Ibuot Iba

Mme Prọfet Oro Etop Mmọ Ebehede Nnyịn

1. Ntak emi afo okpoyomde ndifiọk n̄kpọ mban̄a prọfet 12 oro ẹkewetde mme akpatre n̄wed ke N̄wed Abasi Usem Hebrew?

NDI akpama ndifiọk n̄kpọ mban̄a mme isụn̄utom Abasi 12? Isụn̄utom 12 oro ẹkedu uwem mbemiso Jesus ekedide isọn̄, ntre afo ukemeke ndisobo iso ye iso ye mmọ. Edi, afo emekeme ndifiọk n̄kpọ mban̄a mmọ onyụn̄ ekpep nte mmọ ẹkesọn̄ọde ẹnyene “akwa usen Jehovah” ke ekikere. Ndien se afo edikpepde enen̄ede edi akpan n̄kpọ ọnọ kpukpru mme Christian emi ẹnen̄erede ẹdomo ndinyene akwa usen Jehovah ke ekikere.—Zephaniah 1:14; 2 Peter 3:12.

2, 3. Didie ke se prọfet 12 oro ẹkesobode ebiet se nnyịn isobode mfịn?

² Ediwak irenowo ẹdu emi ẹkotde prọfet ke N̄wed Abasi—enyịn̄ ediwak n̄wed Bible ẹnyụn̄ ẹdi enyịn̄ mme prọfet. Ukem nte mme prọfet eken, iren 12 oro idinemede iban̄a mi ẹma ẹnyene mbuọtidem ye uko. Ndusụk mmọ ẹma ẹkop inemesịt ndikụt nte etop mmọ okpụhọrede ediwak owo, anamde mmọ ẹfiak ẹtiene Abasi. Edi ama enen̄ede abiak mbon eken ndikụt nte mbon ntụtutọn̄ ẹbiatde mme idaha oro Jehovah enịmde, ẹnyụn̄ ẹbiọn̄ọde uduak esie. Ndusụk ke otu iren 12 oro ẹma ẹfụhọ ke ini mbon oro ẹkedọhọde ke idi mme andituak ibuot nnọ Jehovah ke eyo mmọ mîkenyeneke udọn̄ ke etop mmọ ẹkenyụn̄ ẹsịnde idem ẹnam se idọn̄de mmọ.

³ Ukem nte nnyịn, prọfet 12 oro ẹkedu uwem ke ini emi ndutịme okodude ke ukara, mme owo ẹkenyụn̄ ẹdude uwem ntịme ntịme, ido ukpono mîkonyụn̄ ikpepke mme owo ndidu eti uwem. Sia mmọ ẹkedide mme owo “emi n̄kpọ esitụkde nte nnyịn,” eyịghe idụhe nte ke mmọ ẹma ẹsikop ndịk ẹnyụn̄ ẹsobo mme mfịna. (James 5:17) Kpa ye oro, mmọ ẹma ẹnịm eti uwụtn̄kpọ ẹnọ nnyịn, ndien nnyịn ikpadaha etop mmọ mfefere mfefere, sia “se mme prọfet ẹkewetde ke N̄wed Abasi” edi man nnyịn “emi idude ke utịt editịm n̄kpọ emi” ikpọbọ ufọn.—Rome 15:4; 16:26; 1 Corinth 10:11.

INI ORO PRỌFET 12 ORO ẸKEDUDE UWEM

4. Nso ke afo ọfiọk aban̄a iduọk ini oro prọfet 12 oro ẹkedude uwem, ndien mmanie ke Jehovah ekebem iso ọdọn̄ ẹkedụri ikọt esie utọn̄ ẹnyụn̄ ẹsịn udọn̄ ẹnọ mmọ?

⁴ Afo emekeme ndikere ke nte n̄wed Hosea esịm Malachi ẹdude ke adiana ke adiana ke Bible fo ẹtiene ini emi mme prọfet oro ẹkedude uwem. Edi idịghe ntre. Ke uwụtn̄kpọ, prọfet Jonah, Joel, Amos, Hosea, ye Micah ẹkedu uwem ke iduọk isua 800 ye 700 M.E.N.a Ke iduọk ini oro, ediwak ndidem ke obio ubọn̄ edem usụk oro Judah okodude ye obio ubọn̄ edem edere oro Israel okodude ikanamke akpanikọ. Mbon oro mmọ ẹkekarade ẹma ẹkpebe mmọ, ndien Abasi ama ayat esịt. Ini oro ke mbon Assyria ẹkedomo ndikara ofụri ererimbot, ndien nte ini akakade, mbon Babylon n̄ko ẹma ẹdomo ndikara. Nditọ Israel ikọfiọkke ke Jehovah ayada ukara ererimbot iba emi osobo mmimọ! Edi afo ọmọfiọk ke Abasi ama esidọn̄ mme anam-akpanikọ prọfet esie ndien ndien ẹkedụri Israel ye Judah utọn̄.

