Nagkabuangbuang nga Klima

SA DAGHANG paagi, ang kadaghanan kanato nagadepende sa mga sugnod nga carbon-based. Kita magmaneho ug mga awto ug ubang mga sakyanan nga gipadagan sa sugnod nga gasolina o diesel. Kita mogamit ug elektrisidad gikan sa mga planta sa koryente nga gipaandar sa sugnod nga karbon, natural nga gas, o aseite. Kita magsunog ug kahoy, uling, natural nga gas, ug karbon sa pagluto o pagpainit. Kining tanang kalihokan nakadugang ug carbon dioxide ngadto sa atmospera. Kini nga gas mosikop sa kainit gikan sa adlaw.

Nakadugang usab kita ug laing nagasikop-sa-kainit nga greenhouse nga mga gas ngadto sa atmospera. Ang nitrous oxide mogawas gikan sa mga abonong nitroheno nga gigamit sa agrikultura. Ang methane mohungaw gikan sa mga basakan ug sa mga bahoganan sa baka. Ang mga chlorofluorocarbon (mga CFC) moresulta gikan sa paggamag plastik nga mga foam ug gikan sa ubang industriyal nga mga proseso. Ang mga CFC dili lamang mosikop sa kainit kondili modaot usab sa sapawng ozone diha sa ibabaw pa sa atmospera sa yuta.

Walay labot sa mga CFC, nga karon kinutohan na, kining mosikop sa kainit nga mga gas ginabuga ngadto sa atmospera sa nagkakusog nga sukod. Tungod kini kay, may bahin, sa pagtaas sa gidaghanon sa tawo sa yuta, duyog sa pagtubo sa paggamit sa enerhiya, mga kalihokan sa industriya, ug agrikultura. Sumala pa sa Environmental Protection Agency sa Washington, ang mga tawo sa pagkakaron nagpabuga ug sayis bilyones ka toneladang carbon dioxide ug ubang greenhouse nga mga gas ngadto sa atmospera matag tuig. Kining greenhouse nga mga gas dili yanong mawagtang; kini magpabilin diha sa atmospera sa daghang dekada.

Ang mga siyentipiko sa katibuk-an segurado sa duha ka butang. Una, sa dili pa dugayng mga dekada ug kasiglohan, ang gidaghanon sa carbon dioxide ug ubang greenhouse nga mga gas diha sa atmospera miusbaw. Ikaduha, sa miaging kataposang usa ka gatos ka tuig, ang aberids nga temperatura sa nawong sa yuta mitaas tali sa 0.3 ug 0.6 grado Celsius.

Ang pangutana motungha, Aduna bay kalabotan ang pag-init sa yuta ug ang minugna-sa-tawo nga pagdaghan sa greenhouse nga mga gas? Ang ubang mga siyentipiko moingon nga lagmit wala, nga mopunting nga ang pagtaas sa temperatura anaa sulod sa sukod sa kinaiyanhong pagbalhinbalhin sa temperatura ug nga ang adlaw tingali maoy hinungdan. Apan, daghang eksperto sa klima nagkauyon sa pagkapamulong sa usa ka taho sa Intergovernmental Panel on Climate Change. Kini nag-ingon nga ang pagtaas sa temperatura “walay kalagmitan nga bug-os kinaiyanhong tinubdan” ug nga “ang kalig-on sa ebidensiya nagsugyot nga adunay usa ka makitang tawhanong impluwensiya diha sa klima sa kalibotan.” Bisan pa niana, wala gihapoy katinoan kon kaha ang mga kalihokan sa tawo maoy nagpainit sa planeta​—ilabina bahin sa kon unsa kaha kadali moinit ang kalibotan sa ika-21ng siglo ug kon unsa gayod unya ang sangpotanan.

