Pagpaniid sa Kalibotan
USA KA MAPINTAS NGA DEKADA
Ang gidaghanon sa pagpatay sa Tinipong Bansa misaka na usab. Ang The New York Times miingon nga samtang ang gidaghanon mikunhod ug gamay sa mga tuig sa 1980, human sa 1985 kini misugod na usab sa pagsaka. Ang numero sa gipatay sa 1989 maoy duolan sa 5 porsiento nga mas taas kay sa 20,680 nga gipatay sa 1988, nga may aberids na nga 1 ka tawo ang gipatay sa matag 25 ka minutos. Ang pagpamosil maoy naglangkob sa 60 porsiento sa mga pagpatay ug busa nahimong ikawalong pangunang hinungdan sa kamatayon diha sa nasod. Diha sa mga eskuylahan lamang, sumala sa usa ka pagtuon, ang aberids nga adlaw makakita ug labing menos usa ka gatos ka libong mga estudyante nga nagdalag mga posil. Ang mga tunghaan sa Siyudad sa New York napugos sa pagbaton ug “ikanapulog-usa nga labing dakong puwersa sa panalipod diha sa T.B.,” miingon ang magasing Times. Alang sa Siyudad sa New York, ang mga tuig sa ‘80 mao ang labing mapintas nga dekada sa kasaysayan sa siyudad, nga adunay duolan sa 17,000 ka pagbuno. Ang pag-abot sa droga nga gitawag crack nakadugang sa numero.
DILI MAKITA ANG HEPATITIS DIHA SA DUGO
Lima ka tuig kanhi natakdan ang usa ka tawo sa Habagatang Aprika ug hepatitis B gikan sa pag-abuno sa dugo samtang gioperahan sa kasingkasing. Karon halos dili na siya makalakaw, siya anaa sa kasakit, ug napugos sa pagretiro sa trabaho. Tulo ka bulan una pa ang operasyon, gieksamin ang tigdonar sa dugo ug nakita nga libre sa hugaw ang dugo. Dugang pa, dugay na siya nga tighatag ug dugo—67 ka unit tanan-tanan. Ang mga tigdonar nga kanunay nang mohatag ug dugo nga walay nahitabong impeksiyon giisip nga mao ang labing luwas sa peligro nga mga tigdonar. Busa sa unsang paagi nahitabo kana? Ang paglamay sa virus sa hepatitis B maoy gikan sa 4 ngadto sa 26 ka semana. Busa, ang virus sa tigdonar, matud pa sa mantalaan sa Habagatang Aprika nga Rapport, “anaa sa yugto sa paglamay ug dili makita sa unang mga pag-eksamin sa dugo.”
RELIHIYOSONG MGA MANGINGILAD
“‘Ang bakak nga mga propeta sa kalibotan sa negosyo’ nakailad sa relihiyosong mga Amerikano gikan sa halos $500,000,000 sa miaging lima ka tuig,” miingon ang The Dallas Morning News. Ang “tigkutlog-Bibliya nga mga mangingilad” nga nakabiktima ug kapin sa 15,000 ka Amerikano diha sa ilang relihiyosong pagkapalakaw nga mga plano, sumala sa usa ka taho nga giandam sa nasodnong Council of Better Business Bureaus ug sa North American Securities Administrators Association. Napukaw tungod sa gidaghanon sa kuwarta nga makita sa mga ebanghelisador sa TV, gipahimuslan sa mga mangingilad ang pag-uswag sa relihiyosong mga programa aron sa pagsikop sa ilang mga biktima. “Ang mga plano maoy gikan sa mini nga mga negosyo nga gitanyag sa nagproklamar sa kaugalingon nga born-again nga pinansiyal nga mga tigplano ngadto sa mga tighatag sa ‘balaang pagkadasig’ nga mga tambag bahin sa negosyo sa mga sensilyo, mahalong mga bato, sa yuta-ug-balay ug mga pagpangalot ug asiete nga mga programa,” miingon ang mantalaan.
NAGHIMOG USA KA EKSIPSIYON
Ang Batikano adunay polisa sa pagtugot sa indibiduwal nga mga pari sa pag-inom ug dili-alkoholikong bino sa panahon sa Misa kon sila mohangyo. Apan dili pa dugay ang mga pari sa tibuok Friuli nga rehiyon sa Italya gitugotan sa pag-inom sa dili-pinaaslom nga duga sa parras sa panahon sa Misa inay sa bino. Ngano? Sumala sa Catholic Herald, ang mga pari mihangyo tungod kay sila nahadlok nga ang alkoholiko nilang mga kaubanan basin “mobalik sa sobra nga pag-inom” pinaagi sa pag-inom ug usa ka lad-ok nga bino diha sa Misa. Ang Katolikong mantalaan miingon usab: “Ang mga surbi sa rehiyon sa Friuli nagpakita nga 15 porsiento sa populasyon adunay suliran sa pag-inom ug nga ang kadaghanan sa 400 ka pari sa maong lugar anaa sa katergoriya nga mahimong alkoholiko.