5. Otu mme prọfet ewe ẹketan̄a ubiereikpe Jehovah ke ini oro nsobo Judah ye Jerusalem akasan̄ade ekpere?

⁵ Nte ini oro Jehovah okoyomde ndibiere ikpe nnọ Judah ye Jerusalem akasan̄ade ekpere, enye ama ọdọn̄ otu mme prọfet efen oro ẹketịn̄de ikọ uko uko, utom ọnọ ikọt esie. Mmanie ẹkesịne ke otu mme prọfet emi? Mmọ ekedi prọfet Zephaniah, Nahum, Habakkuk, ye Obadiah. Kpukpru mmọ ẹkenam utom ke iduọk isua 600 M.E.N. Ndiọkn̄kan n̄kpọ oro eketịbede ke iduọk ini oro ekedi mbon Babylon ndisobo Jerusalem ke isua 607 M.E.N. ye editan̄ mme Jew n̄ka ntan̄mfep. Isan̄ enye emi n̄ko, kpa se Abasi ọkọtọtde ke mme ntịn̄nnịm ikọ oro enye ọkọdọhọde ndusụk mme prọfet esie ẹtịn̄ eketịbe. Mmọ ẹma ẹdomo ndidụri mme owo utọn̄ mban̄a ndiọi edinam, utọ nte ukpammịn ye afai, edi mme owo emi ikakabakede esịt.—Habakkuk 1:2, 5-7; 2:15-17; Zephaniah 1:12, 13.

6. Didie ke Jehovah ekesịn udọn̄ ọnọ nsụhọ oro ẹketode ntan̄mfep ẹnyọn̄ọ ẹdi?

⁶ Ke ikọt Abasi ẹma ẹkenyọn̄ọ ntan̄mfep ẹdi, mmọ ẹma eyom nti mme adausụn̄, ẹnyụn̄ ẹyom ndọn̄esịt ye item man ẹka iso ke utuakibuot akpanikọ. Otu mme prọfet en̄wen—Haggai, Zechariah, ye Malachi—ẹkenam emi. Mmọ ẹkenam utom ke iduọk isua 500 ye 400 M.E.N. Nte afo ekpepde ekese aban̄a iren 12 oro ẹkesọn̄ọde ẹda ẹwụt ke Jehovah enyene unen ndikara ye utom oro mmọ ẹkenamde, afo eyekpep mme akpan n̄kpọ oro afo edidade anam utom ukwọrọikọ ke ndiọkeyo emi. Ẹyak ineme idahaemi iban̄a mme prọfet emi etiene ini oro mmọ ẹkenamde utom.

ẸDOMO NDINYAN̄A MME IDỤT NSỌN̄IBUOT

7, 8. Didie ke se iketịbede inọ Jonah ekeme ndisịn udọn̄ nnọ nnyịn ke ini ikerede ke nnyịn inyeneke aba mbuọtidem nte ikesinyenede?

⁷ Ndi akanam afo emekere ke unyeneke aba mbuọtidem nte ekesinyenede? Edieke edide ntre, se iketịbede inọ Jonah eyenen̄ede enyene ufọn ọnọ fi. Jonah okodu uwem ke iduọk isua 800 M.E.N. Anaedi ọmọfiọk ke Abasi ama ọdọn̄ Jonah aka Nineveh, kpa ibuot Obio Ukara Assyria oro ọkọtọn̄ọde ndisọn̄ odudu. Jonah ekenyene ndika n̄kasua nnọ mbon Nineveh ke idiọkido mmọ. Edi utu ke ndika utom oro ẹkedọn̄de enye—ke obio emi okoyomde usụn̄ ke n̄kpọ nte kilomita 900 ke ini ẹtode edere n̄kan̄ usiahautịn Jerusalem ẹka—Jonah ama odụk ubom aka esụk emi etiede nte okodu ke Spain. Enye ekefehe aka ebiet en̄wen emi okoyomde usụn̄ ke kilomita 3,500! Afo ekere ke nso ikanam enye anam ntre? Ndi ndịk akanam Jonah efehe mîdịghe ndi mbuọtidem esie ama emem ini oro? Okûdi enye akakam ayat esịt ekere ke edieke mbon Nineveh ẹkabarede esịt ke ẹyetre ndisobo mmọ, ndien ke mmọ ẹyedi ẹdin̄wana ye nditọ Israel? Bible isianke nnyịn se ikenen̄erede inam enye efehe. Edi mbụk emi owụt ke oyom nnyịn ikpeme mbak ekikere nnyịn ediyo.

