Asamblea ri xbʼan Indianápolis (Indiana), pa 1925.
1925: pa jun cien jnaʼ qa
RE REVISTA reʼ rchë 1 de enero rchë 1925 ri xel pan inglés, xuʼij: «Ri cristianos kan kiyoʼen chik chë nbʼeqä re jnaʼ reʼ». Ye kʼa, xuʼij chik ya reʼ: «Ri cristianos ma ütz ta chë kowan nkiquʼ rij ri rkʼë jbʼaʼ xtbʼanatäj re jnaʼ reʼ y ma nkiyaʼ ta chik kan chrij ri rbʼin qa ri Ajaw chkë chë nkʼatzin nkiʼän». ¿Achkë wä kiyoʼen ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia chë xtbʼanatäj pa 1925? ¿Y achkë xkiʼän rchë xkiyaʼ kan chrij rtzjoxik le Biblia tapeʼ ma xbʼanatäj ta ri kiyoʼen wä ryeʼ?
MA XBʼANATÄJ TA RI KIYOʼEN WÄ RYEʼ
Ye kʼïy Tijoxelaʼ chrij le Biblia kiyoʼen wä chë pa 1925 le Rwachʼlew xttok jun paraíso. ¿Achkë rma? Jbʼaʼ tiempo chrij riʼ, ri qachʼalal Albert Schroeder, ri xok jun chkë ri Molaj Ukʼwäy Bʼey, xuʼij: «Xqaquʼ chë ri rtzeqelbʼëy Cristo ri yechaʼon rchë yebʼä chkaj xkeʼok chpan Rqʼatbʼäl Tzij Dios chlaʼ chkaj chqä chë ri achiʼaʼ ri xejeʼ ojer chqä xkajoʼ Jehová, achiʼel Abrahán, David chqä nkʼaj chik, xkekʼasöx pä rchë xtkiqʼät tzij chwäch Rwachʼlew chuxeʼ Rqʼatbʼäl Tzij Dios». Ye kʼa, rma ma xbʼanatäj ta ri kiyoʼen wä ryeʼ, ye kʼo jojun qachʼalal xpë kiyowal (Prov. 13:12).
Tapeʼ ke riʼ, kan jontir bʼaʼ chkë ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia ma xkiyaʼ ta qa rtzjoxik Rchʼaʼäl Dios. Chqä, eqal na xqʼax chkiwäch chë ri samaj ri kʼo más rqʼij ri nkʼatzin nkiʼän, ya riʼ nkitzjoj chrij Jehová. Tqatzʼetaʼ achkë rbʼanik xkiksaj ri radio rchë xkitzjoj le Biblia chpan tinamït ri kʼa näj yekanaj wä.
XKIYAʼ CHIK MÁS ESTACIONES RCHË RADIO
Taq ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia xkitzʼët chë ri emisora WBBR ri xyaʼöx pa 1924 kʼo ütz xkʼäm pä, ryeʼ xkiyaʼ chik jun radio ri kʼa näj xapon wä rseñal; xkiyaʼ ri radio riʼ chunaqaj Chicago (Illinois) chqä WORD rbʼiʼ xkiyaʼ. Ralph Leffler, jun ingeniero rchë radio ri xsamäj taq xbʼan ri estación riʼ, xuʼij: «Pa rtiempo jöbʼ, ri akuchï kowan tiw nuʼän, ye kʼo winäq nkikʼoxaj wä ri emisora, yajün pa taq lugares ri kʼa näj yekanaj wä». Jun ejemplo, jun familia ri más 5,000 kilómetros kʼo wä kachoch che rä ri radio, rma kʼa Pilot Station (Alaska) ye kʼo wä, xkikʼoxaj jun chkë ri naʼäy taq mul ri xqtzjon pa radio. Taq xkʼis ri programa, ri familia xtzʼibʼaj äl jun carta chkë ri yesamäj wä pa estación rchë xetyoxin chkë, rma ri xkikʼoxaj kan xkʼuqbʼaʼ kikʼuʼx.
Pan izquierda: Antenas rchë ri emisora WORD, chlaʼ Batavia (Illinois).
Pa derecha: Ralph Leffler najin nsamäj chpan ri estación rchë radio.
Re revista reʼ rchë 1 de diciembre rchë 1925 ri xel pan inglés, xtzjon chrij ri emisora WORD chqä xuʼij: «Rma ri transmisor de 5,000 vatios, re emisora reʼ ya riʼ jun chkë ri kʼo más rchqʼaʼ aweʼ Estados Unidos. Nkʼaxatäj pa jontir lugares rchë re tinamït reʼ, chlaʼ Cuba chqä kʼa pa norte che rä Alaska. Ye kʼïy winäq ri majun bʼëy kikʼoxan ta ri ütz taq rtzjol, komä nkajoʼ nkitamaj más».
