyan ini mbemiso emana Jesus, ẹkenịm ke akpanikọ ẹte ke ukpọn̄ edi n̄kpọ oro mînyeneke idem oro ekemede ndidu san̄asan̄a n̄kpọn̄ ikpọkidem. Ke ntre ekeme ndibọhọ n̄kpa ikpọkidem, odude uwem ke mbiet ekpo, m̀mê spirit.

Mbon Greek ẹma ẹnam edinịm ke akpanikọ emi an̄wan̄a ke mme ikọ ekikere akwaifiọk owo. Ẹma ẹkot ẹto Socrates, kpa ọwọrọetop ekpep akwaifiọk owo Greek nte ọdọhọde ete: “Ukpọn̄, . . . edieke enye ọwọrọde edisana edisana, mîdụrike n̄kpọ ikpọkidem ndomokiet ida, . . . ọnyọn̄ aka ebiet emi ekemde ye idemesie, aka ebiet oro enyịn mîkwe, aka ebịne Abasi, se mîkemeke ndikpa, ye se inyenede ọniọn̄, ndien ke ini enye osịmde do enye adara, ọbọhọ ndudue ye ndisịme ye ndịk . . . ye kpukpru idiọkn̄kpọ owo eken, onyụn̄ . . . odụn̄ ke akpanikọ ke ofụri ini oro ebede ye mme abasi.”​—Phaedo, 80, D, E; 81, A.

Idịghe Ukpepn̄kpọ Bible

Ẹkesan̄a didie, ndien, ẹdikpep edinịm ke akpanikọ eke mme okpono ndem emi, kpa ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke Christendom ye Ido Ukpono mme Jew?

New Catholic Encyclopedia etịn̄ n̄kpọ ẹmi ndebe ndebe ke ini enye ọdọhọde ete: “Ekikere ukpọn̄ ndibọhọ ke owo ama akakpa idụhe in̄wan̄în̄wan̄ ke Bible.” Ekpenen akan ndidọhọ ke owo ikwe ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke Bible! N̄wed ofụri-orụk-ifiọk oro onyịme ete: “Ekikere aban̄ade ukpọn̄ owo ke idemesie idịghe ukem ke A[kani] T[estament] nte edide ke ekikere akwaifiọk mbon Greek ye ke eyomfịn.”

Ke se ẹkotde Akani Testament, ikọ Hebrew oro neʹphesh, emi ẹwakde ndikabade “ukpọn̄,” odu utịm ike-754. Ke se ẹkotde Obufa Testament, ẹwak n̄ko ndikabade ikọ Greek oro psy·kheʹ, emi odude utịm ike-102 nte “ukpọn̄.” Ke ini nnyịn idụn̄ọrede nte ẹdade ikọ emi ke Bible, n̄kpọ n̄kpaidem ọwọrọ owụt idem.

Ke Genesis 2:7 nnyịn ikot ite ke Abasi ama ọduọk ibifịk uwem esịn ke odudu ibuo Adam, ndien Adam “akabade edi ukpọn̄ eke odude uwem [Hebrew, neʹphesh].” Tịmfiọk ete: Owo ikọnọhọ-nọ Adam ukpọn̄ eke odude uwem; enye akakakabade edi ukpọn̄. Ke nditịn̄ ke usụn̄ efen, Adam oro ẹkebotde obufa obufa mi ekedi ukpọn̄! Eyịghe idụhe ndien New Catholic Encyclopedia eberide ete: “Ukpọn̄ ke A[kani] T[estament] iwọrọke ubak owo, edi ofụri owo​—kpa owo nte odu uwem n̄kpọ.”

