Nganong Ampingan ang Tropikal nga Kalasangan?

ANG mga tawong nagtan-aw sa bangga sa soker ug kusog kaayong miabiba. Gusto nila nga dili na matapos ang dula. Apan ilang gipamosil ang mga magdudula. Usa ug usa, gikuha gikan sa nataran ang mga patay. Nangasuko ang mga tawo kon ang dula mohinay.

Ang pag-upaw sa lasang sama ra niini. Malingaw kaayo ang mga tawo sa kalasangan, sa pagkamatuod, nagadepende niini. Apan padayon nilang gipamatay ang katumbas sa mga magdudula: ang tagsa-tagsang espisye sa mga tanom ug mga hayop, kansang komplikadong relasyon sa usa ug usa maoy nakapabuhi sa lasang. Hinunoa, kini maoy labaw pa kay sa dula. Ang pag-upaw sa lasang nagaapektar kanimo. Kini nagatandog sa kalidad sa imong kinabuhi, bisan pag ikaw wala pa gayod makakita ug tropikal nga lasang.

Ang daghang panaglainlain sa buhing mga butang, nga gitawag sa mga siyentipiko nga biodiversity o pagkadaiya sa buhing butang, gipahayag sa uban nga mao ang labing bililhong manggad sa tropikal nga kalasangan. Ang katunga sa usa ka kuwadrado kilometro sa tropikal nga lasang sa Malaysia makapatubo ug duolan sa 835 ka espisye sa mga kahoy, mas daghan pa kay sa Tinipong Bansa ug Canada kon tiponon.

Apan kining hilabihan kakomplikado sa kinabuhi delikado kaayo. Ang usa ka siyentipiko nagtandi sa indibiduwal nga espisye sa mga rimatsi sa ayroplano. Kon daghang rimatsi ang mangatangtang, mosugod usab nga mangaluag ang uban tungod sa kusog nga puwersa. Kon makataronganon kana nga panagtandi, ang atong planeta maoy usa ka gubaon nga “ayroplano.” Sa dihang magkagamay ang tropikal nga kalasangan, ang uban nagbanabana nga napulo ka libong espisye sa mga tanom ug mga hayop ang mangahanaw kada tuig, ang gikusgon sa pagkapuo karong adlawa maoy duolan sa 400 ka pilo nga mas kusog nga wala pa mahitabo sukad sa kasaysayan sa planeta.

Ang mga siyentipiko naghinugon sa dako nga pagkawala sa kahibalo tungod sa kapildihan sa nagkalainlaing buhing butang. Sila nag-ingon nga kini sama sa usa ka nagsunog nga librariya nga wala pa mabasa ang tanang mga libro niini. Apan dunay labaw pa nga kapildihan usab. Pananglitan, duolan sa 25 porsiento sa mga tambal nga ginaresita sa Tinipong Bansa maoy gikan sa tanom sa tropikal nga lasang. Ang usa niining tambala nagpataas 4sa pagpakalma sa leukemia sa pagkabata gikan sa 20 porsiento sa katuigan sa 1960 ngadto sa 80 porsiento sa 1985. Busa, sumala sa World Wildlife Fund, ang tropikal nga kalasangan “naghawas ug dako nga botika.” Ug daghan pa kaayong mga tanom ang wala pa madiskobrehi, ug wala pa usab matuki ang kagamitan niini sa medisina.

Dugang pa, pipila ra kanato ang nakaamgo kon unsa kadaghana sa atong mga pananom gikuha gikan sa mga tanom nga sa sinugdan makita lamang diha sa tropikal nga kalasangan. (Tan-awa ang kahon sa panid 11.) Hangtod karong adlawa, ang mga siyentipiko nagkuha ug genes gikan sa malig-on, nanimuyo-sa-lasang nga matang niining mga tanoma ug gamiton kini aron molig-on ang pagsukol niini batok sa sakit diha sa ilang mas mahuyang nga mga kaliwat, ang lokal nga mga tanom sa uma. Ang mga siyentipiko nakadaginot ug ginatos ka milyong dolyares sa kapildihan sa abot nianang paagiha.