George Naish.
Chpan ri tiempo riʼ, ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia xkajoʼ chqä xkiksaj ri radio rchë nkitzjoj ri ütz taq rtzjol chlaʼ Canadá. Pa 1924, xbʼan chlaʼ Saskatoon (Saskatchewan) ri estación rchë radio ri xbʼix CHUC che rä; ya riʼ jun chkë ri naʼäy taq emisoras religiosas ri xjeʼ chpan ri tinamït riʼ. Ye kʼa pa 1925 xtzʼet chë nkʼatzin nqʼaxäx jkʼan chik ri estación riʼ. Rma riʼ ri Sociedad Watch Tower xlöqʼ ri estación riʼ chqä xqʼaxaj chpan jun jay ri nbʼix wä Regent Building che rä. Ri jay riʼ ri kʼo Saskatoon, nksäx wä rchë teatro, ye kʼa ri Sociedad xlöqʼ chqä xuʼän rbʼanik rchë xqʼaxaj ri radio chpan.
Rma xksäx re emisora reʼ, ye kʼïy winäq ri ye kʼo chpan koköj taq tinamït ri ye kʼo näj che rä Saskatchewan, xkikʼoxaj naʼäy mul ri ütz taq rtzjol. Kʼo jun ixöq ri Graham rbʼiʼ, xkʼoxaj jun chkë ri programas ri xqʼaxäx. Ryä kʼo wä chpan jun koʼöl tinamït ri kʼa näj kʼo wä. Taq xkʼis ri programa, ri ixöq riʼ xtzʼibʼan äl chkë qachʼalal rchë xkʼutuj äl publicaciones chkë. Ri qachʼalal George Naish xuʼij: «Rma rbʼanik xtzʼibʼan pä ri ixöq riʼ chqë, xqʼalajin chqawäch chë ryä chanin nrajoʼ nqatäq äl publicaciones che rä. Rma riʼ xqatäq äl jontir ri libros che rä ri Estudios de las Escrituras kibʼiʼ». Xa pa jbʼaʼ tiempo, ya Graham xtzjoj ri ütz taq rtzjol chkipan tinamït ri más na chik näj ye kʼo wä.
XQʼAX MÁS CHKIWÄCH RI NAʼOJ YE KʼO CHPAN LE BIBLIA
Chpan re revista reʼ rchë 1 de marzo rchë 1925 ri xel pa inglés, xel jun artículo ri ke reʼ rbʼiʼ «Xbʼejeʼ jun tinamït». ¿Achkë rma kan kowan wä rqʼij ri artículo riʼ? Ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia kitaman wä chik chë Satanás kʼo pa kiwiʼ ri demonios, pa kiwiʼ ri religiones ri ma pa rbʼeyal ta nkiyaʼ rqʼij Dios, pa kiwiʼ ri nmaʼq taq kʼayij chqä pa rwiʼ ri política. Ye kʼa rkʼë ri artículo riʼ, «ri ütz samajel ri kan kʼo rnaʼoj» xertoʼ qachʼalal rchë xqʼax chkiwäch chë Jehová ye kʼo chqä rsamajelaʼ chlaʼ chkaj chqä chwäch Rwachʼlew. Rsamajelaʼ ryä ma nkiyüj ta kiʼ kikʼë rwinaq Satanás chqä nkipabʼaʼ kiʼ chkiwäch (Mat. 24:45). Chqä, ri ütz samajel xqʼalajsaj chë Rqʼatbʼäl Tzij Dios xchäp samaj pa 1914 chqä chë chpan ri jnaʼ riʼ —rma ri chʼaʼoj xbʼanatäj chlaʼ chkaj—, Satanás chqä rdemonios xeʼelesäx pä chlaʼ y xekʼaq pä aweʼ chwäch Rwachʼlew (Apoc. 12:7-9).
Ye kʼo jojun Tijoxelaʼ chrij le Biblia kwest xuʼän chkiwäch xkinmaj re jun kʼakʼakʼ naʼoj reʼ. Rma riʼ, ri artículo riʼ xuʼij chqä ya reʼ: «Si ye kʼo jojun ma nqä ta chkiwäch ri nuʼij chpan re revista reʼ, ma tikʼo ta kikʼuʼx yeyoʼen, tkikʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chrij ri Ajaw chqä ma tkiyaʼ ta qa ryaʼik rqʼij ryä».
