Ang Pamilya—Anaa sa Emerhensiya nga Kahimtang!

“UG SILA nabuhi nga malipayon human niana.” Kanang hingpit nga kahimtang mapadapat sa mas diyutay ug mas diyutayng mga kaminyoon sa pagkakaron. Ang saad sa kaminyoon nga higugmaon ang usag usa ‘sa maayong kahimtang o sa daotang kahimtang samtang ang duha buhi’ kasagarang dili na sinsero. Diyutay ra ang posibilidad nga makabaton ug malipayong pamilya.

Tali sa 1960 ug 1990, ang gidaghanon sa nagdiborsiyo maoy kapin sa duha ka pilo sa kadaghanang industriyalisadong mga nasod sa Kasadpan. Sa pipila ka nasod kini kaupat pil-a. Pananglitan, kada tuig dunay mga 35,000 ka kaminyoon nga gikontrata sa Sweden, ug mga katunga niana ang mabungkag, nga naglangkit sa kapin sa 45,000 ka bata. Mas daghang magtiayon nga nagpuyopuyo ang nagbulag, nga nag-apektar sa dugang tinagpulo ka libong bata. Ang susamang kiling nagapatim-aw sa mga nasod sa tibuok kalibotan, ingon sa makita sa kahon sa panid 5.

Sa pagkatinuod, ang nabungkag nga mga pamilya ug ang pagtapos sa mga kaminyoon dili bag-o sa kasaysayan. Ang Kodigo ni Hammurabi sa ika-18ng siglo W.K.P. nag-apil ug mga balaod nga nagtugot sa diborsiyo sa Babilonya. Bisan ang Moisesnong Balaod, nga gisugdan sa ika-16 nga siglo W.K.P., nagtugot ug diborsiyo sa Israel. (Deuteronomio 24:1) Bisan pa niana, ang mga bugkos sa pamilya mas gabok niining ika-20ng siglo. Kapin sa usa ka dekada kanhi, usa ka kolumnista sa mantalaan ang misulat: “Singkuwenta ka tuig gikan karon, tingali wala na kitay mga pamilya sa tradisyonal nga diwa. Tingali napulihan na kini sa lainlaing matang sa mga pundok.” Ug ang kiling sukad niadto daw nagpaluyo sa iyang ideya. Ang institusyon sa pamilya tulin kaayong nagakadaot nga ang pangutana, “Makalahutay kaha kini?” nag-anam ka angayan.

Nganong nalisdan pag-ayo ang daghan kaayong magtiayon nga magmaunongon sa usag usa ug huptan ang nahiusang pamilya? Unsa ang sekreto niadtong nagpabiling magkauban sulod sa taas nga kinabuhi, nga malipayong nagsaulog sa ilang ika-25 ug ika-50 ka tuig nga kasumaran sa kasal? Lain pay ato, niadtong 1983 gikataho nga usa ka lalaki ug usa ka babaye sa kanhing republika sa Sobyet nga Azerbaijan nagsaulog sa ilang ika-100 ka tuig nga kasumaran sa kasal​—sa panuigon nga 126 ang lalaki ug 116 anyos ang babaye.

Unsa ang Hulga?

Sa daghang nasod ang pipila sa mga hinungdan sa legal nga pagdiborsiyo mao ang panapaw, mental o pisikal nga pagdaogdaog, pagbiya, alkoholismo, pagkadili-makapanganak, pagkabuang, bigamiya, ug pagkagiyan sa droga. Bisan pa niana, ang mas kasagarang hinungdan mao nga ang lintunganayng tinamdan ngadto sa kaminyoon ug sa tradisyonal nga pamilyahanong kinabuhi nausab pag-ayo, ilabina ning di pa dugayng mga dekada. Ang pagtahod sa usa ka institusyon nga dugay nang giisip nga sagrado nagakahanaw. Ang hakog nga mga tiggama sa musika, mga salida sa sine, mga drama sa TV, ug popular nga literatura naghimaya sa gitawag ug seksuwal nga kagawasan, imoralidad, luag nga panggawi, ug usa ka nasentro sa kaugalingon nga estilo sa kinabuhi. Ilang gipasiugda ang usa ka kultura nga naghugaw sa mga hunahuna ug mga kasingkasing sa mga bata ug tigulang.