Kawalay-Katinoan Nakapukawg Debate

Sa dihang ang mga tigtuon sa klima managna ug umaabot nga greenhouse effect, sila nagadepende sa mga climate model nga gipadagan diha sa labing kusog ug labing gamhanang mga kompiyuter sa kalibotan. Apan, ang klima sa yuta ginatino sa usa ka komplikado kaayong reaksiyon sa pagbiyo sa yuta, atmospera, kadagatan, yelo, mga kinaiyahan sa yuta, ug sa adlaw. Uban sa daghan kaayong butang nga makaapektar sa klima sa yuta sa ingon niana ka dakong sukod, imposible alang sa bisan unsang kompiyuter ang pagtag-an sa katukma kon unsay mahitabo sa 50 o 100 ka tuig gikan karon. Ang magasing Science nag-ingon di pa dugay: “Daghang eksperto sa klima nagpasidaan nga dili pa tin-aw ang tanan nga ang tawhanong mga kalihokan nagsugod sa pagpainit sa planeta​—o kon unsa unya ka grabe ang pag-init sa greenhouse dihang kini moabot.”

Ang kawalay-katinoan nagpasayon sa paglimod nga adunay kapeligrohan. Ang mga siyentipiko nga nagduhaduha bahin sa pag-init sa kalibotan, lakip sa dagkong mga industriya nga adunay ekonomikanhong interes nga makapadayon sa paghupot sa kahimtang niini, nangatarongan nga ang presenteng kahimtang sa kahibalo dili makapamatarong nianang mahal nga pamaagi sa pagtul-id sa kahimtang. Total, matod pa nila, ang umaabot basin dili gayod ingon ka daot sama sa gihunahuna sa ubang mga tawo.

Ang mga maikagon sa kalikopan mobalos sa pag-ingon nga ang kawalay-katinoan sa siyensiya dili angayng maghimo sa mga tighimog-polisa nga dili na lang magpakabana. Bisan tinuod nga ang umaabot nga klima tingali dili gayod ingon ka daot sama sa gikahadlokan sa uban, posible usab nga ang kahimtang mas mograbe pa! Dugang pa, sila nangatarongan nga ang kawalay-katinoan kon unsa gayoy mahitabo sa umaabot wala magpasabot nga wala na lay himoon aron mamenosan ang risgo. Ang mga tawo nga mihunong sa pagpanabako, pananglitan, dili una mangayog pamatuod sa siyensiya nga kon sila magpadayon sa pagpanabako, sila gayod matugkan ug kanser sa baga sa 30 o 40 ka tuig sa ulahi. Sila mohunong tungod kay sila nahibalo sa risgo ug buot nga kini mamenosan o mawagtang.

Unsay Ginahimo?

Sanglit daghan kaayo ang debate bahin sa sukod sa problema sa pag-init sa kalibotan​—ug bisan bahin sa kon kaha may problema ba gayod​—dili ikahibulong nga adunay nagkasumpaking mga hunahuna kon unsay pagahimoon bahin niini. Sa daghang katuigan ang mga pundok nga maikagon sa kalikopan nagpasiugda ug kaylap nga paggamit ug walay-polusyon nga mga tuboran sa enerhiya. Ang elektrisidad mahimong makuha gikan sa adlaw, sa hangin, sa mga suba, ug ilalom sa yuta nga mga pondo sa alisngaw ug init nga tubig.

Ang mga maikagon sa kalikopan nag-awhag usab sa mga kagamhanan sa pagpasa ug mga balaod sa pagkunhod sa mga pagbuga sa mga gas nga mosikop sa kainit. Ang mga kagamhanan misanong pinaagi sa pagpirmag mga kasabotan. Pananglitan, sa 1992, diha sa Earth Summit sa Rio de Janeiro, Brazil, ang mga hawas sa mga 150 ka nasod mipirma ug usa ka kasabotan nga nagpamatuod sa ilang panaad sa pagkunhod sa mga pagbugag greenhouse nga mga gas, ilabina ang carbon dioxide. Ang tumong mao nga sa tuig 2000, ang greenhouse nga mga binuga gikan sa industriyalisadong mga nasod pagakunhoran sa sukod sa 1990. Samtang pipila ang miuswag niining direksiyona, ang kadaghanan sa sapiang mga nasod wala pa gayod makasugod sa pagtuman sa ilang gamayng panaad. Imbes magpakunhod, ang kadaghanang nasod nagpabugag mas daghang greenhouse nga mga gas kay sa nangagi! Sa Tinipong Bansa, pananglitan, gituohan nga sa tuig 2000, ang mga pagbugag carbon dioxide lagmit mahimong 11 porsiyento nga mas taas kay sa kahimtang niini sa 1990.