Tom Eyre, jun colportor (komä nbʼix precursor che rä) aj Gran Bretaña, xuʼij chë kan jontir bʼaʼ chkë ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia kan kiʼ kikʼuʼx xkinaʼ taq xkiskʼij ri artículo riʼ. Ryä xuʼij: «Ri qachʼalal kan kowan xel kikʼuʼx rma xqʼalajsäx Apocalipsis 12 chkiwäch. Taq xqʼax chqawäch chë Rqʼatbʼäl Tzij Dios najin chik nuqʼät tzij chlaʼ chkaj, kan kiʼ qakʼuʼx xqatzjoj ri ütz rtzjol riʼ chkë nkʼaj chik. Ri xqatamaj riʼ xqrtoʼ rchë xqayaʼ más qan chrij rsamaj Dios chqä rchë xqatzʼët chë Jehová najin nukʼwaj bʼey chwäch rtinamit rchë yeruʼän más nmaʼq taq samaj chqawäch apü».
XQʼAX MÁS CHKIWÄCH CHË NKʼATZIN NKIKʼÜT CHRIJ JEHOVÁ
Pa qaqʼij komä, ri testigos de Jehová qataman achkë nuʼij Isaías 43:10, ri akuchï nuʼij: «Ya reʼ nuʼij Jehová: ‹Rïx yïx ntestigos, ri nsamajel ri xinchaʼ rïn›». Ye kʼa taq majanä tbʼeqä ri jnaʼ 1925, ri texto riʼ ma kan ta kʼïy wä mul qanukʼun rij chpan qapublicaciones. Ye kʼa jbʼaʼ chrij riʼ xjalatäj. Kan chpan ri jnaʼ riʼ, chpan 11 números rchë re revista reʼ pan inglés xtzjöx rij Isaías 43:10, 12.
Pa rkʼisbʼäl che rä agosto rchë 1925, ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia xkiʼän jun asamblea chlaʼ Indianápolis (Indiana). Chpan ri programa rchë ri asamblea xyaʼöx rtzij ri qachʼalal Joseph Rutherford rchë xyaʼ ütz kipetik qachʼalal. Ke reʼ nuʼij ri xuʼij ryä: «Xqpë chpan re asamblea reʼ rchë [...] ri Ajaw xtyaʼ qachqʼaʼ, rchë ke riʼ taq xtqtzolin akuchï yoj kʼo wä xtjeʼ qachqʼaʼ rchë xtq·ok rtestigos». Chpan ri 8 qʼij ri xyalöj ri asamblea, xbʼix chkë qachʼalal chë nkʼatzin nkitzjoj chrij Jehová xa bʼa akuchï ye kʼo wä.
Ri sábado 29 de agosto, ri qachʼalal Rutherford xqʼaxaj jun tzijonem ri ke reʼ rbʼiʼ «Najin nqskʼïx rchë nqtoʼon». Chpan rtzijonem, ryä xkʼüt chë ri cristianos nkʼatzin nkitzjoj le Biblia. Ryä xuʼij: «Jehová nuʼij ya reʼ chkë ri yebʼanö rsamaj: ‹¡Rïx yïx ntestigos, […] y yïn rïn Dios!› Y chrij riʼ nuʼij ya reʼ: ‹¡Tijtobʼaʼ ri bandera chkiwäch ri tinamït!›» (Is. 43:12; 62:10, Versión Moderna, 1910). Chrij riʼ xuʼij ya reʼ: «Majun ta jun winäq nkowin ta nujtobʼaʼ jun bandera o nuyaʼ jun señal rchë nkitzʼët jontir winäq, xa xuʼ rsamajelaʼ ri Ajaw yekowin yebʼanö riʼ, rma ryeʼ kʼo rchqʼaʼ ri Ajaw kikʼë, y rma riʼ ye rtestigos ryä».
Ri tratado pan inglés Rtzjol ri nukʼuqbʼaʼ akʼuʼx.
Taq ri qachʼalal Rutherford xkʼïs rtzijonem, xskʼij jun wuj ri ke reʼ rbʼiʼ «Rtzjol ri nukʼuqbʼaʼ akʼuʼx». Chpan ri wuj riʼ nuʼij chë xa xuʼ Rqʼatbʼäl Tzij Dios xtbʼanö chë «ma xtchʼpü ta chik qakʼuʼx, ma xtjeʼ ta chik chʼaʼoj, jontir ütz xttel pa qakʼaslemal, ma xtqyawäj ta chik chqä ronojel mul kiʼ qakʼuʼx xtqaʼän». Jontir ri xejeʼ chpan ri asamblea riʼ kan ütz xkikʼoxaj ri xskʼïx chkiwäch. Jbʼaʼ chrij riʼ, ri wuj riʼ xqʼaxäx chpan kʼïy chʼaʼäl chqä xbʼan imprimir rchë xksäx chutzjoxik le Biblia. Xjach jun 40 millones de copias chkë ri winäq.
