Setenta jnaʼ nyaʼon pä rqʼij Jehová chpan ri tinamït Cuba

Nnatäj chwä chë chpan ri tinamït riʼ kan jaʼäl wä rbʼanon jontir. Ma nxiʼin ta rij qakʼaslemal, kʼo wä qaway, kiʼ wä qakʼuʼx y naqaj wä yoj kʼo chkë qafamiliares achiʼel ntíos chqä watiʼt y nmamaʼ.

Taq kʼo wä jun cinco njnaʼ, nteʼ ntat xkichäp kitjonik chrij le Biblia rkʼë Walton Jones. Ri qachʼalal riʼ nbʼiyïn wä jun diez horas rchë napon pa qatinamit. Ronojel mul taq nqrbʼechʼaʼej, kʼïy chkë nfamilia nkimöl wä kiʼ pa kachoch watiʼt chqä nmamaʼ rchë yetzjon wä rkʼë kʼïy horas. Nteʼ ntat, ntío Pedro chqä ntía Ela kan nqä wä chkiwäch ri najin wä nkitamaj, y jbʼaʼ tiempo chrij riʼ ryeʼ xeqasäx pa yaʼ y xeʼok testigos de Jehová. Y komä, ntía Ela ri jbʼaʼ ma 100 rjnaʼ kʼa precursora na chlaʼ Cuba.

Chpan ri tiempo riʼ, ri testigos de Jehová nyaʼöx wä qʼij chqë rchë nqayaʼ rqʼij Dios. Ri winäq kan kitaman wä qawäch rma taq nqbʼä chuchiʼ taq jay rchë nqatzjoj le Biblia chkë, yeqakʼwaj wä qabolsas chqä maletines ri nujnäq chë publicaciones. ¡Kan kʼïy bʼey nkʼatzin wä nqaʼän! Ma nmestan ta ri tiempo riʼ chë taq kʼa yïn koʼöl na najin wä chik nyaʼ rqʼij Jehová. Chpan ri tiempo riʼ kan ütz wä «rbʼanon ronojel», ye kʼa chrij riʼ, xepë «kʼayewal» (2 Tim. 4:2).

RI TIEMPO TAQ XEPË RI KʼAYEWAL

Taq rïn kʼo wä jun cinco njnaʼ, ntat chqä ntío xebʼä jkʼan chik che rä ri isla rchë xebʼä pa jun nimamoloj. Ryeʼ xkïl ri fiebre tifoidea rma xkiqüm tzʼil yaʼ. Taq xetzolin pä, ntío xetzaq jontir rwiʼ, pero ma xkäm ta, ye kʼa ntat sí xkäm, y kʼa riʼ wä 32 rjnaʼ.

Taq ntat xkäm, nteʼ xuʼij chë jontir nqbʼä chrachoch ntío ri kʼo Lombillo. Rma xqbʼä chpan ri tinamït riʼ xkʼatzin xeqayaʼ qa qafamilia, yajün qatiʼt chqä qamamaʼ. Ye kʼa nteʼ ri wanaʼ chqä rïn ma xqayaʼ ta qa ryaʼik rqʼij Jehová.

Pa 26 de agosto rchë 1957 taq kʼo wä 10 njnaʼ xiqasäx pa yaʼ. Jbʼaʼ ma kaʼiʼ jnaʼ yinqasan pa yaʼ taq ri kikʼaslemal ri testigos de Jehová chlaʼ Cuba xjalatäj. Pa 1959 ri qʼatbʼäl tzij ri kʼo Cuba xesäx äl y xkanaj qa jun qʼatbʼäl tzij ri kʼo pa kiqʼaʼ ri winäq.