Mme itien̄wed en̄wen ẹsọn̄ọ emi. Leviticus 7:20, NW, ke uwụtn̄kpọ, etịn̄ aban̄a “ukpọn̄ eke atade unamuwa emem.” Leviticus 23: 30, NW, ọdọhọ ete: “Ama onyụn̄ edi owo [“ukpọn̄,” NW] ekededi eke edinamde utom ekededi.” Mme N̄ke 25:25 ọdọhọ ete: “Nte mbịt mbịt mmọn̄ etiede ye itọn̄ eke asatde [“ukpọn̄ eke itọn̄ asatde,” NW], kpa ntre [ke] eti uyo eke otode anyan idụt etie.” Ndien Psalm 105:18 asian nnyịn ete: “Ẹbiat enye ukot ke ebuka: ukpọn̄ esie esịne ke ukwak.” Idahaemi, nso idi n̄kpọ oro ekemede ndita unam, anam utom, ada mmọn̄ ebịt itọn̄, ẹnyụn̄ ẹsịn ke ukwak? Ndi enye edi san̄asan̄a, mbak idem owo edide spirit, mîdịghe nte enye edi owo ke idemesie? Ibọrọ ana in̄wan̄în̄wan̄.

Nte enemde, idịghe ke owo ikpọn̄ edi ukpọn̄. Genesis 1:20 asian nnyịn ete ke ikpehe ini edibotn̄kpọ kiet, Abasi ama ọdọhọ ete: “Yak mmọn̄ ọyọhọ udịm udịm unam [“ukpọn̄,” NW] eke ẹdude uwem.” Ih, iyak akam edi ukpọn̄! Ke ikpehe ini edibotn̄kpọ en̄wen, Abasi ama owụt ete ke “ufene, ye andinyọni, ye unam obot” ẹdi ukpọn̄!​—Genesis 1: 24, NW; men Leviticus 11:10,46, NW; 24:18, NW; Numbers 31:28; Job 41:21, NW; Ezekiel 47:9, NW.

Ke ntre, “ukpọn̄” ke Bible idaha iban̄a ndusụk mbukpọn̄ mbukpọn̄ spirit oro ọwọrọde ọkpọn̄ ikpọkidem ke n̄kpa ebede. Enye edi owo m̀mê unam, mîdịghe uwem oro owo m̀mê unam odude.

Nso Isitịbe ke N̄kpa?

Nte an̄wan̄ade, ndien, Bible inyịmeke ye ekikere mme okpono ndem oro nte ke owo enyene ukpọn̄ oro mîkemeke ndikpa. Afo ekere ke anie ekekpep akpanikọ kaban̄a n̄kpọ emi? Mbon ekikere akwaifiọk Greek ẹmi ẹdide mme okpono ndem m̀mê mbon oro ẹdude ke ediomi ye Abasi? Ke akpanikọ, ẹkedi ikọt Abasi, ẹmi enye ọkọnọde Ikọ odudu spirit esie.

Edi, mbụme osụk ododu, Nso isitịbe inọ ukpọn̄ ke n̄kpa ebede? Sia ukpọn̄ edide owo, nte an̄wan̄ade, ukpọn̄ esikpa ke ini owo akpade. Ke nditịn̄ ke usụn̄ en̄wen, owo oro akpade edi ukpọn̄ oro akpade. Ediwak itien̄wed ẹsọn̄ọ emi. Ezekiel 18:4 ọdọhọ ete, “Ukpọn̄ eke anamde idiọk eyekpa n̄kpa.” Ke Judges 16:30, nnyịn ikot ite: “Ndien Samson ete, Yak n̄kpa [“ukpọn̄ mi akpa, NW] n̄kpa ye mme Philistine.” Mme itien̄wed en̄wen ẹwụt ẹte ke ẹkeme ndisịbe ukpọn̄ mfep (Genesis 17:14), ẹwot ke ofụt (Joshua 10:37, NW), ibifịk ababa (Job 7:15), ẹnyụn̄ ẹnyịni ke mmọn̄ ẹwot (Jonah 2:5). Ukpọn̄ oro ebede efep, m̀mê ukpọn̄ oro akpade, edi owo n̄kpa.​—Leviticus 19:28, NW; 21:1, 11, NW.

Nso, ndien, idi idaha ukpọn̄ oro ẹkpan̄ade? Nditịn̄ ibio ibio, n̄kpa edi isio ye uwem. Ofụri ntụk nnyịn ẹyịre ye ikpọkidem nnyịn. Ukeme nnyịn ndikụt n̄kpọ, n̄kop n̄kpọ, nnyụn̄ n̄kere n̄kpọ ọkọn̄ọ ke enyịn, utọn̄, ye mfre oro ẹnamde utom mfọn mfọn. Ke enyịn mîdụhe nnyịn ikemeke ndikụt n̄kpọ. Ke utọn̄ mîdụhe nnyịn ikemeke ndikop ikọ. Ke mfre mîdụhe nnyịn ikemeke ndinam n̄kpọ ndomokiet. Ke ini owo akpade, kpukpru ndido ikpọkidem ẹmi ẹtre ndinam utom. Nnyịn itre ndidu uwem.

