Si Jehova Nagapanalipod sa Iyang Katawhan sa Hungaria
ANG Hungaria, nga nahimutang sa sentro sa Uropa, nakaagom kanunay ug kagubot sa kasaysayan. Ang katawhan niini nag-antos sa hilabihan, bisag gipahinungod sila kang Birhen Maria ug gipugos sa pagkahimong mga Kristohanon sa ngalan lamang sa 1001 ni Stephen, ang ilang unang hari.
Latas sa kasiglohan ang Hungaria anam-anam nga nawad-ag gahom tungod sa daghang gubat sa nasod nga nagtugot sa ubang mga nasod sa paglupig niana sa daghang higayon. Ang populasyon sa tibuok nga mga balangay nangamatay niining mga gubata, nga gipulihan sa ulahi sa mga langyaw nga molupyo. Busa, ang populasyon nahimong panagsagol sa daghang nasyonalidad. Sa relihiyosong pagkasulti, mga dos tersiya sa populasyon sa nasod nagpabiling Katoliko, bisan tuod ang Repormasyon sa ulahi mikaylap sa ubang dapit.
Usa ka Kasarangang Pagsugod
Niadtong 1908 nga unang napugas ang mga binhi sa kamatuoran sa Bibliya sa Hungaria. Gihimo kini sa usa ka babaye nga nakakat-on sa kamatuoran gikan sa mga Estudyante sa Bibliya, nga maoy pagtawag kaniadto sa mga Saksi ni Jehova. Tungod sa iyang pagsangyaw, daghan ang nahimong interesado sa maayong balita. Wala magdugay human niadto duha ka lalaki nga mipauli sa Hungaria gikan sa Tinipong Bansa nagsangyaw sa maayong balita sa bug-os panahon ingong mga colporteur. Ang kamatuoran hinayhinayng mikaylap apan sa walay sipyat, ug usa ka imprintahan ang gitukod sa Kolozsvár.
Ang unang kasaligang report nakuha sa 1922, sa dihang ang 67 ka Estudyante sa Bibliya gikan sa napulo ka lungsod mitambong sa Memoryal sa kamatayon ni Kristo. Dihadiha ang epekto sa ilang buluhatong pagsangyaw, nga miresulta ug pagsupak sa gisulsolan sa mga klero ang kagamhanan ug ang prensa aron masanta ang buluhatong pagsangyaw.
Ang mga Pag-atake Misamot
Sa 1928, nagpagawas ug pulyeto ang paring Katoliko nga si Zoltán Nyisztor nga nag-ulohang Millennialist Bible Students. Didto siya miingon bahin sa mga Estudyante sa Bibliya: “Mas grabe pa sila kay sa komunismo sa Russia nga armadong nagaatake niining nahisalaag nga mga inosente pinaagi sa paggamit sa Bibliya sa pagtago sa ilang tinuod nga mga motibo. Maikagong gipanid-an ang ilang kalihokan sa Royal State Police sa Hungaria.”
Sa maong panahon ginaduaw sa usa ka madasigong igsoon nga ginganlag Josef Kiss ang mga kongregasyon. Tagong gisunodsunod siya sa mga polis. Sa 1931 diha siya niadtong tungora sa balay sa usa ka igsoon sa dihang gipakalitan siya sa mga polis ug gimandoan sa pagpahawa dihadiha. Samtang nagsugod sa paghipos si Igsoong Kiss sa iyang mga butang, gipikahan siya sa usa ka polis sa puloan sa posil ug namahad: “Pagdali, kay kon dili maduslakan ka!” Mipahiyom si Igsoong Kiss ug miingon: “Kon mao makapauli ako ug sayo,” nga nagpasabot sa iyang langitnong paglaom ingong usa ka dinihogang Kristohanon.
Gisundan sa mga polis si Igsoong Kiss ngadto sa tren. Siya gipaabot nga moabot sa kongregasyon sa Debrecen sa Hunyo 20, 1931, apan wala gayod siya motungha. Nagtuo ang mga igsoon nga gipatay siya sa iyang mga kaaway, nga siya tinuod nga “mipauli” sa iyang langitnong ganti. Bisan tuod napahunong ang iyang buluhaton, ang mga awtoridad wala gayod makapalong sa kahayag sa kamatuoran.
Gikinahanglag kaabtik kanunay aron makapamatuod. Pananglitan, sa tunga-tunga sa katuigang 1930, usa ka igsoon namatay sa Tiszakarád. Dili mahimo ang paglubong sa maong panahon kon walay permiso sa mga opisyales. Ang mga igsoon gitugotan ug usa ka minuto nga pag-ampo ug usa ka minuto nga pag-awit. Ang mga polis, kinsa miabot sa paglubong nga may mga posil ug bayoneta, maoy motino nga kini mapatuman. Daghang tawo sa lungsod ang miabot tungod kay gusto silang masayod kon unsaon pagdumala ang paglubong.