Ri kʼakʼakʼ qʼatbʼäl tzij kan kowan wä rqʼij chwäch chë ri winäq nkiʼän ri servicio militar. Y ya riʼ kan kwest xuʼän chqawäch röj ri testigos de Jehová, rma chwäch jontir le Rwachʼlew röj ma nqayüj ta qiʼ chpan ri chʼaʼoj nixta chpan ri política. Eqal eqal ma xyaʼöx ta chik qʼij chqë nqayaʼ rqʼij Dios achiʼel qabʼanon pä. Pa rkʼisbʼäl, ri qʼatbʼäl tzij ma xyaʼ ta chik qʼij chqë rchë nqatzjoj le Biblia chqä nqamöl qiʼ rchë nqayaʼ rqʼij Jehová. Y kʼïy chkë ri qachʼalal ri ma xkiqʼäj ta rtzij Jehová xeyaʼöx pa cárcel. Jojun chkë ri qachʼalal kowan xechʼay chqä ma kʼïy ta wä kiway nyaʼöx, y kʼo mul ri kiway ri nyaʼöx kʼo wä kïkʼ rkʼë, y le Biblia nuʼij chë ya riʼ ma ütz ta nqatäj.

Tapeʼ kʼo kʼayewal xqïl, ronojel mul xqamöl qiʼ rchë xqayaʼ rqʼij Jehová (Heb. 10:25). Chpan jontir ri tinamït xqaʼän ri qanimamoloj, xqamöl qiʼ chkipan fincas chqä nkʼaj chik lugares. Kʼo jmul jun qachʼalal xyaʼ qʼij chqë rchë nqamöl qiʼ chpan jun mamaʼ corral akuchï yeryaʼon wä rkarneʼl. Ma xyaʼ ta tiempo chqawäch rchë xqajosqʼij ri lugar chqä rchë xqesaj äl ri chköp, pero ya riʼ ma xqrqʼät ta rchë ma ta xqaʼän ri qanimamoloj. ¡Jontir karneʼl jnan xqamöl qiʼ, röj chqä ri chköp! (Miq. 2:12).

Kan janina wä nqaloqʼoqʼej kisamaj ri qachʼalal ri kan kuw wä yesamäj rchë nkiyaʼ ri nkʼatzin chqë rchë jnan nuʼän qawäch rkʼë Jehová. Kʼo jojun mul ri programa rchë ri qanimamoloj nbʼan wä grabar rkʼë caset, chrij riʼ yetaq äl chkë qachʼalal ri ye kʼo chpan jontir ri tinamït. Kʼo mul xa xuʼ wä ye kaʼiʼ qachʼalal yebʼanö wä jontir ri samaj ri nkʼatzin, ye wä ryeʼ yeqʼaxan ri discursos chqä nkiʼän grabar, y rma ri grabaciones riʼ xa pa newäl yebʼan wä, kʼo mul yekʼaxatäj ri äkʼ ri najin yeskʼin o kʼo chik nkʼaj yekʼaxatäj ri nkiyaʼ atzeʼn. Si majun ta wä luz akuchï yeqaʼän wä ri qanimamoloj, jun qachʼalal njoteʼ wä chrij jun bicicleta rchë nuʼän pedalear rchë ke riʼ nsamäj jun aparato ri nuyaʼ qaluz. Rma nbʼan ya riʼ nqkowin wä nqakʼoxaj ri grabación rchë ri qanimamoloj. Rkʼë jbʼaʼ ma kan ta achkë wä ye kʼo qkʼë, achiʼel ri publicaciones ri ye kʼo kikʼë nkʼaj chik qachʼalal, ye kʼa ronojel mul xjeʼ jontir ri nkʼatzin chqë rchë jnan xuʼän qawäch rkʼë Jehová. ¡Kan kiʼ wä qakʼuʼx qabʼanon rma jnan nqayaʼ rqʼij Jehová! (Neh. 8:10).

XQ·OK RECURSORES CHQÄ TATAʼAJ

Taq kʼo wä 18 njnaʼ xinchäp ri precursorado regular chlaʼ Florida. Jun jnaʼ chrij riʼ xinok precursor especial pa tinamït Camagüey. Chriʼ Santiago de Cuba xintamaj rwäch ya Emilia jun qachʼalal qʼopoj ri kan xbʼä wan chrij, xq·ok novios y, ma xuʼän ta jun jnaʼ xqkʼleʼ.