Di pa dugay, dihay mga palakaw nga “estriktohan ang pagpatuman” sa internasyonal nga mga kasabotan. Imbes kinabubut-on ang pagpakunhod sa mga pagpabuga sama sa gikasabotan sa 1992, dihay mga panawag sa pagbutang ug pinugsanayng mga tumong diha sa pagpabugag nagasikop-ug-kainit nga mga gas.

Ang Magugol nga Kantidad sa Kausaban

Ang mga lider sa politika gustong malantaw ingong mga higala sa yuta. Apan, sila nagbantay usab sa mga resulta nga ipahinabo sa kausaban diha sa ekonomiya. Sanglit, sumala pa sa magasing The Economist, 90 porsiyento sa kalibotan nagadepende sa carbon-based nga sugnod alang sa enerhiya, ang paghunong sa dili paggamit niini mopahinabog dagkong mga kausaban; ug ang magugol nga kantidad sa kausaban mainit nga gidebatehan.

Pilay magugol nga kantidad sa pagpakunhod sa nagasikop-ug-kainit nga mga gas sa tuig 2010 ngadto sa 10 porsiyento nga ubos sa sukod niini sa 1990? Ang tubag niana nagadepende kon kinsay imong pangutan-on. Tagda ang mga hunahuna sa Tinipong Bansa, ang nasod nga nagapabuga ug mas daghang greenhouse nga mga gas ngadto sa atmospera kay sa bisan unsa pang ubang mga nasod. Ang mga institusyon nga nagapanukiduki nga gigastohan sa industriya nagpasidaan nga ang maong pagkunhod sa pagbugag mga gas nga magsikop sa kainit makapildi sa ekonomiya sa T.B. ug bilyonbilyong dolyares matag tuig ug 600,000 ka tawo ang mawad-an ug trabaho. Sa kasukwahi, ang mga maikagon sa kalikopan nag-ingon nga ang pagkab-ot sa samang tumong mahimong makadaginot sa ekonomiya ug bilyonbilyong dolyares matag tuig ug makamugnag 773,000 ka bag-ong mga trabaho.

Bisan pa sa mga panawag sa mga pundok nga maikagon sa kalikopan ug dihadihang aksiyon, may gamhanang mga industriya​—mga tiggamag sakyanan, mga kompaniya sa petrolyo, ug mga kompaniya nga nagasuplay ug karbon, sa pagngalan ug pipila​—nga nagagamit sa ilang igong mga pondo ug impluwensiya aron ibalewala ang hulga sa pag-init sa kalibotan ug pasobrahan ang epekto sa ekonomiya gikan sa paghunong sa paggamit ug mga sugnod nga fossil.

Ang debate nagpadayon. Kon, ugaling, ginabag-o sa tawo ang klima ug walay himoon labot niana kondili kutob lang sa estorya, ang panultihon nga ang tanan naghisgot bahin sa klima apan walay bisan usa ang may gihimo bahin niana mohatag ug makuyaw bag-ong kahulogan.

[Kahon sa panid 5]

Ang “Kyoto Protocol”

Niadtong Disyembre 1997 kapin sa 2,200 ka delegado gikan sa 161 ka nasod nagtigom sa Kyoto, Hapon, sa paghimog usa ka kasabotan, o protocol, aron mangitag solusyon labot sa hulgang pag-init sa yuta. Human sa kapin sa usa ka semana sa mga panaghisgot, ang mga delegado nagkauyon nga ang ugmad nga mga nasod kinahanglang magpakunhod sa mga pagbugag greenhouse nga mga gas sa aberids nga 5.2 porsiyento nga ubos sa sukod sa 1990 sa tuig 2012. Ang mga silot sa mga maglalapas sa kasabotan tinoon pa sa ulahi. Ingnon ta nga sundon sa mga nasod ang kasabotan, unsa may mahimong kalainan sa 5.2-porsiyento? Dayag, diyutay ra gayod kaayo. Ang magasing Time nagtaho: “Nagkinahanglag 60% nga pagkunhod aron makuhaag dako ang greenhouse nga mga gas nga napondo diha sa atmospera sukad nagsugod ang dakong kausaban sa industriya.”