⁸ Afo ọmọfiọk nte Jonah akanamde n̄kpọ ke ini Abasi akasuade ọnọ enye. Ke ini Jonah okodude ke idịbi “akamba iyak” oro ekemende enye emen, enye ama ọdọhọ ete: “Edinyan̄a enyene Jehovah.” (Jonah 1:17; 2:1, 2, 9) Ke ẹma ẹkenyan̄a Jonah ke utịbe utịbe usụn̄, enye ama aka utom oro ẹkedọn̄de enye, edi esịt ama ayat enye ke ini Jehovah mîkosoboke mbon Nineveh ke ntak emi mmọ ẹkenamde se Jonah eketemede mmọ, ẹkenyụn̄ ẹkabarede esịt. Sia prọfet oro ekekerede aban̄a idemesie kpọt, Jehovah ama afiak enen̄ede enye ke ima ima usụn̄. Ndien okposụkedi emi ndusụk owo ẹkemede ndikere mban̄a sụk ndudue oro Jonah akanamde, Abasi akada enye nte asan̄autom emi okopde item onyụn̄ anamde akpanikọ.—Luke 11:29.

9. Nso ke afo ekeme ndikpep nto ntịn̄nnịm ikọ Joel?

⁹ Ndi akanam esịt ayat fi ke ini mme owo ẹdọhọde ke etop Bible oro afo ọkwọrọde esesịn mme owo ndịk ke idem? Ntre ke mbio obio prọfet Joel emi enyịn̄ esie ọwọrọde “Jehovah edi Abasi,” ẹkeda etop prọfet oro. Etie nte enye eketie ke Judah ewet prọfesi esie ke n̄kpọ nte isua 820 M.E.N. ke ini ukara Edidem Uzziah. Etie nte Joel ye Jonah ẹkenam utom nte prọfet ke ukem iduọk ini. Joel ama etịn̄ aban̄a ufen n̄kukun̄kpọyọriyọ emi ẹdibụn̄ọde ẹdụk ẹdibiat isọn̄ oro. Ih, usen Abasi oro enyenede ndịk ama enen̄ede ekpere. Edi afo oyokụt ke etop Joel ikedịghe etop ubiomikpe kpọt. Edi n̄kpọ nsịnudọn̄ ndifiọk nte ke enye ama etịn̄ ete ke mme anam-akpanikọ ‘ẹyebọhọ.’ (Joel 2:32) Mbon oro ẹkabarede esịt ẹkeme ndikop idatesịt ke ntak emi Jehovah ọdiọn̄de onyụn̄ efende ọnọ mmọ. Enem didie ntem ndifiọk ke emi n̄ko esịne ke etop emi nnyịn ikwọrọde! Joel ama ebem iso etịn̄ ke ẹyen̄wan̄a edisana spirit Abasi, kpa anamutom odudu esie, ẹduọk “kpukpru orụk obụkidem.” Ndi omokụt nte afo etienede abuana ke edisu ntịn̄nnịm ikọ oro? Joel ama ọsọn̄ọ etịn̄ n̄kukụre n̄kpọ emi edidade esịm edinyan̄a, ete: “Kpukpru owo eke ẹsemede ẹkot enyịn̄ Jehovah ẹyebọhọ.”—Joel 2:28, 32.

10. Didie ke Jehovah akada usụhọde owo emi ekesinamde utom emi ẹkpede-kpe ke ini ke ini anam n̄kpọ?

¹⁰ Ayan̄wan̄a fi nte eketiede Amos ke idem edieke akanam afo ekerede aban̄a ọkpọsọn̄ etop oro nnyịn inyenede ndikwọrọ nnọ mme owo, ndusụk ini ikwọrọde inọ mbon oro mîmaha ndikpan̄ utọn̄. Amos ikedịghe eyen prọfet, enye ikonyụn̄ inyeneke ifiọk iban̄a utom prọfet; edi enye ekedi ekpemerọn̄, onyụn̄ esinam utom emi ẹkpede-kpe ke ini ke ini. Enye akanam utom nte prọfet ke ini ukara Edidem Uzziah eke Judah ke utịt utịt iduọk isua 800 M.E.N. Okposụkedi emi Amos (oro enyịn̄ esie ọwọrọde “Mbiomo” m̀mê “Ndibiom Mbiomo”) mîkedịghe ọwọrọiso owo, enye ama obiom akamba mbiomo editan̄a n̄kpọsọn̄ etop nnọ Judah, Israel, ye mme idụt oro ẹkekande mmọ ẹkụk. Ndi idịghe n̄kpọ ndọn̄esịt inọ fi ndifiọk ke Jehovah ekeme ndinam ukeuke owo anam utọ akpan utom emi?