Xinchäp yisamäj ronojel qʼij chpan jun fabrica rchë ri gobierno akuchï nbʼan wä azúcar. Tapeʼ ya Emilia chqä rïn ma xqkowin ta chik xq·ok precursores, nqajoʼ wä nqaʼän jontir ri kʼo pa qaqʼaʼ rchë nqayaʼ rqʼij Jehová. Pa samaj xinkʼutuj chë tkiyaʼ ri horario de tres a once de la mañana chwä. Xinbʼän ya reʼ ma rma ta nqä chi nwäch yisamäj nmaqʼaʼ yän, ye kʼa re horario reʼ nuyaʼ qʼij chwä chë yinel chutzjoxik le Biblia chqä yibʼä chpan jontir ri qamoloj rkʼë ya Emilia.

Pa 1969 xaläx Gustavo ri naʼäy qalkʼwal. Chpan ri tiempo riʼ, xkiʼij chik chwä chë kisamäj chik jmul chpan rtinamit Jehová, ye kʼa komä rchë yinok superintendente viajante. Y chriʼ Cuba nyaʼöx wä qʼij chawä chë yatok superintendente tapeʼ ye kʼo awalkʼwal. Ke reʼ rbʼanik xchapatäj äl jun kʼakʼakʼ qakʼaslemal akuchï kan kiʼ qakʼuʼx xqaʼän. Chi nwäch rïn chqä chwäch ya Emilia kan jun nüm spanïk ri xbʼix chqë chë keqabʼetoʼ chqä keqabʼechʼaʼej ri qachʼalal pa taq congregaciones. Chpan ri tiempo ri najin wä yeqachʼaʼej ri congregaciones xeʼaläx qalkʼwal Obed, Abner chqä ya Mahely.

Taq nquʼ wä rij jontir ri jnaʼ ri xinok superintendente pa tinamït Cuba, kan jaʼäl nnaʼ taq nnatäj chwä achkë rbʼanik Jehová xyaʼ utzil pa rwiʼ rtinamit. Y Jehová chqä xqrtoʼ pä rchë xeqatoʼ qalkʼwal rchë nkajoʼ ryaʼ. Komä nwajoʼ ntzjoj más chiwä achkë rbʼanik xuʼän qakʼaslemal taq xeqabʼechʼaʼej ri congregaciones.

XEQACHʼAʼEJ RI CONGREGACIONES TAQ QʼATON WÄ RI SAMAJ

Chpan ri jnaʼ 1960 y 1970 xqʼat más chqawäch nqayaʼ rqʼij Jehová. Ma xyaʼöx ta chik qʼij chqë rchë nqamöl qiʼ pa taq Salones del Reino. Ri misioneros xeʼelesäx äl pa tinamït, y kʼïy qachʼalal ri kʼa ye kʼojolaʼ na xekʼwäx äl pa cárcel. Y ri sucursal ri kʼo Habana xtzʼapïx.

Rma qʼaton wä qasamaj xa xuʼ wä nqkowin yeqabʼechʼaʼej ri congregaciones ri fines de semana. Rma riʼ ri visitas ye yalöj kaʼiʼ fines de semana. Taq yeqabʼechʼaʼej ri qachʼalal ma kʼïy ta wä qamaletas nqakʼwaj äl chqä ronojel jbʼaʼ mul chrij bicicleta nqbʼä wä rchë ma yojkinaʼej ta. Taq nqabʼechʼaʼej jun congregación ma nqayaʼ ta wä äl rtzjol. Nkʼatzin wä nqaʼän achiʼel ta najin yeqabʼechʼaʼej ri qafamilias, y ya ri ma kwest ta nuʼän chqawäch. Tapeʼ ke riʼ, nkʼatzin wä nqachajij qiʼ y ma nqamestaj ta chë taq yeqabʼechʼaʼej qachʼalal kan rchë nqakʼuqbʼaʼ kikʼuʼx (Mar. 10:29, 30). Rkʼë jontir ya reʼ nkʼatzin wä nqaʼän kwent qiʼ. Rma ri policías yojkitzeqelbʼej y yekiʼän kʼutunïk chqë. Y ri qachʼalal ri yojkikʼül pa kachoch nxiʼin wä kij si xkenaʼëx rma ri najin nkiʼän, rma xkekʼwäx pa cárcel (Rom. 16:4).