Tapeʼ ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia majanä wä nbʼix testigos de Jehová chkë, rma kʼa jojun jnaʼ chrij riʼ xkichaʼ ri bʼiʼaj riʼ, ryeʼ qʼaxnäq wä más chkiwäch chë nkʼatzin nkitzjoj chrij Jehová.
XKIYAʼ CHKIWÄCH NKIʼÄN REVISITAS
Taq ri Tijoxelaʼ chrij le Biblia xekʼiyär más chwäch jontir Rwachʼlew, rtinamit Jehová xuʼij chkë chë nkʼatzin yetzolin kikʼë ri winäq ri xkikʼüt chë nkajoʼ nkitamaj más chrij ri ütz taq rtzjol. Taq xkʼis ri campaña rchë xejach ri copias rchë ri wuj «Rtzjol ri nukʼuqbʼaʼ akʼuʼx», ri wuj Bulletina xyaʼ re rtzjol reʼ: «Tichʼobʼoʼ yixtzolin chik jmul chkachoch ri winäq ri, tapeʼ ma xkikʼän ta qa jun publicación, xkikʼän qa jun copia rchë ri wuj ri najin nqajäch».
Ri wuj Bulletin rchë enero rchë 1925, xyaʼöx jun comentario chpan rchë jun Tijoxel chrij le Biblia aj Plano (Texas). Ryä xuʼij: «Kan ma nqanmaj ta chë taq nqbʼä chpan territorios akuchï kan kʼïy mul yoj qʼaxnäq chik, yeqïl más winäq ri nkajoʼ yojkikʼoxaj chwäch taq nqbʼä chpan jun territorio akuchï naʼäy mul nqqʼax. Pa qaterritorio kʼo jun koʼöl tinamït ri akuchï yoj bʼenäq 5 mul chpan ri 10 jnaʼ ye qʼaxnäq pä. […] Majanäj ta qa, ri qachʼalal Hendrix chqä nteʼ xebʼä chik jmul rchë xkibʼetzjoj le Biblia chriʼ, y komä kʼo más libros xkijäch chwäch rbʼanon qa».
Y jun colportor aj Panamá xtzʼibʼaj ya reʼ: «Ye kʼïy winäq ri xenbʼechʼaʼej naʼäy mul, xkitzʼapij kipuerta chi nwäch. Ye kʼa, taq xitzolin pa rkaʼn o pa rox mul kikʼë, ryeʼ ma ke riʼ ta chik kinaʼoj xkiʼän wkʼë. Re jnaʼ reʼ nyaʼon chi nwäch yenbʼän más revisitas, y ye kʼo jojun jaʼäl taq experiencias wlon».
RI SAMAJ XJEʼ APÜ CHKIWÄCH
Pa rkʼisbʼäl che rä ri jnaʼ 1925, ri qachʼalal Rutherford xtzʼibʼan äl chkë ri colportores chqä xtzjoj jbʼaʼ rij ri samaj xbʼan ri jnaʼ riʼ chqä ri kʼo chë xtkiʼän chkiwäch apü. Ryä xuʼij ya reʼ: «Ri jnaʼ xqʼax qa, rïx xikʼuqbʼaʼ kikʼuʼx ye kʼïy winäq ri najin wä yebʼison. Ri samaj riʼ rbʼanon chiwä chë kiʼ ikʼuʼx niʼän. […] Ri jnaʼ petenäq kan kʼïy mul xkixkowin xtikʼüt chë yïx rtestigos Dios chqä rqʼatbʼäl tzij. Chqä xtijtobʼaʼ rbandera rchë jontir winäq xketzʼetö rchë. […] Ma tqayaʼ ta qa ryaʼik rqʼij qaDios chqä Qaqʼatöy Tzij».
Taq ya nkʼis ri jnaʼ 1925, ri qachʼalal najin wä chik nkiʼän rbʼanik jontir rchë yekiyäk más jay chlaʼ Brooklyn (Nueva York). Y pa 1926, rtinamit Jehová xchäp jun nüm samaj chrij kiyakik jay ri majun bʼëy rbʼanon ta chpan ri tiempo riʼ.
Najin yeyak jay pa calle Adams ri kʼo Brooklyn (Nueva York), pa 1926.
a Komä nbʼix che rä Wuj rchë qamoloj Qakʼaslemal chqä Qasamaj röj ri Cristianos.