RI QʼOPOJIʼ KʼOJOLAʼ NKIKʼUTUJ QA REʼ CHKIWÄCH
Ma xinbʼän ta ri xkiʼij nteʼ ntat chwä... ¿Achkë nbʼän komä?
Kan jontir bʼaʼ chkë ri teʼej tataʼaj nkiʼij chkë kalkʼwal achkë nkʼatzin nkiʼän pa kifamilia. Ryeʼ nkiʼij chkë achkë hora nkʼatzin yeʼapon chojay, achkë kinaʼoj nkʼatzin nkiʼän, achkë rbʼanik nkiksaj kidispositivos electrónicos o jaruʼ tiempo ütz nkiksaj. Chqä, kʼo chik nkʼaj nkiʼij chkë chë nkʼatzin nkiʼän.
¿Achkë xtbʼanatäj awkʼë si ma xaʼän ta ri xkiʼij ateʼ atat chawä? Rït ma yakowin ta chik najäl ri xaʼän yän, ye kʼa kʼo yakowin naʼän rchë ma nbʼä ta pa nüm ri xaʼän. Re artículo reʼ xtkʼüt chawäch achkë ütz naʼän.
Ri ma ütz ta naʼän
Si ateʼ atat ma kitaman ta ri xaʼän, rkʼë jbʼaʼ kan xtawajoʼ xtawewaj chkiwäch.
Si ryeʼ kitaman achkë xaʼän, rkʼë jbʼaʼ xa xtakanuj achkë xtaʼij rchë ma xtayaʼ ta qa amak chawij o xa xtaqʼabʼaj chrij jun chik winäq.
Ma ütz ta naʼän riʼ. ¿Achkë rma? Rma, si rït nawewaj ri ma ütz ta xaʼän o nakanuj achkë naʼij rchë ma nayaʼ ta qa amak chawij, xa xtakʼüt chë majun ta anaʼoj. Ri ateʼ atat xtkiquʼ chë xa yït achiʼel jun akʼal.
«Ma ütz ta natzʼük tzij. Rma taq nqʼax ri tiempo ntamatäj achkë xaʼän, y taq xtbʼanatäj riʼ, kan más na chik xkabʼan castigar chwäch xa ta xaʼij achkë xaʼän» (Diana).
Más ütz naʼän ya reʼ
Tayaʼ qa amak chawij. Le Biblia nuʼij: «Ri winäq ri nrewaj rmak xa kʼayewal xtpë chrij» (Proverbios 28:13). Ri ateʼ atat kitaman chë kʼo akuchï xkasach wä. Ye kʼa taquʼ rij ya reʼ: ¿kan xtaʼij rït chkë achkë xaʼän?
«Ri ateʼ atat xtkijyowaj más awäch si rït majun ta nawewaj chkiwäch. Si ryeʼ nkitzʼët chë rït naʼän riʼ, xtkikʼuqbʼaʼ más kikʼuʼx chawij» (Olivia).
Takʼutuj kuyubʼäl amak. Le Biblia nuʼij: «Jontir rïx tiqasaj iwiʼ» (1 Pedro 5:5). Nkʼatzin naqasaj awiʼ rchë nakʼutuj kuyubʼäl amak chqä rchë ma nakanuj ta achkë naʼij rchë ma nayaʼ ta qa amak chawij.
«Ri winäq ri ma nkiyaʼ ta qa kimak chkij xa nkitzʼlaʼ kiconciencia. Kʼo ma ütz ta nkiʼän, y ma ntiʼon ta chik kan nkiʼän riʼ» (Heather).
Tabʼanaʼ aceptar ri consecuencias. Le Biblia nuʼij: «Tikʼoxaj ri pixaʼ nyaʼöx chiwä» (Proverbios 8:33). Si yabʼan castigar kimä ateʼ atat, tabʼanaʼ ri nkiʼij chawä y majun taʼij ta chkë.
«Taq más nakʼüt chkiwäch chë ma nawajoʼ ta naʼän ri nkiʼij chawä, xa más kʼayewal xtawïl. Si kʼo nkiqʼät chawäch, tabʼanaʼ ri nkiʼij chawä y ma taquʼ ta chik rij ri ma yakowin ta chik naʼän» (Jason).
Takʼutuʼ chkiwäch chë ütz nkikʼuqbʼaʼ chik jmul kikʼuʼx chawij. Le Biblia nuʼij: «Kʼo chë yeʼiyaʼ qa ri naʼoj ri xeʼikʼwaj ojer, ri kikʼwan kiʼ kikʼë ri bʼanobʼäl xeʼibʼanalaʼ» (Efesios 4:22). Takʼutuʼ chkiwäch chë rït yït responsable.
«Si yë ri ütz naʼän y nakʼüt chkiwäch ateʼ atat chë ma xtaʼän ta chik ri ma ütz ta xaʼän, ryeʼ eqal eqal xtkikʼuqbʼaʼ chik jmul kikʼuʼx chawij» (Karen).
ÜTZ NAʼÄN YA REʼ: Tabʼanaʼ más chwäch ri nkikʼutuj chawä y takʼutuʼ chë ütz nkikʼuqbʼaʼ kikʼuʼx chawij. Jun ejemplo. Taq xkatel chik jmul kikʼë awamigos, taʼij chkë ateʼ atat taq najin chik yatzolin chojay, tapeʼ majanä tuʼän ri hora ri bʼin chawä chë nkʼatzin yatzolin. Si xtaʼän riʼ, achiʼel ta xtaʼij ya reʼ chkë: «Nwajoʼ chë rïx nikʼuqbʼaʼ chik jmul ikʼuʼx chwij».