[Kahon/Diagram sa panid 7]

(Alang sa aktuwal nga pagkahan-ay, tan-awa ang publikasyon)

Ang Greenhouse Effect Giilustrar

Ang Greenhouse Effect: Ang atmospera sa yuta, sama sa mga bildo nga tabon diha sa greenhouse, mosikop sa kainit sa adlaw. Ang kahayag sa adlaw magpainit sa yuta, apan ang kainit nga imugna niana​—nga dad-on sa radyasyong infrared​—dili daling makaeskapo sa atmospera. Hinunoa, ang greenhouse nga mga gas mobabag sa radyasyon ug magdala ug pipila niana balik sa yuta, sa ingon makadugang sa kainit sa nawong sa yuta.

1. Adlaw

2. Nasikop nga radyasyong infrared

3. Greenhouse nga mga gas

4. Nagaeskapong radyasyon

[Kahon/Diagram sa panid 8, 9]

(Alang sa aktuwal nga pagkahan-ay, tan-awa ang publikasyon)

Mga Puwersang Naggahom sa Klima

Aron atong masabtan ang gidebatehan karong adlawa bahin sa pag-init sa kalibotan, kinahanglang masabtan nato ang pipila ka katingalahang mga puwersa nga naghimo sa atong klima kon unsa kini. Atong tagdon ang pipila ka paninugdan.

1. Ang Adlaw—Tuboran sa Kainit ug Kahayag

Ang kinabuhi sa yuta nagadepende diha sa hilabihan ka dakong nukleyar nga halingan nga atong gitawag ug adlaw. Mas dako kay sa usa ka milyong yuta, ang adlaw nagtagana ug kasaligan-kaayong abiyo sa kainit ug kahayag. Ang pag-us-os sa paghaling sa adlaw mahimong makaputos sa atong planeta sa yelo; ang pagkusog sa paghaling maghimo sa yuta nga usa ka nagbitibiting kaserola. Sanglit ang yuta nagabiyo sa distansiyang 93 milyones ka milya gikan sa adlaw, kini makadawat lamang ug katunga sa usa ka bilyong bahin sa nagagawas nga enerhiya sa adlaw. Bisan pa niana, kini husto lamang gayod kaayong gidaghanon sa pagpatunghag klima nga niini molambo ang kinabuhi.

2. Ang Atmospera—Mainit nga Habol sa Yuta

Ang adlaw wala mag-inusara sa pagtino sa temperatura sa yuta; ang atong atmospera nagdula usab ug hinungdanong papel. Ang yuta ug ang bulan samag distansiya gikan sa adlaw, busa ang duha nagadawat ug samang gidaghanon sa kainit gikan sa adlaw. Bisan pa niana, samtang ang aberids nga temperatura sa yuta maoy 15 grado Celsius, ang bulan nag-aberids ug makakamig nga -18 grado Celsius. Nganong may kalainan? Ang yuta adunay atmospera; ang bulan wala.

Ang atong atmospera​—ang limin sa yuta nga oksiheno, nitroheno, ug ubang mga gas​—naghawid sa ubang kainit sa adlaw ug nagpagawas sa uban. Ang proseso sagad ikatandi sa usa ka greenhouse. Ang greenhouse, tingali sumala sa imo nang nahibaloan, maoy usa ka tinukod nga adunay mga bungbong ug atop nga hinimo sa bildo o plastik. Ang silak sa adlaw mosulod dayon ug magpainit sa sulod. Sa samang panahon, ang atop ug ang mga bungbong nagpahinay sa pag-eskapo sa kainit.