Dugang pa, kita wala pa mahibalo kon unsa pay ipatungha sa tropikal nga lasang nga moggawas ingong kinaham sa tibuok kalibotan. Ang kadaghanan sa mga taga Amihanang Amerika wala mahibalo nga sa usa pa lamang ka gatos ka tuig kanhi, giisip sa ilang mga kagikan ang saging ingong usa ka katingalahan, langyaw nga prutas ug mibayad ug duha ka dolyares alang sa usa ka saging, nga pinutos ang matag usa.

Ang Tibuok-Kalibotang Hulagway

Ang tawo mismo mao ang kinataposang biktima sa pag-upaw sa lasang. Ang mga epekto sa palibot sa tibuok-kalibotan mokaylap hangtod nga malibotan ang kalibotan. Sa unsang paagi? Motan-aw kita ug usab sa tipikanhong tropikal nga lasang. Sumala sa kahulogan sa ngalan (rain forest), ang ulan mao ang panguna nga bahin. Kapin sa 20 sentimetros ang mahulog sa usa ka adlaw, kapin sa 9 metros sa usa ka tuig! Ang tropikal nga lasang hingpit nga gidesinyo aron makasagubang niining pagbunok sa ulan.

Ang pandong sa mga dahon makabungkag sa puwersa sa mga patak sa ulan busa dili malungag ang yuta niini. Ang kadaghanang dahon taason ug tumoy, o mga tumoy nga katuloan, nga mobungkag sa dagkong mga patak. Busa, ang bunok nga ulan mahimong ginagmay nga pagtulo, nga hinayng mahulog sa yuta sa ubos. Ang mga tumoy nagpakusog usab sa pagdaligdig sa mga tubig aron kini makabalik sa transpiration, nagauli sa umog diha sa atmospera. Ang sistema sa gamot mosuyop ug 95 porsiento sa tubig nga moabot sa salog sa lasang. Sa katibuk-an, ang lasang nagasuhop sa tubig sa ulan samag higanteng espongha ug unya anam-anam nga ipaggawas kana.

Apan kon mawala ang lasang, ang ulan direkta nga motulo ug kusog nga mahulog sa naladlad nga yuta ug moagos kini sa tinolada. Pananglitan, diha sa Côte d’Ivoire, sa Kasadpang Aprika, ang usa ka ektaryang hanayhay nga tropikal nga lasang nawad-an lamang ug tulo sa usa ka gatos ka bahin sa toniladang yuta sa usa ka tuig. Ang samang ektarya, sa naupaw nga lasang, kultibadong luna, nawad-an ug 90 ka toniladang yuta sa usa ka tuig, sa palanas nga yuta, 138 ka tonilada.

Kanang matanga sa pagkawala sa yuta naghatag dugang kadaot sa yuta alang sa panguma o sibsibanan. Sa kabaliskaran, ang mga dam, nga nagpahinabog dako kaayong pag-upaw sa yuta, mangadaot tungod niana. Matabonan sa balas nga madala sa mga suba gikan sa naupaw nga mga luna sa lasang, dali nga masap-ongan ug dili na kapuslan. Ang mga rehiyon sa baybayon ug ang mga lugar nga itloganan sa isda mangadaot usab tungod sa sobrang balas.

Ang mga epekto sa sumbanan sa yuta ug klima mas malaglagon pa. Ang mga sapa nga motungha gikan sa tropikal nga kalasangan kanunayng puno sa tibuok tuig. Apan kon walay lasang nga mopaangay sa agos sa tubig ngadto sa mga suba, kini moawas gikan sa kalit nga ulan ug unya mohubas. Ang siklo sa mga baha ug hulaw motungha. Maapektohan ang mga sumbanan sa ulan sa libolibo ka milya sa palibot, kay ang tropikal nga lasang pinaagi sa transpiration makadugang ug sobra sa katunga nga umog diha sa lokal nga atmospera. Busa, ang pag-upaw sa lasang tingali maoy nakaingon sa mga baha sa Bangladesh ug sa mga hulaw sa Ethiopia nga nakapatay ug daghan kaayo niining milabay nga dekada.