11. Nso ke Hosea ekenyịme atak enye man anam uduak Abasi?

¹¹ Ndi akanam omobụp idemfo ete, ‘Nso ye nso ke n̄kpenyịme atak mi man nnam uduak Jehovah?’ Kere ban̄a Hosea emi okodude uwem ke eyo Isaiah ye Micah, emi okonyụn̄ anamde utom nte prọfet ke n̄kpọ nte isua 60. Jehovah ama eteme Hosea ete ọdọ Gomer, kpa “n̄wan use.” (Hosea 1:2) Ke otu nditọ ita oro Gomer akamande nte ini akakade, etie nte kiet kpọt ekedi eyen Hosea. Ntak emi Jehovah ọkpọdọhọde owo ekededi ọyọ utọ esuene oro ke ndidụn̄ ye nsan̄andọ emi mînamke akpanikọ? Jehovah akada oro ekpep owo ndinam akpanikọ nnyụn̄ mfen nnọ mme owo. Obio ubọn̄ edem edere ikanamke akpanikọ inọ Abasi ukem nte n̄wan efịbe mîsinamke akpanikọ inọ ebe esie. Kpa ye oro, Jehovah iketreke ndima ikọt esie nnyụn̄ ndomo ndin̄wam mmọ ẹkabade esịt, ndien emi edi n̄kpọ ndọn̄esịt ọnọ nnyịn.

12. Didie ke afo ndidụn̄ọde se Micah akanamde ye nte etop esie akanamde mme owo ẹnam n̄kpọ ekeme ndinyene ufọn nnọ fi?

¹² Ndi unyịmeke ke ndiọkeyo oro idude mi mfịn ananam ọsọn̄ fi ndinyene uko nnyụn̄ mbuọt idem ọyọhọ ọyọhọ ye Jehovah? Afo editie nte Micah edieke afo enyenede mme edu emi. Micah oro okodude ke ukem iduọk ini ye Hosea ye Isaiah ama atan̄a etop ubiomikpe odori idụt Judah ye Israel ke ini emi Edidem Jotham, Ahaz, ye Hezekiah ẹkekarade Judah ke iduọk isua 700 M.E.N. Mbon obio ubọn̄ Israel emi okodude ke edem edere ndikenen̄ede nsịn idem ke oburobụt ido ye ukpono ndem ama anam mmọ ẹdehe, ndien mbon Assyria ẹma ẹsobo mmọ ke ini ẹkekande Samaria ke isua 740 M.E.N. Mbon Judah ikọsọn̄ọke ida inam akpanikọ inọ Jehovah. Kpa ye oro Micah ọkọfiọkde ke enyene-ndịk afanikọn̄ ọmọn̄ etịbe, enye ndikokụt nte etop Abasi anamde mbon Judah ẹtre oburobụt ido ke esisịt ini ẹnyụn̄ ẹbọhọ afanikọn̄ oro mmọ ẹkpekesobode, ama ọdọn̄ enye esịt. Nso n̄kpọ ndọn̄esịt ke edi ntem ndikụt nte ndusụk owo ẹnyịmede ẹnyụn̄ ẹnamde n̄kpọ ẹban̄a etop edinyan̄a oro nnyịn itan̄ade!

ẸMA ẸBEM ISO ẸTỊN̄ ẸBAN̄A AFANIKỌN̄ ORO EKEDIDE

13, 14. (a) Didie ke uwụtn̄kpọ oro Zephaniah ekenịmde ekeme ndin̄wam fi aka iso atuak ibuot ọnọ Abasi? (b) Didie ke ukwọrọikọ Zephaniah akanam mme owo ẹfiak ẹtọn̄ọ utuakibuot akpanikọ?

¹³ Nte ukara ererimbot Egypt ye eke Assyria ẹketọn̄ọde ndiduọ, ukara Babylon ama ọtọn̄ọ ndisọn̄ odudu. Idibịghike, ukara emi ayada akwa afanikọn̄ ọsọk idụt Judah. Mme prọfet Abasi ẹma ẹdụri ikọt Jehovah utọn̄ ẹnyụn̄ ẹteme mmọ se ẹkpenamde. Kere ban̄a ndusụk ke otu mme prọfet oro, nyụn̄ nyene ke ekikere nte ke ukem etop oro ke mme Christian ẹkwọrọ mfịn.

