¿Achkë xbʼanatäj kikʼë ri testigos de Jehová chpan ri Segunda Guerra Mundial?
Chkë ri 35,000 testigos de Jehová ri ye kʼo wä Alemania chqä ri ye kʼo wä chkipan ri tinamït ri xejeʼ pa kiqʼaʼ ri nazis, jun ye 1,500 xekäm chpan ri Segunda Guerra Mundial. Ma kan ta qataman achkë rubʼanik xekäm jojun chkë ryeʼ. Kʼa najin na nnukʼüx rij riʼ, rma riʼ rkʼë jbʼaʼ kʼo njalatäj chrij ri jaruʼ winäq xekäm.
¿Achkë rubʼanik xekäm?
Ri guillotina ri xkiksaj ri nazis
Xekamsäx. Jbʼaʼ ma 400 Testigos xekamsäx chlaʼ Alemania chqä chkipan ri tinamït ri ye kʼo wä pa kiqʼaʼ ri nazis. Kan konojel bʼaʼ chkë ryeʼ xekʼwäx chwäch ri qʼatbʼäl tzij. Taq xqʼat tzij pa kiwiʼ, xbʼix chkë chë xkekamsäx; chrij riʼ, xesäx kijolon. Jojun chik ma xqʼat ta tzij pa kiwiʼ, chaq tzij xekamsäx rkʼë pistola chqä xjitzʼ kiqül.
Kan itzel xbʼan kikʼë taq xejeʼ pacheʼ. Más 1,000 Testigos xekäm pacheʼ chqä pa campos de concentración ri ye kʼo wä pa kiqʼaʼ ri nazis. Ryeʼ xekäm rma kan xqʼax ruwiʼ kuw taq samaj xyaʼöx chkij, rma kowan xechʼay, rma wayjal, rma tiw, rma jun yabʼil o rma majun ta achkë nknan kichë (nqʼoman kichë). Jojun chik xekäm taq majanäj ta keʼel äl pacheʼ taq ya xkʼis ri Segunda Guerra Mundial rma kan kowan xetzʼil-öx pacheʼ.
Nkʼaj chik rma. Jojun Testigos xekäm rma xeyaʼöx chkipan jay ri akuchï xkʼaq pä gas chkij o rma xyaʼöx itzel taq aqʼon pa kichʼakul.
¿Achkë rma xyaʼöx kʼayewal pa kiwiʼ?
Ri testigos de Jehová xyaʼöx kʼayewal pa kiwiʼ rma xkismajij ri naʼoj ye kʼo chpan le Biblia. Taq ri nazis xkajoʼ xekichaqtiʼij rchë yekiʼän bʼanobʼäl ri nuʼij le Biblia chë ma ütz ta, ri Testigos ma xkajoʼ ta y xkichaʼ nkinmaj rutzij Dios, ri nqʼatö tzij pa kiwiʼ, pa rukʼexel nkinmaj kitzij ri winäq (Hechos 5:29). Tqatzʼetaʼ kaʼiʼ rubʼanik ri xkikʼüt riʼ.
Taq ma xkinïm ta kiʼ pa política. Achiʼel nuʼän xa bʼa achkë Testigo komä ri xa bʼa achkë rutinamit, ri testigos de Jehová ri xejeʼ chkipan ri tinamït ri ye kʼo wä pa kiqʼaʼ ri nazis ma xkinïm ta kiʼ chqä chpan ri política (Juan 18:36). Rma riʼ:
Ma xkajoʼ ta xeʼok soldados o nkiʼän jun ri xa rukʼwan riʼ rkʼë ri chʼaʼoj (Isaías 2:4; Mateo 26:52).
Ma xkajoʼ ta xkichaʼ jun qʼatöy tzij o yeʼok chkipan molaj winäq ri ye nazis (Juan 17:16).
Ma xkajoʼ ta xkiyaʼ ruqʼij ri esvástica —ri ketal ri nazis— o nkiʼij: «Heil Hitler» (Mateo 23:10; 1 Corintios 10:14).
Taq xkismajij ri nkinmaj. Tapeʼ xbʼix chkë chë ma ütz ta nkismajij ri nkinmaj, ri testigos de Jehová ronojel mul:
Xkimöl kiʼ rchë xkiyaʼ ruqʼij Dios chqä rchë xechʼö rkʼë (Hebreos 10:24, 25).