Usa ka igsoon mitindog sa kiliran sa lungon ug miampo tunga sa oras nga tungod niini ang mga tawo nakaingon nga sila wala pa sukad makadungog ug sama niadto. “Bisag unom pa ka pari ang modumala sa paglubong,” sila miingon, “dili gayod ingon niini ka makapatandog.” Usa ka igsoon nga nindot ug tingog misugod sa pagpanguna sa pag-awit, apan gisugo sila sa polis sa paghilom. Midawat ang mga polis sa ulahi nga, bisag lain ang ilang gibati, dili sila makagahom sa pagpahunong sa pag-ampo.
Samtang ang mga pag-atake nagpadayon, si Lajos Szabó, usa ka pari sa Reformed Church, misulat sa mosunod diha sa iyang 1935 nga brosyur nga Antichrist by the River Tisza: “Maayo kaayong ideya ang pagpakaon sa hunahuna sa tawo ug komunismo sa Russia sa ngalan sa relihiyon . . . Si Marx mikuha sa panagway ni Kristo . . . Ang Antikristo miabot sa iyang komunismong sapot diha sa mga Saksi ni Jehova.”
Mga Tuig Ubos sa Pagdili
Sa 1939 ang buluhaton sa mga Saksi ni Jehova gidili dihadiha. Gitawag kadto nga usa ka kalihokan “batok sa relihiyon ug batok sa katilingban.” Ang mga Adbentista, Baptist, Evangelikal, ug mga Presbiteriano nagpagawas ug mga pulyeto batok sa mga Saksi. Apan wala talikdi ni Jehova ang iyang mga alagad, ug sila giatiman sa mga Saksi sa ubang mga nasod. Dugang pa, ang katawhan sa Diyos sa Hungaria adunay daghang makapalig-on sa pagtuo nga mga eksperyensiya.
Pananglitan, sa dihang nagdala ang usa ka igsoon ug bag nga gibaba nga puno sa atong mga magasin gikan sa Czechoslovakia, ang opisyal sa aduwana nangutana: “Unsay sulod sa imong bag nga gibaba?” Ang igsoon matinud-anong mitubag: “Mga Bantayanang Torre.” Niana misinyas ang opisyal sa iyang kamot nga daw nagpaila nga buangbuang ang igsoon, ug gipapadayon siya sa iyang panaw. Busa, ang espirituwal nga pagkaon luwas nga miabot sa Hungaria.
Bisan pa, ang pagpanghasi wala mohunong. Dugang ug dugang mga igsoon ang gidakop ug gipriso sa nagkalainlaing yugto sa panahon. Unya usa ka linain nga pundok sa imbestigador gihatagag buluhaton sa pagsikop sa mga Saksi ni Jehova. Sa 1942, ang kalalakin-an, kababayen-an, ug kabataan gitigom ug gibutang sa kuwadra ug sa walay sulod nga mga eskuylahan sa Hudiyo. Human sa duha ka bulan nga pagsakit, sila gihusay ug gihukman. Ang uban gisentensiyahan ug tibuok kinabuhing pagkapriso; ang uban nakadawat ug 2 ngadto sa 15 ka tuig nga pagkabilanggo. Tulo ka igsoon—si Dénes Faluvégi, András Bartha, ug János Konrád—gisentensiyahan ug kamatayon pinaagi sa pagbitay, apan ang sentensiya sa ulahi giusab sa pagkabilanggo sa tibuok kinabuhi. Unya, 160 ka igsoon gidala ngadto sa kampo sa kamatayon sa Bor. Human nakatabok sa utlanan, sila gisultihan nga dili na sila makabalik nga buhi. Sa 6,000 ka gibihag nga mga Hudiyo nga gidala niining kampoha, 83 lamang ang nabuhi. Hinunoa, gawas sa upat, ang tanang mga Saksi nakabalik.
Ang mga Saksi ni Jehova tinuod may mga martir. Sa naghinapos ang Gubat sa Kalibotan II, gipatay sa mga Nazi ang ubay-ubayng mga igsoon. Si Bertalan Szabó, János Zsondor, ug Antal Hónis giposil, ug si Lajos Deli gibitay.—Mateo 24:9.