¹⁴ Edieke edide afo ama adian̄ade idem ọkpọn̄ mme n̄kpọ oro ubon mbufo ẹsinamde man anam uduak Jehovah, se Zephaniah okosobode eyetịm an̄wan̄a fi. Anaedi enye ekedi eyeyen eyeyen Edidem Hezekiah ye iman Edidem Josiah—ntem enye okoto ufọk ubọn̄ Judah. Kpa ye oro, Zephaniah ama okop item atan̄a etop nsobo odori ndiọi ndidem Judah. Enyịn̄ esie ọwọrọ “Jehovah Emedịp.” Enye ama ọsọn̄ọ etịn̄ ete ke mbọm Abasi kpọt edikeme ndinam ‘ẹdịp owo ke usen iyatesịt Jehovah.’ (Zephaniah 2:3) Edi n̄kpọ inemesịt ndifiọk nte ke Zephaniah ndikọkwọrọ ikọ uko uko ama enyene ufọn. Ekpri Edidem Josiah ama anam ẹfiak ẹtọn̄ọ utuakibuot akpanikọ, ẹsion̄o ndisọi mbiet ẹfep, ẹnyụn̄ ẹfiak ẹdiọn̄ temple. (2 Ndidem, ibuot 22-23) Anaedi Zephaniah ye mme prọfet eken (Nahum ye Jeremiah) ẹma ẹnen̄ede ẹn̄wam Edidem Josiah mîdịghe ẹnọ enye item. Edi n̄kpọ mfụhọ nditịn̄ nte ke ediwak mme Jew ikenen̄ekede ikabade esịt. Ke Josiah ama akakpa ke ekọn̄, mmọ ẹma ẹfiak ẹtọn̄ọ ukpono ndem. Ke ufan̄ isua ifan̄, ẹma ẹtan̄ mmọ ẹka ntan̄mfep ke Babylon.

15. (a) Ntak emi okodotde Nahum atan̄a etop ubiomikpe odori Nineveh? (b) Nso ke afo ekpep oto se iketịbede inọ Nineveh?

¹⁵ Afo emekeme ndikere ke imọ inyeneke ufọn inyụn̄ idịghe ọwọrọiso owo. Mme Christian ẹnyene akwa ifet ndidi “nsan̄autom” Abasi, edi ata ediwak ke otu mmọ inyeneke ifetutom emi anamde ẹnen̄ede ẹdiọn̄ọ mmọ. (1 Corinth 3:9) Kpasụk ntre, n̄kukụre se nnyịn idiọn̄ọde iban̄a prọfet Nahum edi nte ke enye okoto ekpri obio emi ẹkotde Elkosh, emi etiede nte okodu ke Judah. Edi etop esie ama okop odudu okonyụn̄ edi akpan etop. Ntak emi idọhọde ntre? Nahum ama etịn̄ ntịn̄nnịm ikọ aban̄a se iditịbede inọ ibuot Obio Ukara Assyria, kpa Nineveh. Mbon Nineveh ẹma ẹnam n̄kpọ ẹban̄a etop Jonah, edi ikebịghike mmọ ẹma ẹfiak ẹbịne akani usụn̄uwem mmọ. Mme n̄kpọ oro ẹkapde ke itiat, oro ẹkụtde ke ebiet emi Nineveh okodude, ẹwụt ke Nineveh ekedi “obio emi ọduọkde iyịp” nte Nahum eketịn̄de. (Nahum 3:1) Mme n̄kpọ oro ẹkapde mi ẹwụt nte mmọ ẹkesinamde n̄kpọ ibak ibak ye mbuotekọn̄. Nahum ama ebem iso etịn̄ in̄wan̄-in̄wan̄ ete ke ẹyesobo Nineveh ofụri ofụri. Se enye eketịn̄de ama osu kpa nte se nnyịn ikwọrọde mfịn edisude.

16, 17. Edieke se nnyịn ikodoride enyịn iban̄a utịt mîsụho kan̄a, nso ke ikeme ndikpep nto Habakkuk?

¹⁶ Ke ediwak isua idahaemi, se ndusụk mme andikot Bible ẹkedoride enyịn ẹban̄a usen Jehovah itịbeke. Mbon en̄wen ẹkeme ndiyat esịt sia etiede nte ke Abasi ebịghi akaha ndinọ ubiereikpe. Afo ekere didie? Habakkuk ama enyene eti ntak emi akanamde enye obụp ete: “O Jehovah, adan̄a didie ke nditua nyom un̄wam, ndien afo ukopke? . . . Ntak emi nsobo ye afai ẹdude mi ke iso?”—Habakkuk 1:2, 3.