MADUDAHONG ROMANSA
Ang “romansa” niining panahon sa AIDS ug kaylap nga imoralidad dugang nga nahimong peligroso. Diha sa usa ka paningkamot sa pagpakunhod sa mga riyesgo, dugang mga babayeng dili-minyo nagsuhol ug mga sekreta sa pagtiktik sa mga lalaki nga ilang ginadeyt, nagtaho ang The New York Times. Samtang gipasangil sa mga ahensiya sa pagpaniktik nga milambo ang ilang negosyo tungod sa pagkaylap sa AIDS, sila miingon nga ang mga babaye usab kasagarang mohangyo kanila sa pagpaniktik sa pagkabutang sa trabaho sa ilang mga trato, katakos sa pag-utang, ug edukasyon, maingon man sa seksuwal nga mga batasan. Ang usa ka ahensiya sa pagpaniktik nagpaanunsiyo pa gani diha sa usa ka magasin sa Chicago. Kini nangutana: “Nakaila ka ba kon kinsa ang imong ginadeyt?” ug midugang: “Karon sukad masukad, importante gayod nga masayod.”
MAKAMATAY NGA TINAMDAN
Ang Pransiya maoy usa sa labing taas nga rekord sa aksidente sa sakyanan diha sa industriyal nga mga nasod—330 ka kamatayon sa matag usa ka milyong mga kotse diha sa dalan, kon itandi sa 185 sa Tinipong Bansa, 182 sa Italya, 163 sa Hapon, 162 sa Kasadpang Alemanya, ug 127 sa Britanya. Ang International Herald Tribune sa Paris nagtaho nga ang mga sikolohista sa dili pa dugay nga simposyom bahin sa batasan sa pagmaneho nagpasangil nga ang dako nga suliran maoy tungod sa pagkawalay-pailob, kahiubos, ug kasuko. Sila miingon nga gamiton sa kadaghanan ang ilang mga awto ingong usa ka paagi sa pagpakita sa taas nga pagtamod sa ilang kaugalingon ug sa ubos nila nga pagtamod sa uban.
ANG BALOS SA KADALO
Samtang gilimod sa ubang mga siyentipiko nga ang tawhanong polusyon mao ang nagpahinabo sa pagpainit sa atong atmospera diha sa usa ka greenhouse effect, ang Pransis nga agronomista nga si Rene Dumont nag-ingon nga ang epekto nakapatay na ug mga tawo—usa ka milyon sa miaging tuig lamang. Siya miingon nga ang greenhouse effect maoy nagpahinabo sa mga hulaw, diin sa baylo mopahinabog kagutmanan. Si Dumont, kinsa dunay taas nang rekord nga malamposong nakapanagna ug mga kagutmanan, nagpasidaan nga “kita anaa na sa ngilit sa labing dakong gutom sa kasaysayan sa tawo.” Iyang gipasangil ang krisis sa hinakog nga paggamit sa enerhiya sa ugmad nga mga nasod: “Duha ka bilyong mga tawo ang nagkinabuhi sa kakabos sa kalibotan ug sila maoy mga bihag sa atong kadalo, sa atong pag-usik sa enerhiya.”—The Globe and Mail, Toronto, Canada.
ADUNA BAY TAMBAL?
Ang pagpatay sa tulo ka batan-ong lalaki, duha kanila giabusohan sa sekso, sa Kasadpang Tinipong Bansa nakapukaw ug nagkadako nga debate bahin sa kon ang anad nang mga tig-abuso ug bata matambalan ba o dili. Ang tawo nga gisumbong sa mga pagbuno balib-balik nang gisentensiyahan alang sa seksuwal nga pagtambag tungod sa mga krimen nga nahimo batok sa mga bata. Sa wala pa dakpa tungod sa tulo ka pagpatay, siya nakatapos sa walo ka bulan sa pagtambag sa usa ka sikolohista kinsa nakagugol ug 13 ka tuig sa prisohan ingong tigpayuhot ug droga ug pagpanulis. “Bisan kinsa ang makabutang ug karatula ug makatawag sa ilang kaugalingon nga usa ka terapista,” reklamo pa sa pangulo sa Association for the Behavioral Treatment of Sex Abusers diha sa The New York Times. Ang Times miingon nga dugang ug dugang mga propesyonal sa pag-atiman-sa-panglawas nagaingon nga ang “ubang anad nang mga tig-abuso ug mga bata dili na matambalan pa ug kinahanglang prisohon sa tibuok nga kinabuhi.”