Temporaryo Lamang ang Maayong Kausaban
Human sa ikaduhang gubat sa kalibotan, ang kahimtang nabag-o na usab. Ug gisaad sa nag-abin nga kagamhanan nga tahoron ang tawhanong mga katungod. Ang mga igsoon nga nakabalik gikan sa mga kampo misugod dayon sa pagsangyaw ug sa pag-organisar sa mga kongregasyon. Ilang gibati nga gihatagan sila ni Jehova ug kagawasan aron makadayeg sila sa iyang dakong ngalan, dili aron makatumpi sila ug materyal nga mga kabtangan. Sa naghinapos ang 1945, dihay 590 ka aktibong magmamantala sa Gingharian. Sa 1947 usa ka dakong balay ang gipalit aron magamit ingong sangang buhatan sa Watch Tower Society, ug ang unang nasyonal nga kombensiyon gihimo, diha sa sports hall. Ang mitambong maoy 1,200, ug ang tren sa estado sa Hungaria mihatag ug 50-porsiento nga diskuwento sa mga tawong mibiyahe paingon sa kombensiyon.
Apan, wala magdugay ang kagawasan. Sa kataposan, ang Partidong Komunista ang migahom, ug nausab ang kagamhanan. Ang pagdaghan sa katawhan ni Jehova nakakuha sa pagtagad sa bag-ong kagamhanan, kay sila midaghan gikan sa 1,253 ka magmamantala sa 1947 ngadto sa 2,307 sa 1950. Niadtong tuiga, ang mga opisyales misugod sa pagbutang ug kababagan sa dalan sa buluhatong pagsangyaw. Ang mga permiso gikinahanglan, apan ang kagamhanan wala mohatag niini, ug kadtong nangayog permiso gibun-og sa Konstabularya sa Nasod. Ang mga artikulo sa mantalaan nagpunay ug akusar sa mga Saksi nga ‘mga ahente sa imperialista.’ Makaiikag, sa wala pa magmando ang Komunismo, ang mga Saksi gipriso kay ‘dumadapig sa Komunistang Hudiyo.’
Ang Kalisang Nagsugod
Sa Nobyembre 13, 1950, ang magtatan-aw sa sanga ug ang maghuhubad (duha kanila gisentensiyahan ug kamatayon sa miagi) gidakop, uban sa magtatan-aw sa unang sirkito. Sila gidala ngadto sa gibantog nga prisohan ilalom sa yuta sa 60 Andrássy Street sa Budapest, aron “malukmay.” Ang ilang husay gihimo sa Pebrero 2 sa pagkasunod tuig. Ang magtatan-aw sa sanga gisentensiyahan ug napulo ka tuig sa pagkabilanggo, ang maghuhubad nuybe ka tuig, ug ang magtatan-aw sa sirkito walo ka tuig. Gikompiskar ang kabtangan nilang tulo. Sa panahon sa husay, upat pa ka magtatan-aw sa kongregasyon ang gisentensiyahan sa pagkapriso gikan sa lima ngadto sa unom ka tuig sa mga sumbong sa pagsulay sa pagpukan sa kagamhanan.
Ang mga igsoon gibutang sa prisohan nga binantayan pag-ayo, diin sila dili makadawat ug mga sulat, mga pakete, o mga bisita. Ang ilang mga pamilya walay madungog nga balita bahin kanila. Ang ilang mga ngalan dili gani mahimong hisgotan sa mga guwardiya. Aron mailhan, ang matag usa nagkuwentas ug paktura nga kahoy nga may numero. Duna pay sulat gani diha sa bungbong nga mabasa: “Ayaw lamag bantayi ang mga binilanggo; kaligutgoti sila.”
Ang mga Saksi nagtagotago, apan ang buluhatong pagsangyaw wala mohunong. Ang ubang mga Saksi nagpadayon puli sa mga nabilanggo. Sa kataposan ang mga kapuli usab nadakpan. Sa pagka 1953, kapin sa 500 ka igsoon ang gihukman ug gisentensiyahan sa pagkabilanggo, apan ang maayong balita dili makadenahan. Diyutay rang mga igsoon ang mituo sa madanihong mga saad sa mga guwardiya ug mikompromiso.
Masanag nga mga Palaaboton
Sa tinghunlak sa 1956, ang mga tawo misugod sa pag-alsa batok sa kagamhanan. Nasanta sa Sundalong Sobyet ang rebolusyon, ug ang Partido sa Komunista ang migahom.