Apan ang pag-upaw sa lasang tingali nakaapektar usab sa klima sa tibuok planeta. Ang tropikal nga lasang gitawag nga mao ang lunhaw nga baga sa yuta tungod kay kini maoy nagakuha sa carbon dioxide gikan sa hangin ug nagagamit sa carbon aron sa pagpatubo sa mga punoan ug mga sanga ug panit sa kahoy. Kon sunogon ang lasang, madiskarga ang carbon diha sa atmospera. Ang problema mao, ang tawo nagdiskarga ug daghan kaayong carbon dioxide diha sa atmospera (pinaagi sa pagsunog ug sugnod nga fossil ug sa pag-upaw sa lasang) nga sa ingon siya tingali nakatukbil na sa tibuok kalibotang kiling sa pag-init nga gitawag greenhouse effect, nga delikadong makatunaw sa mga niyebe sa polo ug mopataas sa lebel sa dagat, nga mopahinabog baha sa mga lugar duol sa baybayon.a

Nan, dili ikahibulong nga ang mga tawo sa tibuok kalibotan nalangkit sa krisis. Sila ba nagatabang? May gitanyag ba nga kasulbaran? Unsay paglaom niining makasubong kahimtang?

[Footnote]

[Kahon sa panid 11]

Abundang Ani Gikan sa Tropikal nga Lasang

Aduna bay tropikal nga lasang nga duol nimo karon mismo? Palandonga ang pipila ka mga pagkaon nga sa sinugdan nakita diha sa tropikal nga lasang sa tibuok kalibotan: humay, mais, kamote, manoic (kamoteng kahoy o tapioca), tubo, saging, kahil, kape, tamates, tsokolate, pinya, abokado, banilya, grapefruit, nagkalainlaing nuts, mga lamas, ug tsa. Halos katunga sa pananom sa kalibotan maoy gikan sa mga tanom sa tropikal nga lasang! Ug kadto maoy pipila lamang sa mga pagkaon.

Palandonga ang mga medisina: Ang alkali nga gikan sa mga bagon gigamit ingong pagpakalma sa kaunoran sa dili pa ang operasyon; ang aktibong mga sambog sa hydrocortisone nga pagpahiyos sa hubag, kinina nga tambal sa malarya, digitalis nga tambal sa sakit sa kasingkasing, diosgenin diha sa mga pildoras para dili makaanak, ug ipecac nga pagpasuka diin ang tanan maoy gikan sa tropikal nga mga tanom sa lasang. Ang ubang mga tanom may maayong kalaoman sa pagtambal sa AIDS ug kanser, ug sa suka-kalibang, hilanat, paak sa bitin, ug conjunctivitis ug ubang mga sakit sa mata. Kon unsang mga tambala ang natago pa kini wala pa mahibaloi. Ubos sa 1 porsiento sa mga espisye sa tanom sa tropikal nga lasang ang natuki sa mga siyentipiko. Ang usa ka botanista nagmahay: “Atong ginalaglag ang mga butang nga wala gani kita mahibalo nga naglungtad.”

Apan aduna pay daghang mga produkto nga gikan sa nagkawalang mga lasang: latex, salong, waks, asido, alkohol, panimpla, patam-is, tina, mga lanot sama nianang gigamit sa mga diyakit sa pagpalutaw sa dagat, gum nga maoy gamiton sa paghimog chewing gum, kawayan, ug uway​—nga maoy gamiton sa dako, tibuok kalibotan nga industriya.

[Diagram/Hulagway sa panid 9]

(Alang sa aktuwal nga pagkahan-ay, tan-awa ang publikasyon)

Ang Papel sa Lasang

[Hulagway sa panid 10]

Mga Epekto sa Pag-upaw sa Lasang

Ang ulan nagakankan sa hawan nga yuta. Ang mga baha modaghan

Ang nasunog nga kahoy mopagawas ug carbon ug nagadugang sa greenhouse effect

Ang pagkunhod sa kaumog sa atmospera nagkahulogang dugang mga hulaw