¹⁷ Habakkuk akanam utom nte prọfet ke ini Judah okodude ke afanikọn̄, oro ekedi ke ini eti Edidem Josiah ama akakpa, edi mbemiso ẹkesobode Jerusalem ke isua 607 M.E.N. Ukwan̄ikpe ye afai ẹkeyọyọhọ. Habakkuk ama odụri mbon Judah utọn̄ ete ke mmọ ndida ye mbon Egypt idikpanke mbon Babylon ndisobo mmọ. Enye ekewet okopodudu etop esie ke usụn̄ oro an̄wan̄ade owo onyụn̄ ọnọde ndọn̄esịt nte ke “edinen owo edidu uwem oto ke mbuọtidem esie.” (Habakkuk 2:4) Ikọ emi enen̄ede enyene ufọn ọnọ nnyịn, sia apostle Paul ama ewet ikọ emi esịn ke n̄wed ita ke otu mme N̄wed Abasi Christian Usem Greek. (Rome 1:17; Galatia 3:11; Mme Hebrew 10:38) N̄ko-n̄ko, Jehovah ama ada Habakkuk ọn̄wọn̄ọ ọnọ nnyịn ete: “N̄kukụt emi [ana] ọnọ ini emi ẹnịmde . . . Enye idibehe ini.”—Habakkuk 2:3.

18. Ntak emi Jehovah ọkọdọhọde Obadiah etịn̄ ntịn̄nnịm ikọ aban̄a se iditịbede inọ Edom?

¹⁸ Prọfet Obadiah ekewet n̄kpri-n̄kan ke otu mme n̄wed oro ẹdude ke N̄wed Abasi Usem Hebrew—n̄wed esie enyene ufan̄ikọ 21 kpọt. Ofụri se nnyịn ifiọkde iban̄a enye edi nte ke enye ama etịn̄ ntịn̄nnịm ikọ aban̄a se iditịbede inọ Edom. Mbon Edom ẹketo ubon eyeneka Jacob, ntre mmọ ẹkedi ‘nditọeka’ Israel. (Deuteronomy 23:7) Edi mbon Edom ikanamke n̄kpọ ye ikọt Abasi nte nditọeka. Ke isua 607 M.E.N., n̄kpọ nte ukem ini oro Obadiah ekewetde n̄wed esie, mbon Edom ẹma ẹsịri usụn̄ ẹnyụn̄ ẹsion̄o mme Jew oro ẹkefen̄ede ẹnọ mme asua mmọ, kpa mbon Babylon. Jehovah ama ebemiso etịn̄ ete ke ẹyesobo Edom ofụri ofụri, ndien oro ama osu. Ukem nte Nahum, nnyịn inen̄ekede ifiọk n̄kpọ iban̄a Obadiah, edi nso n̄kpọ ndọn̄esịt ke edi ntem ndifiọk ke Abasi ekeme ndinam mbon oro mme owo ẹbatde ke usụhọde ẹdi mme isụn̄utom esie!—1 Corinth 1:26-29.

ADUAI OWO IDEM, ỌDỌN̄ OWO ESỊT, ONYỤN̄ ODỤRI OWO UTỌN̄

19. Didie ke Haggai ekesịn udọn̄ ọnọ ikọt Abasi?

¹⁹ Haggai ekedi akpa ke otu prọfet ita emi ẹkenamde utom ke ini mme anam-akpanikọ nsụhọ ẹma ẹketo ntan̄mfep ke Babylon ẹnyọn̄ ẹdi ke isua 537 M.E.N. Ekeme ndidi Haggai ekesịne ke akpa otu oro ẹketode ntan̄mfep ẹnyọn̄ ẹdi. Haggai, Zerubbabel Andikara, Joshua Akwa Oku, ye prọfet Zechariah ẹma ẹdiana kiet ẹdomo ndisịn udọn̄ nnọ mme Jew ẹte mmọ ẹkûyak ubiọn̄ọ oro mmọ ẹkesobode ye uma-inyene ẹnam mmọ ẹnana udọn̄ ke n̄kpọ Abasi. Mmọ ẹkenyene ndikụre utom oro mmọ ẹkenyọn̄de ẹdi ndinam, oro edi, edifiak mbọp temple Jehovah. In̄wan̄-in̄wan̄ etop inan̄ oro Haggai akatan̄ade ke isua 520 M.E.N. ẹkesọn̄ọ ẹtịn̄ ẹban̄a enyịn̄ Jehovah ye ukara esie. Nte afo okotde n̄wed emi, afo oyokụt ikọ oro “Jehovah mme udịm” utịm ike 14. Okopodudu etop Haggai ama esịn udọn̄ ọnọ mme owo ndifiak ntọn̄ọ utom edibọp temple. Ndi idịghe n̄kpọ nsịnudọn̄ inọ fi n̄ko ndifiọk nte ke odudu Jehovah nte Akakan Andikara inyeneke adan̄a ye nte ke enye enyene akwa udịm mme angel oro ẹdude ke idak esie?—Isaiah 1:24; Jeremiah 32:17, 18.