Ang tanang naprisong mga Saksi gibuhian, apan ang pipila ka iladong mga igsoon gibalik ug priso sa pagpadayon sa ilang mga sentensiya, apan wala nay bag-o nga nasentensiyahan. Sa kataposan, sa 1964, ang kahimtang misugod sa pag-uswag. Ang mga awtoridad wala nay gihimo sa pagsanta sa mga paglubong ug sa mga kasal. Gihimo ang mga sirkitong asembliya diha sa kalasangan. Samtang ang uban niini gipahunong, walay Saksi ang gipabilanggo.
Sa 1978 ang mga igsoong nagadumala gitugotan sa pagtambong sa kombensiyon sa Vienna. Niadtong tuiga usab, ang mga awtoridad misaad sa paghatag sa mga Saksi ug legal nga pag-ila, apan napulo ka tuig una ang milabay nga kini aktuwal nga nahitabo. Sa 1986 ang unang distritong kombensiyon gihimo, sa Youth Park sa Kamara Forest, ang mga awtoridad nahibalo niini. Usa ka karatula ang gibutang, nagpahibalo nga kini maoy “Balaang Pakigdait” Distritong Kombensiyon sa mga Saksi ni Jehova. Sa pagkasunod tuig ang “Salig Kang Jehova” nga Kombensiyon gihimo, ug sa 1988 gipahimuslan sa mga igsoon ang “Balaang Hustisya” nga Kombensiyon.
Kagawasan sa Kataposan!
Ang Hunyo 27, 1989, maoy usa ka makapalipay kaayo nga adlaw, kay niadtong adlawa nga nadawat sa mga igsoon ang usa ka dokumento nga naghatag ug opisyal nga pag-ila sa Relihiyosong Organisasyon sa mga Saksi ni Jehova sa Hungaria. Sa Hulyo ang maanindot nga Budapest Sports Hall gihimo ang “Diyosnong Debosyon” Distritong Kombensiyon nga may 9,477 ka tumatambong. Kini gihapong tigomanan ang gigamit sa “Putling Pinulongan” Distritong Kombensiyon sa 1990, ug ang mga kombensiyon gihimo usab sa tulo pa ka dagkong siyudad sa Hungaria.
Karon nga bug-os nang gikuha ang pagdili, posible na ang pag-organisar sa unang internasyonal nga kombensiyon. Bisan pa sa dili maayong panahon, kini gihimo sa Népstadion sa Budapest, diin 40,601 ang nagtigom aron tagamtamon ang kainit sa inigsoong gugma. Ang mga membro sa Nagamandong Lawas mitambong ug gilig-on ang mga igsoon sa pagtuo diha sa ilang mga pakigpulong, ug bag-ong mga libro ug mga brosyur nga de-kolor ang mga ilustrasyon giluwat niining kombensiyona.
Kon Unsa ang Nagakahitabo Karong Adlawa
Ang mga edisyon sa Ang Bantayanang Torre ug Pagmata! sa Hungaria dungang gipatik karon uban sa ilang Ingles nga katugbang ug sa samang matahom nga dagway. Sa 1992 gisugdan sa pagpatik ang Yearbook sa Hungariano nga pinulongan. Ang gidaghanon sa mga magmamantala sa maayong balita milukso gikan sa 6,352 sa 1971 ngadto sa 13,136 sa Enero 1993.
Karong adlawa, gitagamtam sa mga Saksi ni Jehova sa Hungaria ang kagawasan sa relihiyon ug libreng nagasangyaw gikan sa balay ug balay. Adunay 205 ka kongregasyon, ug 27,844 ang mitambong sa Memoryal sa Abril 17, 1992. Hangtod nga makabaton ug igong mga Kingdom Hall, ang mga kongregasyon nagpadayon sa pagtigom diha sa mga eskuylahan, mga sentro sa kultura, walay sulod nga mga baraks, ug bisan sa mga opisina sa Partido sa Komunista nga gibiyaan na. Hangtod sa 1992, gipahinungod sa napulo ka kongregasyon ang ilang kaugalingong mga Kingdom Hall, ug ang ubang mga tigomanan gikamulo pag tukod.
Latas sa tanang kausaban ug mga rebolusyon, ang mga igsoon matinumanong nagpabilin sa kiliran ni Jehova nga Diyos ug sa iyang Anak, si Jesu-Kristo, ug nagpadayon sa pagsangyaw. Ang mga unos sa panahon wala makalaglag kanila, kay gipanalipdan ni Jehova ang iyang katawhan sa Hungaria.—Proverbio 18:10.
[Mapa sa panid 9]
(Alang sa aktuwal nga pagkahan-ay, tan-awa ang publikasyon)
Vienna
AUSTRIA
Budapest
Debrecen
HUNGARIA
ROMANIA
[Hulagway sa panid 10]
Katawhan ni Jehova nagtigom sa Budapest