Chpan ri tiempo riʼ xqkowin xqatzʼët chë ri qachʼalal kowan yespan tapeʼ ma kan ta kʼo wä kirajil. Kʼo jojun lugares kowan zancudos ye kʼo, rma riʼ qachʼalal nkiyaʼ wä qa kipabellón chqë rchë röj ütz nqwär. Y ye kʼo nkʼaj chik yojkiskʼij chkachoch rchë nqkanaj qa kikʼë tapeʼ majun wä achkë nkitäj. Kʼo jojun mul yoj wä nqekʼwan äl rkïl wäy rchë jnan nqwaʼ kikʼë.

Ma nqkowin ta wä yeqakʼwaj äl jontir qalkʼwal taq yeqabʼechʼaʼej ri congregaciones, rma riʼ xa xuʼ wä jun nqakʼwaj äl, y ri nteʼ chqä wanaʼ yekichajij wä qa ri nkʼaj chik. Rma nqakʼwaj äl jun qalkʼwal taq nqabʼechʼaʼej ri congregaciones, yeqewaj wä äl ri publicaciones akuchï ye kʼo wä ri pañales ri ye tzʼil chik. Ke riʼ taq ri policías nkinukʼuj achkë qakʼwan äl, majun bʼëy yekanun ta akuchï kʼo ri pañales ri ye tzʼil chik. Rma riʼ kan kʼo ütz nukʼän pä taq nakʼwaj äl jun akʼal.

Kowan nloqʼoqʼej ya Emilia rma xeruʼän kwent ri akʼalaʼ chqä xirtoʼ rïn chpan jontir ri tiempo ri xeqabʼechʼaʼej ri congregaciones. Rïn xkʼatzin xintzʼët achkë rbʼanik nbʼän che rä nsamaj pa fábrica rchë azúcar rchë ke riʼ yikowin yenbʼechʼaʼej ri congregaciones. Kʼo jojun mul xkʼatzin xisamäj bʼa más rchë njameʼ nwäch rchë yikowin yenbʼechʼaʼej ri congregaciones ri sábados chqä domingos. Taq xqʼax ri tiempo, xinok encargado pa fábrica y xkʼatzin xisamäj de lunes a domingo, y kan xkʼatzin xinbʼän ya riʼ. Ye kʼa rïn xintzʼët chë si yikowin nyaʼ qa kisamaj jontir ri yesamäj pan empresa majun ta jun xtchʼojin y rïn yikowin wä yenbʼechʼaʼej ri congregaciones. ¡Rïn nbʼij chë ri npatrón achoq kikʼë xisamäj wä majun bʼëy xkitamaj ta!

KIʼ QAKʼUʼX TAPEʼ KʼO XEJALATÄJ

Pa 1994, ri qachʼalal ri yekʼwayon bʼey pa rwiʼ ri samaj ri najin nbʼan chlaʼ Cuba, xkichʼöbʼ nkiʼän jun moloj ri kan kowan rqʼij chlaʼ La Habana. Xekiskʼij jontir ri superintendentes, chpan ri tiempo riʼ yoj wä jun 80. «Kan kowan xel qakʼuʼx taq xqatamaj qawäch». Ri naʼäy ri xtzjöx chpan ri moloj ya riʼ jojun ri xtjal chpan rtinamit Jehová. Chrij riʼ xyaʼöx jun anuncio ri ma qayoʼen ta: nkajoʼ wä nkiyaʼ qabʼiʼ chkë ri qʼatbʼäl taq tzij, ye kʼa ¿Achkë rma nkajoʼ nkiʼän ya riʼ?

Ri qʼatbʼäl tzij xkʼutuj wä jun lista akuchï nqʼalajin kibʼiʼ jontir ri superintendentes. Y ri qachʼalal xkiʼij chqë chë ryeʼ najin nkiʼän ya reʼ rchë ri qʼatöy tzij xtyaʼ rxkïn chkë qachʼalal taq xketzjon rkʼë. Jontir xqajoʼ chë xyaʼöx äl qabʼiʼ, y kan xa xuʼ xbʼan ya riʼ, jontir más ütz xuʼän.