MGA AKSIDENTE SA PAGPANANOM
Ang Royal Society alang sa Prevention of Accidents nagluwat ug labing bag-ong mga numero bahin sa mga nangasamad sa pagpananom sa Britanya. Sulod sa usa ka tuig nga yugto, “21 ka tawo ang namatay diha sa ilang tanaman—14 namatay sa makina samtang ang ‘mga tanom ug mga kahoy’ maoy hinungdan sa ubang pito ka kamatayon,” mitaho ang The Medical Post. Ang mga kaihapan sa Britanya nagpakita nga 151,000 ka hardinero ang gitambalan sa mga ospital. Ang mga pagkasamad nag-apil sa 6,400 sa panghabas sa sagbot, 4,200 sa mga gunting sa tanom, 4,000 sa mga tinidor sa tanaman, 3,000 sa mga pala sa tanaman, 2,000 sa mga galab, 1,000 sa mga sanggot, ug 1,600 sa mga tukon nga kawayan. Ang mga muwebles sa lagwerta maoy nagpahinabo sa 3,200 ka aksiente, ug ang karomata nakasamad ug 1,200, ug “ang ubos nga kaang nakasamad usab ug 59 ka hardinero.”
MGA BABAYE UG ANG KRIMEN SA HAPON
Ang gidaghanon sa krimen nagsaka sa Hapon, ug ang mga babaye mao ang responsabli sa nagtaas nga porsentahi niini. Sa 1988 duolan sa 1,641,310 ka dagkong mga krimen ang nahimo sa Hapon, mas taas kay sa miaging tuig nga duolan sa 63,000. Ang kasagarang masinundanon sa balaod nga mga Hapones nabalaka sa pagtan-aw sa krimen nga misaka sa labing taas sa yugto tapos sa gubat sa 1989. Apan tingali ang labi nga katingalahan, mitaho ang Sankei Shimbun sa Tokyo, ang mga babaye karon maoy nakapahinabo sa 25 porsiento sa mga krimen sa Hapon.
PAGLABAY SA HUGAW SA TREN
Ang Amtrak, nga usa ka serbisyo sa tren sa Amerika, grabe nga giatake karong bag-o tungod sa batasan niini sa pagyabo ug mga hugaw sa tawo diha sa mga relis sa tren. Ang mga kasilyas sa mga tren ginaplas direkta sa mga relis sa ubos, ug gitawag sa Amtrak ang batasan ingon nga “dili-makadaot sa palibot.” Apan ang mga awtoridad sa Florida misugod sa pagsusi sa relis human nga nagreklamo ang mga mangingisda nga napiskan sa hugaw sa dihang miagi ang mga tren diha sa mga taytayan sa tren sa ibabaw nila. Napamatud-an sa hukmanan sa Florida ang Amtrak nga sad-an sa komersiyal nga polusyon. Ang Amtrak nagplano sa pag-apelar sa kaso ug nag-ingon nga kini mokantidad ug $147 ka milyon sa pagbaton ug mas modernong mga paagi sa paghipos sa hugaw. Kasamtangan, gihangyo sa mga konduktor sa tren ang mga pasahero sa dili pagplas sa kasilyas samtang molabay sa pipila ka taytayan sa tren.
DILI RELIHIYOSONG MGA PAGLUBONG
Sa nagkadako ang pagkawalay-pagtuo sa relihiyon, nagkadaghang mga taga Britanya interesado sa sekular nga mga paglubong nga walay lama sa relihiyon alang kanila. Ang British Humanist Association nagpatik ug usa ka popular nga librong nag-ulohang Funerals Without God: A Practical Guide to Nonreligious Funerals ug nagpadalag mga buluntaryo sa pagdumala sa sekular nga mga paglubong. Ang koordinator sa sosyedad nag-ingon nga ang mga pamilya gikapoyan na sa mga klerigo nga nagabalik-balik sa samang mga pulong diha sa tanang mga paglubong; busa ang sosyedad nagasulay sa paghimo sa mga paglubong niini nga mas personalisado. Diha sa usa ka paglubong alang sa usa ka tawo nga mahigugmaong mosayaw, ang mga nagbangotan misayaw ug tango. Diha sa paglubong sa usa ka sirkero, ang mga anak sa namatay nagpasundayag ug mga kalaki sa kamot sa atubangan sa lungon.