Ang Kataposang Hinagiban ug ang Lumba Alang sa Kasegurohan

ANG hinagiban nga dili hitupngan ang gahom gimugna nga bug-os makabag-o sa tanang umaabot nga mga kahimtang sa gubat . . . Gawas kon, adunay kasabotan bahin sa pagkontrolar sa paggamit sa bag-o aktibong mga materyal nga mabatonan sa ulahi, ang tanang temporaryong bentaha, bisan unsa pa ka dako, malabwan sa dumalayong hulga sa tawhanong katilingban.”—Nukleyar nga pisisistang taga Denmark si Niels Bohr. Gisulat sa 1944.

Usa ka pagtuon sa Hiniusang Kanasoran nag-ingon: “Walay . . . puntariya nga may igong kalig-on ang makapugong sa grabeng mga epekto sa nukleyar nga mga hinagiban, walay epektibong depensa batok sa tino nga atake . . . Niini nga diwa, giatubang sa katawhan ang bug-os nga hinagiban.”

Naamgohan dayon sa mga tawo nga dili lamang mapapha ang mga siyudad sa pila ka segundo kondili ang kalaglagan mahimo sa relatibong kaharuhay—dili na kinahanglan pildihon ug una ang mga sundalo. Pinaagi sa nukleyar nga mga hinagiban ang populasyon sa nasod mangawagtang ug ang ekonomiya niini bug-os nga mapukan sulod sa usa ka adlaw, nga walay pag-engkuwentrohay.

Ang kaamgohan nga walay epektibong depensa batok sa atomikong mga hinagiban mitultol sa ideya sa nukleyar nga panghadlok. Sa Nobyembre 1945, ang nangulo nga heneral sa U.S. Army Air Forces si Henry H. Arnold miingon diha sa taho sa sekretaryo sa gubat: “Ang tinuod nga kasegurohan batok sa mga hinagibang atomiko sa makitang umaabot nasandig sa atong katakos sa paghimog dinalian maasdangong aksiyon nga may masilhigong gahom. Kinahanglang ipakita sa posibleng kaaway nga ang pag-atake sa Tinipong Bansa sundan gilayon sa malaglagon atomikong pag-atake sa ayroplano kaniya.”

Daghan ang wala mouyon nga ang maong panghadlok makahatag tinuod nga kasegurohan. Gipakasama ni Robert J. Oppenheimer, ang intelehenting pisisista nga nangulo sa paghimo sa bomba atomika, ang duha ka nagkaatbang nga mga gahom sa nukleyar sa “duha ka tanga sa botelya, ang matag usa may katakos sa pagpatay sa usa, apan sa kapeligrohan sa iyang kinabuhi.” Karong bag-o, miingon si Presidente Ronald Reagan nga ang kahimtang sa U.S./Sobyet sama sa duha ka tawo nga may pistola nga nation sa matag usa ka ulo.

Paningkamot sa Pagkontrolar sa Atomo sa mga Nasod

Sa Hunyo 1946 mihatag ang Tinipong Bansa ug plano sa bag-ong napormang organisasyon sa Hiniusang Kanasoran. Ang plano nagtawag ug pagtukod ug usa ka internasyonal nga ahensiya nga may gahom sa pagkontrolar ug sa pagsusi sa tanang kalihokan sa bomba atomika sa tibuok kalibotan. Sa matukod na ang maong ahensiya, ihatag sa Tinipong Kanasoran ang iyang mga sekreto sa atomika, gub-on ang mga bomba atomika, ug dili na maghimo pa.

Ang Unyon Sobyet miingon nga ang mga hinagibang atomika kinahanglang unang wad-on. Sa mahimo na kana, ang mga kahikayan sa Pagkontrolar ug pag-usisa makab-ot. Ang isyu wala masulbad, ug sa misunod nga mga tuig sa mabugnaw nga gubat, ang paglaom sa pagkontrolar sa HK sa atomikong hinagiban nawagtang.

Ang Lumba sa Armas: Aksiyon ug Reaksiyon

Sa 1949 gipabuto sa mga Sobyet ang ilang unang bomba atomika. Ang pagduhaduha ug pagkawalay pagsalig misamot tali sa Sidlakan ug Kasadpan, ug nagsugod ang mainit nga lumba sa armas. Ang tubag sa U.S. sa bomba sa Sobyet mao ang paghimo ug mas gamhanong hinagiban, ang bomba hidrohena. Ang usa nga unang gisulayan (sa 1962) maoy mga 800 ka pilo nga mas gamhanan kay sa unang mga bomba atomika. Siyam ka bulan lang ang milabay, ang mga Sobyet malamposong nakahimog ilang kaugalingong bomba hidrohena.

Sunod miabot ang ICBM (intercontinental ballistic missile). Una ang Unyon Sobyet niini sa 1957. Karon ang nukleyar nga gubat matapos sa mga minuto imbes mga oras. Miagpas ang Tinipong Bansa ug sa pagkasunod tuig nakadugang ug ICBM sa iyang mga hinagiban.