Usa ka surbi sa 1996 nagpakita nga 22 porsiyento sa mga Amerikano nag-ingon nga ang pagpakigsekso gawas sa kaminyoon usahay makaayo alang sa usa ka kaminyoon. Ang espesyal nga isyu sa usa sa kinadak-ang mga mantalaan sa Sweden, ang Aftonbladet, nag-awhag sa kababayen-an nga makigdiborsiyo tungod kay “magpaarang-arang kini sa kahimtang.” Ang pipila ka popular nga mga sikologo ug mga antropologo nagbanabana pa gani nga ang tawo “giprograma” sa ebolusyon nga mag-ilis ug kapikas matag pipila ka tuig. Sa laing pagkasulti, sila nagasugyot nga ang pagpakigsekso gawas sa kaminyoon ug mga diborsiyo maoy kinaiyanhon. Ang uban nangatarongan pa gani nga ang panagbulag sa mga ginikanan mahimong makaayo sa kabataan, nga nag-andam kanila sa pagsagubang sa ilang pagdiborsiyo unya sa umaabot!

Daghang batan-on ang wala na magtinguha nga magkinabuhi sa tradisyonal nga pamilyahanong kinabuhi, uban sa amahan, inahan, ug mga anak. “Dili nako mahanduraw nga magkinabuhi sa tibuok nakong kinabuhi uban sa mao gihapong kapikas,” maoy popular nga panglantaw. “Ang kaminyoon sama sa Pasko, usa lamang ka sugilambong. Wala gayod ako motuo niana,” matod sa usa ka 18-anyos nga ulitawo sa Denmark. “Ang pagbati mao, nganong maghasolhasol sa pagpakigpuyo [sa mga lalaki] ug manglaba sa ilang mga medyas,” mipahayag si Noreen Byrne sa Nasodnong Konseho sa Kababayen-an sa Irlandia. “Paglingawlingaw lamang uban sa mga lalaki ug pakigsekso kanila . . . Daghang babaye ang nakahukom nga wala nila kinahanglana ang mga lalaki aron mabuhi.”

Nagdaghan ang Usay-Ginikanan nga mga Panimalay

Sa tibuok Uropa kining maong tinamdan mitultol ngadto sa kusog nga pagdaghan sa dalagang mga inahan. Ang pipila niining nag-inusarang mga ginikanan maoy mga tin-edyer nga mibati nga ang wala planohang pagmabdos dili sayop. Ang pipila maoy mga babaye nga buot magpadako sa ilang anak nga mag-inusara. Ang kadaghanan maoy mga inahan nga makig-ipon sa amahan sa bata sulod sa pipila ka yugto sa panahon, nga walay plano nga makigminyo kaniya. Ang magasing Newsweek nagpatik ug sugilanon nga may ilustrasyon sa hapin sa miaging tuig bahin sa pangutanang “Ang Kamatayon sa Kaminyoon?” Kana nag-ingon nga ang porsiyento sa buhing mga anak sa pinaangkan kusog nga nagkadaghan sa Uropa ug daw walay nagpakabana. Ang Sweden mao tingali ang kinadaghanan, nga katunga sa tanang bata didto maoy mga anak sa pinaangkan. Sa Denmark ug Norway duolan sa katunga, ug sa Pransiya ug Inglaterra, mga 1 sa 3.

Sa Tinipong Bansa, ang duhay-ginikanang mga pamilya nagakamenos pag-ayo sa miaging pipila ka dekada. Usa ka taho nag-ingon: “Sa 1960, . . . 9 porsiyento sa tanang kabataan ang nagpuyo sa usay-ginikanang mga panimalay. Pagka-1990, ang maong gidaghanon misulbong ngadto sa 25 porsiyento. Karong adlawa, 27.1 porsiyento sa tanang Amerikanong mga bata natawo sa usay-ginikanang mga panimalay, gidaghanon nga nagausbaw. . . . Sukad sa 1970, ang gidaghanon sa usay-ginikanang mga pamilya kapin sa kaduha pil-a. Ang tradisyonal nga pamilya gihulga pag-ayo karong adlawa nga mahimong hapit na kining mahanaw, matod sa pipila ka tigdukiduki.”