Sa susama, ang atong atmospera nagtugot sa silak sa adlaw sa pag-agi diha niana sa pag-init sa nawong sa yuta. Ang yuta, sa baylo, nagapadala sa enerhiyang kainit balik ngadto sa atmospera ingong radyasyong infrared. Ang kadaghanan niining radyasyona dili mobalik ug deretso ngadto sa wanang tungod kay ang ubang mga gas sa atmospera nagasuhop ug nagapadala niinig balik ngadto sa yuta, nga nakadugang sa kainit sa yuta. Kining proseso sa pag-init gitawag ug greenhouse effect. Kon dili sikopon sa atong atmospera ang kainit sa adlaw niining paagiha, ang yuta mahimong walay kinabuhi sama sa bulan.

3. Alisngaw—Ang Labing Hinungdanong Greenhouse nga Gas

Nubentay-nuybe porsiyento sa atong atmospera gilangkoban sa duha ka gas: nitroheno ug oksiheno. Bisag kining maong mga gas nagdula ug hinungdanong papel diha sa komplikadong mga siklo nga nagasuportar ug kinabuhi sa yuta, sila walay direktang gidulang papel sa pagkontrolar sa klima. Ang buluhaton sa pagkontrolar sa klima nahulog sa nahibiling 1 porsiyento sa atmospera, nagasikop-sa-kainit nga greenhouse nga mga gas, nga naglakip sa alisngaw, carbon dioxide, nitrous oxide, methane, mga chlorofluorocarbon, ug ozone.

Ang labing hinungdanong greenhouse nga gas​—alisngaw​—sagad wala gayod maisip nga usa ka gas, sanglit naanad kita sa paghunahuna sa tubig sa likidong porma niini. Bisan pa, ang matag molekula sa alisngaw diha sa atmospera puno sa init nga enerhiya. Pananglitan, sa dihang ang alisngaw diha sa panganod mobugnaw ug manibug-ok, ang kainit ipagawas, nga mopahinabog kusog kaayong convection currents. Ang hilabihan ka kusog nga mga paglihok sa alisngaw diha sa atong atmospera nagdula ug hinungdanon ug komplikadong papel sa pagtino sa klima ug panahon.

4. Carbon Dioxide—Hinungdanon sa Kinabuhi

Ang gas nga kanunayng hisgotan diha sa mga diskusyon bahin sa pag-init sa yuta mao ang carbon dioxide. Sayop ang pagkondenar sa carbon dioxide ingong usa ka tighugaw lamang. Ang carbon dioxide maoy usa ka hinungdanong sambog sa photosynthesis, ang proseso diin ang berdeng mga tanom nagagamag pagkaon alang sa ilang kaugalingon. Ang mga tawo ug mga mananap mohanggab ug oksiheno ug mopagawas ug carbon dioxide. Ang mga tanom mokuhag carbon dioxide ug mopagawas ug oksiheno. Kini, sa pagkamatuod, maoy usa sa mga tagana sa Maglalalang nga naghimo sa kinabuhi nga posible sa yuta.a Apan, ang pagbaton ug daghan kaayong carbon dioxide sa atmospera sa dayag nahisamag paglabay ug ekstrang habol diha sa higdaanan. Kini magpainit sa mga butang.

Usa ka Komplikadong Han-ay sa mga Puwersa

Ang adlaw ug ang atmospera wala mag-inusara sa pagtino sa klima. Nalangkit usab ang mga dagat ug bukid nga mga yelo, mga minerales sa ibabaw sa yuta ug talamnon, sistema sa ekolohiya sa yuta, usa ka han-ay sa biogeokemikal nga mga proseso, ug ang orbital mechanics sa yuta. Ang pagtuon sa klima naglangkit sa halos tanang mga siyensiya sa yuta.

Adlaw

Ang atmospera

Alisngaw (H₂O)

Carbon dioxide (CO₂)

[Footnote]