20. Ewe edu ke Zechariah akan̄wana ndinam mme owo ẹtre?

²⁰ Idem ekeme ndimem fi ndusụk ini ndikụt ke ndusụk mbon oro ẹnamde n̄kpọ Abasi inen̄ekede isịn ifịk. Ke edide ntre, se ikọwọrọde prọfet Zechariah ayan̄wan̄a fi. Ukem nte Haggai emi okodude ke ukem iduọk ini ye enye, ikememke utom inọ Zechariah ndisịn udọn̄ nnọ ekemmọ mme andituak ibuot ndika iso mbọp temple tutu ẹkụre. Zechariah ama enen̄ede ọsọn̄ọ mme owo idem man ẹnam akamba utom oro. Kpa ye oro mbon oro ẹkedude ẹkpere enye ẹkemade unọ idem inemesịt ẹbe ubọk, enye ama odomo ndisịn udọn̄ nnọ mmọ ẹnyene ọkpọsọn̄ mbuọtidem ẹnyụn̄ ẹnam n̄kpọ ndiwụt mbuọtidem oro. Ndien enye ama okụt unen. Zechariah ama ewet ediwak ntịn̄nnịm ikọ oro ẹban̄ade Christ. Ndifiọk ke “Jehovah mme udịm” idifreke mbon emi ẹyomde mfọn esie ekeme ndisọn̄ọ nnyịn idem n̄ko.—Zechariah 1:3.

NDITIE MBET MESSIAH

21. (a) Ntak emi ekenen̄erede oyom Malachi atan̄a etop esie? (b) Nso un̄wọn̄ọ ke Malachi ada eberi N̄wed Abasi Usem Hebrew?

²¹ Malachi emi edide akpatre ke otu prọfet 12 oro ama odu uwem ekekem ye enyịn̄ esie emi ọwọrọde “Isụn̄utom Mi.” Nnyịn inen̄ekede ifiọk n̄kpọ iban̄a prọfet emi okodude uwem mi ke n̄kpọ nte isua 450 M.E.N. Edi etop esie anam ifiọk ke enye ekedi isụn̄utom oro mîkokopke ndịk, emi akasuade ọnọ ikọt Abasi ke idiọkn̄kpọ ye mbubịk ido mmọ. Mme n̄kpọ oro Malachi etịn̄de aban̄a ẹdi ukem ye se Nehemiah emi etiede nte okodu ke ukem iduọk ini ye enye, eketịn̄de. Ntak emi ekenen̄erede oyom Malachi atan̄a etop esie? Ifịk ye ifiopesịt oro prọfet Zechariah ye Haggai ẹkesịnde udọn̄ ẹnọ mme owo ndinyene ke ediwak isua ke edem, ẹma ẹmem. Mme Jew ikanamke n̄kpọ Abasi aba nte ẹkesinamde. Malachi ama ọsọn̄ọ asua ọnọ mme atan̄idem oku emi ẹkedide mbubịk onyụn̄ asua ọnọ mbon emi mîkawaha uwa, mîkonyụn̄ inamke n̄kpọ Abasi ke ofụri esịt. Edi, kpa nte Ikọ Abasi ọn̄wọn̄ọde ọnọ nnyịn ke n̄kpọ ọyọfọn ke ini iso, Malachi ama ebem iso etịn̄ ke John Andinịm Owo Baptism edibem iso edi, ndien ekem Messiah, kpa Christ edidi. Usụn̄ oro Malachi adade N̄wed Abasi Usem Hebrew ekeberi enen̄ede esịn udọn̄ ọnọ nnyịn, enye ọn̄wọn̄ọ ọnọ nnyịn ete ke “utịn edinen ido ayasiaha” ọnọ mbon emi ẹbakde enyịn̄ Abasi.—Malachi 4:2, 5, 6.

22. Nso ke afo ọfiọk aban̄a edu ye etop prọfet 12 oro?

²² Afo emekeme ndikụt ke iren emi ẹkewetde akpatre n̄wed 12 oro ke N̄wed Abasi Usem Hebrew ẹma ẹnyene mbuọtidem ke Abasi ẹnyụn̄ ẹnịm ikọ esie ke akpanikọ. (Mme Hebrew 11:32; 12:1) Uwụtn̄kpọ ye etop mmọ ẹkeme ndikpep nnyịn mme akpan n̄kpọ nte itiede ibet “usen Jehovah” ye ọkpọsọn̄ udọn̄. (2 Peter 3:10) Kere idahaemi nte etop mme prọfet emi ẹkemede ndinam fi enyene nsinsi uwem ke ini iso!