Sa mga nasod diin ang Romano Katolikong Iglesya nawad-an pag-ayo sa moral nga awtoridad niini, ang usay-ginikanang mga pamilya nagdaghan. Menos sa katunga sa Italyanhong mga panimalay ang nalangkoban sa inahan, amahan, ug mga anak, ug ang tradisyonal nga pamilya gipulihan sa walay-anak nga mga magtiayon ug usay-ginikanan nga mga panimalay.

Ang sistema sa paghatag ug hinabang sa pipila ka nasod sa pagkatinuod nagdasig sa mga tawo nga dili magminyo. Ang dalagang mga inahan nga nakadawat ug tabang sa publiko mawad-an niana kon sila magminyo. Ang dalagang mga inahan sa Denmark makadawat ug dugang hinabang nga salapi sa pag-atiman sa bata, ug sa pipila ka komunidad, ang menor de edad nga mga inahan makadawat ug dugang salapi ug bayran ang ilang abangan. Busa, nalangkit ang salapi. Si Alf B. Svensson nangangkon nga ang pagdiborsiyo sa Sweden mokostar sa mga tigbayad ug buhis ug tali sa 250 ka libo ug 375 ka libong dolyares sa hinabang nga salapi, mga alawans alang sa pamalay, ug tabang sa publiko.

Ang mga iglesya sa Kakristiyanohan daw diyutay rag gibuhat o walay gibuhat sa pagsulay sa pagbali niining makadaot nga kiling taliwala sa mga pamilya. Daghang pastor ug mga klerigo ang nakigbisog sa ilang kaugalingong mga krisis sa pamilya, sa ingon mibating dili-takos nga motabang sa uban. Ang uban gani daw nagaawhag sa diborsiyo. Ang Aftonbladet sa Abril 15, 1996, nagtaho nga si pastor Steven Allen nga taga-Bradford, Inglaterra, nagbalay ug usa ka linaing seremonyas sa diborsiyo, nga iyang gisugyot nga angayng magsilbing opisyal nga serbisyo sa tanang Britanikong mga iglesya. “Kana usa ka serbisyo sa pagpang-ayo aron tabangan ang usa ka tawo nga makadawat ug makapasibo sa kon unsay nahitabo kanila. Motabang kini kanila sa pagkaamgo nga ang Diyos nahigugma gihapon kanila ug nagpahigawas kanila gikan sa kasakit.”

Busa asa nagapadulong ang institusyon sa pamilya? Duna bay paglaom nga motunhay kini? Matipigan ba sa indibiduwal nga pamilya ang ilang panaghiusa bisan ubos sa maong dakong hulga? Palihog konsideraha ang sunod artikulo.

[Chart sa panid 5]

TINUIG NGA KAMINYOON KON ITANDI SA MGA DIBORSIYO SA PIPILA KA NASOD

NASOD TUIG MGA KAMINYOON MGA DIBORSIYO

Australia 1993 113,255 48,324

Canada 1992 164,573 77,031

Cuba 1992 191,837 63,432

Republika sa Czech 1993 66,033 30,227

Denmark 1993 31,507 12,991

Estonia 1993 7,745 5,757

Pransiya 1991 280,175 108,086

Alemanya 1993 442,605 156,425

Hapon 1993 792,658 188,297

Maldives 1991 4,065 2,659

Norway 1993 19,464 10,943

Puerto Rico 1992 34,222 14,227

Rusong Pederasyon 1993 1,106,723 663,282

Sweden 1993 34,005 21,673

Tinipong Bansa 1993 2,334,000 1,187,000

United Kingdom 1992 356,013 174,717

(Binase sa 1994 Demographic Yearbook, Hiniusang Kanasoran, New York 1996)