Eqal eqal xyaʼöx qʼij chqë rchë nqamöl qiʼ chqä rchë nqatzjoj le Biblia, tapeʼ ri qʼatbʼäl tzij majanä tyaʼ jun qawuj akuchï nuʼij chë ütz nqaʼän riʼ. Taq xqʼax ri tiempo, xqatamaj chë ri ye kʼo pa qʼatbʼäl tzij ya kitaman wä chik kibʼiʼ jojun superintendentes, tapeʼ ke riʼ ryeʼ xkikʼutuj chik jmul chqë rchë nkitamaj si kan ya riʼ wä kibʼiʼ.

Pa septiembre rchë 1994 xyaʼöx qʼij rchë njaq jun sucursal chpan ri tinamït. Y taq xqakanuj akuchï nqjeʼ wä, ri jay ri xqaksaj jun 20 jnaʼ qa, ya riʼ chik jmul ri xqaksaj.

Pa 1996, ri qachʼalal xinkiskʼij rïn chqä ya Emilia rchë nqbʼesamäj pa Betel. Kan xel qakʼuʼx taq xbʼix ya riʼ chqë. Ye kʼa, xqaʼij chkë chë kʼa ye kʼo na kaʼiʼ qalkʼwal ri ye kʼo qkʼë. Taq ri qachʼalal xkichʼöbʼ yän achkë xtkiʼän qkʼë, xkiʼij chqë chë tapeʼ ke riʼ, ütz nqbʼetoʼon pa Betel. Xqakʼän ri invitación y xqaʼän jontir ri nkʼatzin rchë xqbʼä La Habana.

Pa naʼäy, kan ma ütz ta wä nnaʼon yïn kʼo pa Betel. Rma kʼïy jnaʼ xinok superintendente kowan wä yenwajoʼ ri qachʼalal ri ye kʼo pa taq congregaciones chqä kʼa ye nbʼisoj na. Rma riʼ kan kwest xuʼän chi nwäch yijeʼ pa jun oficina. Ye kʼa wixjayil chqä ri nkʼaj chik betelitas kowan xinkitoʼ rchë ma xibʼison ta chik. Taq xqʼax ri tiempo jaʼäl chik jmul xinnaʼ y komä kowan kiʼ nkʼuʼx aweʼ pa Betel.

Komä ya xbʼä qajnaʼ. Tapeʼ ke riʼ, rïn chqä ya Emilia kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ taq yenatäj chqë jontir ri qachʼalal ri achoq kikʼë yoj samajnäq wä pä. Chqä kan kiʼ qakʼuʼx nqanaʼ taq yeqatzʼët chë ri qalkʼwal chqä ri qamam nkiyaʼ rqʼij Jehová. Röj nqanaʼ kan achiʼel xnaʼ ri apóstol Juan taq ya rij chik. Ryaʼ xuʼij: «Majun ta chik jun nbʼanö chwä chë más kiʼ nkʼuʼx nnaʼ chwäch nkʼoxaj chë ri walkʼwal kʼa najin na nkismajij ri kantzij taq naʼoj» (3 Juan 4).

Ya qakʼwan chik jbʼaʼ ma 30 jnaʼ aweʼ pa Betel. Tapeʼ kwest rbʼanon chqawäch rma ya xbʼä qajnaʼ, kʼo qayabʼil achiʼel ri cáncer, nqatäj qaqʼij rchë nqaʼän jontir ri kʼo pa qaqʼaʼ rchë nqaʼän ri qasamaj. Kantzij wä, chpan jontir ri tiempo ri qayaʼon pä rqʼij Jehová kʼo kʼïy kʼayewal ri xeqaqʼaxaj. Tapeʼ ke riʼ kan kiʼ qakʼuʼx rma qayaʼon pä rqʼij Jehová jun 70 jnaʼ aweʼ chpan ri isla rchë Cuba (1 Tim. 1:11; Sal. 97:1).