Ke n̄kemuyo ye emi, Ecclesiastes 9:5, 10 ọdọhọ ete: “Amaedi mme akpan̄kpa, mmọ ifiọkke baba n̄kpọ kiet . . . Baba edinam, baba uduak, baba ifiọk, baba mbufiọk [idụhe] ke obio ekpo [udi] emi afo akade do.” Ukem ntre, Psalm 146:3, 4 ọdọhọ ete: “Mbufo ẹkûbuọt idem ye mbọn̄, ẹkûbuọt ye eyen owo, emi edinyan̄a mîdụhe enye ke idem. Ibifịk [odudu uwem] ọwọrọ enye ke idem, enye afiak ke ntan esie; ke kpasụk usen oro mme uduak esie ẹtak.” Ntre ke owo (ukpọn̄) akpade, mmọ ẹkam ẹtre ndidu uwem.

To ke Ukpepn̄kpọ Mme Okpono Ndem Sịm Ukpepn̄kpọ Ufọkederi

Ndusụk owo ẹkeme ndibụp ẹte, ‘Edi nte Obufa Testament ikpepke ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi?’ Ndomo esisịt. New Catholic Encyclopedia onyịme ete: “O[bufa] T[estament] ọsọn̄ọ eyịre ke ifiọk [Akani Testament] emi, oro aban̄ade n̄kpa.” Ke nditịn̄ ke usụn̄ en̄wen, “Obufa Testament” ekpep nte ke ukpọn̄ esikpa. Jesus Christ ama owụt ete ke imọ inịmke ke akpanikọ nte ke ukpọn̄ isikpaha. Enye ama obụp ete: “Nte enen ndinam ufọn ke sabbath, m̀mê ndinam idiọk? Ndinyan̄a uwem owo [“ukpọn̄,” NW] m̀mê ndiwot?” (Mark 3:4) Christian apostle Paul kpa ntre ama onyịme ekikere “Akani Testament” aban̄ade ukpọn̄ ke ndikot nto Genesis 2:7, ete: “Ntre ke ẹwet ẹte, Adam, akpa owo, akabade edi ukpọn̄ emi odude uwem.”​—1 Corinth 15:45.

Didie, ndien, ke ekikere Plato akakabade edi ukpepn̄kpọ ufọkederi? Encyclopædia of Religion and Ethics, emi James Hastings ewetde, anam an̄wan̄a ete: “Ke ini gospel Christian ọkọwọrọde ke inuaotop synagogue mme Jew odụk an̄wambre Obio Ukara Rome, ẹma ẹwọn̄ọde akpan ekikere mbon Hebrew aban̄ade ukpọn̄ ẹsịn ke idaha ekikere mbon Greek, ye unana esisịt ukpụhọde ke usụn̄ edinam ekekem.” Mme andikpep ufọkederi ẹma ẹn̄wana ndinam ukpepn̄kpọ mmọ “an̄wan̄a mme owo oro ẹnyenede ekikere mbon Greek” ke ndikama “mme ikọ ye mme ekikere ifiọk mbon Greek oro ẹkesọn̄ọde ẹwụk.” Mme Jew ẹdide mme ẹkpep ukpepn̄kpọ ido ukpono n̄ko ẹma ẹtọn̄ọ ndiwụt “ọkpọsọn̄ odudu ukpepn̄kpọ Plato” ke mme uwetn̄kpọ mmọ.​—Encyclopædia Judaica.