Xkitzjoj Ruchʼaʼäl Dios chqä xekijäch publicaciones bíblicas (Mateo 28:19, 20).
Ütz kinaʼoj xkiʼän kikʼë ki-vecinos, yajün ri judíos (Marcos 12:31).
Kuw xkipabʼaʼ kiʼ, rma riʼ ma xkiʼän ta firmar jun wuj ri akuchï nuʼij chë ma xtkismajij ta chik ri nkinmaj (Marcos 12:30).
Ri profesor Robert Gerwarth nuʼij chë «xa xuʼ ri testigos de Jehová xyaʼöx kʼayewal pa kiwiʼ kimä ri nazis rma ri yekinmaj».a Ri nkʼaj chik winäq ri ye kʼo chqä pa campos de concentración kan xkiquʼ rij ri xkiʼän ri testigos de Jehová rma kan kuw xkipabʼaʼ kiʼ. Jun achï aj Austria ri xjeʼ chqä chpan jun campo de concentración, xuʼij reʼ chkij ri Testigos: «Ma yebʼä ta pa chʼaʼoj. Ryeʼ nkichaʼ yekamsäx chwäch ri yekikamsaj ri nkʼaj chik».
¿Akuchï xekäm wä?
Campos de concentración. Kan jontir bʼaʼ chkë ri testigos de Jehová xekäm chkipan ri campos de concentración. Jojun chkë ri campos ri akuchï xeyaʼöx wä ya riʼ: Auschwitz, Buchenwald, Dachau, Flossenbürg, Mauthausen, Neuengamme, Niederhagen, Ravensbrück chqä Sachsenhausen. Xa xuʼ chpan Sachsenhausen xekäm jun 200 testigos de Jehová.
Cárceles. Jojun Testigos kowan xechʼay o kowan xkitäj äl poqän kʼa taq xekäm. Jojun chik xekäm rma ri sokotajïk xkïl taq xkʼot kichiʼ.
Ri akuchï xekamsäx wä. Kʼïy chkë ri testigos de Jehová xekamsäx chpan ri cárceles ri ye kʼo Berlin-Plötzensee, Brandeburgo chqä Halle/Saale. Chqä kʼo wuj ri nkikʼüt chë kʼo 70 más ri akuchï xekamsäx wä ri Testigos.
Jojun chkë ri Testigos ri xekamsäx
Rubʼiʼ: Helene Gotthold
Ri akuchï xkamsäx wä: Plötzensee (Berlín)
Ya Helene, ri kʼlan wä chqä ye kʼo wä kaʼiʼ ral, kan kʼïy mul xchap äl rma ri qʼatbʼäl tzij. Pa junaʼ 1937, taq kʼo wä pa yabʼil, xkäm runeʼy rma kowan xchʼay taq xkʼot ruchiʼ. Pa 8 de diciembre rchë ri junaʼ 1944, xesäx rujolon chpan ri cárcel ri kʼo Plötzensee (Berlín).
Rubʼiʼ: Gerhard Liebold
Ri akuchï xkamsäx wä: Brandeburgo
Gerhard 20 wä rujunaʼ taq xesäx rujolon ri 6 de mayo rchë ri junaʼ 1943. Pa jun kaʼiʼ junaʼ qa, ri rutataʼ xesäx chqä rujolon chpan ri cárcel riʼ. Chpan ri rukʼisbʼäl carta ri xtzʼibʼaj, Gerhard xuʼij äl reʼ che rä ru-familia chqä ru-novia: «Xa ta ri Ajaw ma ta xirutoʼ pä, ma ta xikowin xinkʼwaj re bʼey reʼ».
Rubʼiʼ: Rudolf Auschner
Ri akuchï xkamsäx wä: Halle/Saale
Rudolf 17 wä rujunaʼ taq xesäx rujolon ri 22 de septiembre rchë ri junaʼ 1944. Chpan ri rukʼisbʼäl carta ri xtzʼibʼaj, xuʼij äl reʼ che rä ruteʼ: «Kan ye kʼïy qachʼalal kikʼwan re bʼey reʼ, rïn chqä xtinkʼwaj re bʼey reʼ».
a Heydrich: El verdugo de Hitler, ruxaq 284.