Kasamtangan ang ubang mga nasod miapas ug nag-eksperimento ug ilang kaugalingong bomba atomika. Sa baylo, ang United Kingdom, Pransiya, ug uban nahimong mga gahom sa nukleyar.

Ang aksiyon-reaksiyon nga hitabo nagpadayon nga walay hunong sa katuigan sa 1960. Ang Tinipong Bansa ug ang Unyon Sobyet nag-eksperimento ug antiballistic missile. Natun-an sa duha kon unsaon sa pagpalupad ug mga misil gikan sa mga submarino. Ang duha nakahimog daghang warhead.

Ang lumba nagpadayon hangtod sa katuigan sa 1970 duyog sa dakong kalamposan sa paggama sa MIRV (multiple independently-targeted reentry vehicle). Ang usa ka misil karon makadalag daghang warhead, ang kada usa mapatunong sa lahi nga puntariya. Pananglitan, ang modernong American MX, kun Peacekeeper, nga misil makadalag napulo niining klasehang mga warhead; parehas sa SS-18 sa Sobyet. Busa, ang kada misil, makalaglag ug napulo ka siyudad.

Nahimo usab ang mga misil karon nga mas tukma, ug kini, uban sa pagkaimbento sa mga MIRV, miresultag bag-ong mga kahadlok. Imbes mga siyudad ang ginapuntiriya, ang kontrang mga base sa misil ug ang mga instalasyon sa militar gipuntingan ug pilopilong mga MIRV. Gibanabana sa uban nga mahimong madaog ang nukleyar nga gubat. Ang usa ka gamhanong pag-atake makapapas sa katakos kun kabubut-on sa kaaway sa pagbalos ug atake.

Ang matag usa ka kiliran napugos sa pagtugbang sa maong hulga pinaagi sa pagpalig-on sa katakos niini sa pagbalos bisan pag ang kaatbang malamposong makaigo ug una sa sorprisang pag-atake. Kon walay katakos sa pagbalos, kini ang gipangatarongan, walay makasanta sa pag-atake sa kaaway; tinuod, ang pag-atake basin nakitang madanihon. Busa—dugang mga hinagiban.

Karon sa katuigan sa 1980, nagpadayon ang tulin nga lumba sa armas. Ang bag-ong gidugang sa pundo sa mga armas mao ang bombang neutron—usa ka gamayng bomba hidrohena nga gidesinyo sa pagpatay sa mga tawo pinaagi sa radyasyon apan sa pagbilin sa mga tinukod ug mga sakyanan nga tibuok. Lain pa mao ang cruise misil—nga makalupad ibabaw lamag diyutay sa mga kahoy (ug ubos sa radar sa kaaway) sa paghatod ug nukleyar nga pasulpot nga may katukma sa puntiriya nga 1,500 ka milya (2,400 km) ang kalay-on. Ang bag-ong salmot, nga popular nga gitawag Star Wars, naghimo sa wanang nga panggubatan.

Mga Paningkamot sa Pagkontrolar sa Armas

Bisag ang kasaysayan sa paghimog mga hinagiban nagpakita nga ang nukleyar nga lumba nagapadayon nga walay pagpugong, daghang mga kasabotan ang naabot. Ang pila niini naglimiti sa pag-eksperimento kun pagtukod ug mga utlanan sa mga sistema sa mga hinagiban, samtang ang uban nagpugong sa pagkaylap sa nukleyar nga mga hinagiban diha sa walay nukleyar nga mga nasod.

Kining maong mga kasabotan naabot pinaagi lamang sa dakong pagkugi, usik sa panahong mga paningkamot. Ug walay kasabotan ang nakapakunhod sa naglungtad nga mga hinagiban.

Ang dugokan sa suliran mao kini: Ang dagkong mga kagamhanan dulot nga walay pagsalig ug nahadlok sa usag usa. Kataw-anan, ang pagkawalay kasegurohan nga miresulta nagpapukaw lamang ug dugang paghimog mga hinagiban. Ang dugang hinagiban, sa baylo, nakahimo sa matag kiliran nga malaglagon kaayo ug hulga sa usag usa; busa, mosamot ang pagbating pagkawalay kasegurohan sa tawo.

[Blurb sa panid 5]

“Kon mag-away ang mga elepante, maapektohan usab ang mga balili”

[Dayagram sa panid 5]

(Alang sa aktuwal nga pagkahan-ay, tan-awa ang publikasyon)

Ang usa ka MX nga misil may kusog nga katumbas sa 300 ka bomba nga gigamit sa Hiroshima, igong makalaglag ug usa ka luna nga 240 ka kuwadrado milya

MANHATTAN

Pagbuto sa Hiroshima

Pagbuto sa MX nga misil