Ntre ẹma ẹduọk ukpepn̄kpọ a-Bible aban̄ade ukpọn̄ ẹnyụn̄ ẹnịm ukpepn̄kpọ oro nte an̄wan̄ade edide eke mme okpono ndem ke itie esie. Owo ke usụn̄ ekededi ikemeke ndiwụt ke emi enen ke ntak nte ke ndinam ntre anam Ido Ukpono Christ enem mme owo akan. Ke ini ọkwọrọde ikọ ke Athens, kpa iwụk ebiet ntatenyịn mbon Greek, apostle Paul ikekpepke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ eke Plato. Ke edide isio, enye ọkọkwọrọ ukpepn̄kpọ ediset ke n̄kpa eke Christian idem okposụkedi ọkọsọn̄de ediwak mbon Greek oro ẹkekpan̄de utọn̄ ẹnọ enye ndinyịme se enye eketịn̄de.​—Utom 17:22-32.

Ke akpanikọ, apostle Paul ama odụri owo utọn̄ aban̄a edibuak akpanikọ ọkọn̄ọde ke Bible ye ido ukpono ndem ekededi ke ini enye ọkọdọhọde ete: “Nso ebuana ke un̄wana enyene ye ekịm? Nso ndụk ke Christ odụk ye Belial?” (2 Corinth 6:14, 15) Mbụme ndomokiet ikemeke ndidu nte ke Christendom amada esuene ọsọk Abasi ke idemesie ke ndiyak ukpepn̄kpọ mme okpono ndem akabade edi kiet ke otu akpan ekikere akwaifiọk ye ukpepn̄kpọ esie!

Idotenyịn Odu Ọnọ Mme Akpan̄kpa

Mme owo ẹnyene ifụre ndinịm se mmọ ẹmekde ke akpanikọ. Edi, mfan̄a idụhe nte ke ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi idụhe ke n̄wed Abasi. Ndi mme owo, ndien, inyeneke idotenyịn uwem ke n̄kpa ebede?

Ke Job ama okobụp mbụme oro, “Nte [owo] ediset?” enye ama akaiso ndinọ ibọrọ eke odudu spirit. Enye ama ọdọhọ ete: “Afo [Jehovah] okpokot, ndien ami n̄kpeyere fi, utom ubọk fo ọkpọdọn̄ fi.” (Job 14:14, 15) Ih, Bible akama idotenyịn ediset ke n̄kpa ọnọ kpukpru owo oro Abasi enyenede mmọ ke ekikere. Ọdọn̄ enye ndifiak ndemede mme anam-akpanikọ ikọt esie, nte Job, ndi uwem! Christ Jesus ama ọsọn̄ọ nte idotenyịn emi edide ata idem n̄kpọ, ọdọhọde ete: “Ẹkûyịk n̄kpọ emi, koro ini ke edi eke kpukpru mme andidu ke udi ẹdikopde Enye uyo ẹwọn̄ọ ẹdi; mmọemi ẹkenamde se ifọnde ẹyewọn̄ọ ẹdụk ke ediset uwem, mmọemi ẹkenamde se idiọkde ẹyenyụn̄ ẹwọn̄ọ ẹdụk ke ediset ikpe.”​—John 5:28, 29.

Ke adan̄aemi ini edikemde prọfesi oro ndisu, Isaiah 25:8 ọwọn̄ọ ete ke Abasi “eyemen n̄kpa ke nsinsi.” Emi ọwọrọ ererimbot emi, nte Ediyarade 21:4 esịnde enye, “n̄kpa [mîdidụhe] aba.” Nte afo akpama ndidu uwem ke ererimbot oro edinam ubụkowo m̀mê ufọkikpo, itiatudi m̀mê itie ubụkowo, ye mmọn̄eyet ntuan̄a mîdụhe aba ibọhọke mmọn̄eyet idara?

Edi akpanikọ, ekeme ndidi ẹkebọk fi ndinịm ukpepn̄kpọ ukpọn̄ ikpaha ke nsinsi ke akpanikọ. Edi ke ndikpep Bible, afo emekeme ndikọri mbuọtidem ke mme un̄wọn̄ọ Bible oro ẹnamde owo ẹwọrọ ufụn.a Afo emekeme n̄ko ndikpep se anade afo anam man ada un̄wọn̄ọ Bible oro enyene, idịghe ndibọhọ nte ukpọn̄ oro mîkemeke ndikpa, edi ndibọ “nsinsi uwem” ke paradise isọn̄!​—John 17:3; Luke 23:43.

[Mme Ikọ Idakisọn̄]