[Ikọ Idakisọn̄]

DIDIE KE AFO EKEME NDIBỌ UFỌN?

• Nso ke ẹtịn̄ ẹban̄a nte ẹbonde n̄wed prọfet 12 oro ke adiana ke adiana ke Bible?

• Didie ke afo ekeme ndibọ ufọn nto se iketịbede inọ utọ prọfet nte Jonah ye Amos?​—Mme Hebrew 11:32, 33, 39, 40.

• Nso ke Hosea ekenyịme atak enye man anam uduak Jehovah?—Matthew 16:24.

SE AFO EKEMEDE NDIDA NSỊN KE EDINAM

• Ukem nte Zephaniah, didie ke uwụtn̄kpọ mme asan̄autom Abasi ẹkeme ndin̄wam mbon en̄wen?

• Ntak emi etop Habakkuk enen̄erede enyene ufọn mfịn?—2 Peter 3:12.

• Didie ke usụn̄ oro Jehovah akanamde n̄kpọ ye ndusụk mme prọfet owụt ke enye esifọn mme usụhọde owo mfọn?—Psalm 113:1, 6, 7; Isaiah 57:15.

[Chart ke page 20, 21]

(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)

Prọfet 12 Mme Prọfet Oro Mbon Eken Oro Ndidem Ndidem

Ẹkedude ke Ukem Ẹkedude ke Ukem Judahb Israelc

Iduọk Ini Oro Iduọk Ini Oro

Amaziah

850 M.E.N.

Jeroboam II

1. JONAH

Uzziah

(Azariah)

825

2. JOEL

3. AMOS

4. HOSEA

Zechariah

800

Menahem

Isaiah

Pekah

5. MICAH

Jotham

Ahaz

Hoshea

750

Hezekiah

Samaria Ọduọ ke Isua 740

725

Manasseh

700

675

6. ZEPHANIAH

Josiah

7. NAHUM

650

Jeremiah

Ẹsobo Nineveh ke Isua 632

8. HABAKKUK

Jehoiakim

Daniel

9. OBADIAH

Ezekiel

Zedekiah

Ẹsobo Jerusalem ke Isua 607

600

575

550

Daniel

Babylon Ọduọ ke Isua 539

Mbon Ntan̄mfep Ẹfiak Ẹnyọn̄ ke Isua 537

525

10. HAGGAI

11. ZECHARIAH

Ẹfiak Ẹbọp Temple ke Isua 515

500

Ezra

Nehemiah

Ẹfiak Ẹbọp Ibibene ke Isua 455

450

12. MALACHI

425

400

[Ikọ Idakisọn̄]

[Ndise obio ke page 19]

(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)

Inyan̄ Mediterranean (Akwa Inyan̄)

Damascus

Obio Ubọn̄ Edem Edere Oro Israel Okodude (Ephraim, m̀mê Samaria)

EPHRAIM

Sidon

Zarephath

Tyre

Dan

BASHAN

Inyan̄ Galilee

Obot Carmel

Obot Tabor

Megiddo

Jezreel

Hadadrimmon

SAMARIA

Shechem

GILEAD

Mizpah

Gilgal

Rabbah

Bethel

Shittim

Akpa Jordan

Obio Ubọn̄ Edem Usụk Oro Judah Okodude (Judah ye Benjamin)

JUDAH

Ashdod

Ashkelon

Gaza

Ekron

Gath

Moresheth

Lachish

Adullam

Achzib

Maresha(h)

Shaphir

Bethlehem

Tekoa

JERUSALEM (ZION)

Gibeah

Ramah

Gilgal

Rimmon

Beer-sheba

AMMON

MOAB

Inyan̄ Inụn̄

Sodom?

EDOM

Bozrah

[Ndise obio ke page 22]

(Ama oyom ndikụt nte enye enen̄erede etie, se n̄wed)

GREECE

CRETE

ASSYRIA

Nineveh

BABYLONIA

Babylon

SYRIA

Hamath

Damascus

AMMON

MOAB

EDOM

Obot Horeb

EGYPT

Memphis

Sidon

Tyre

Rabbah

JERUSALEM

[Ndise ke page 17]

JONAH

[Ndise ke page 18]

JOEL

[Ndise ke page 18]

AMOS

[Ndise ke page 21]

HOSEA

[Ndise ke page 22]

MICAH

[Ndise ke page 23]

ZEPHANIAH

[Ndise ke page 24]

NAHUM

[Ndise ke page 25]

HABAKKUK

[Ndise ke page 25]

OBADIAH

[Ndise ke page 26]

HAGGAI

[Ndise ke page 27]

ZECHARIAH

[Ndise ke page 27]

MALACHI