Tapeʼ nxiʼij wiʼ yitzjon, xinok misionera

Xinaläx pa 1951 chlaʼ Viena (Austria). Tapeʼ kowan wä nxiʼij wiʼ yitzjon kikʼë nkʼaj chik, ma kwest ta wä nuʼän chi nwäch nbʼij che rä Dios jontir ri kʼo pa wan. Rïn chaq taqïl wä yichʼö rkʼë ryä. Nfamilia ye católicos, ye kʼa taq kʼo wä 9 njnaʼ, ntat xchäp rtjonik kikʼë ri testigos de Jehová, y jbʼaʼ chrij riʼ, ke riʼ chqä xuʼän nteʼ.

Jbʼaʼ tiempo chrij riʼ, xqbʼä pa moloj chpan ri congregación Döbling, ri kʼo Viena. Kan kʼïy wä jnan nqaʼän rkʼë nfamilia: jnan wä nqaskʼij le Biblia chqä nqatjoj qiʼ chrij, nqbʼä wä pa qamoloj y nqatzüj wä qiʼ rchë nqtoʼon pa taq asambleas. Chkipan ri jnaʼ riʼ, ntat xirtoʼ rchë kowan xinwajoʼ Jehová. Ryä ronojel mul nuʼij wä che rä Jehová chë tqrtoʼ pä rkʼë nchaqʼ rchë nq·ok precursoras. Ye kʼa chpan ri tiempo riʼ, rïn ma ya riʼ ta wä nwajoʼ nbʼän.

XINCHÄP XINKSAJ NKʼASLEMAL RCHË NBʼÄN RSAMAJ JEHOVÁ

Xiqasäx pa yaʼ pa 1965 taq 14 wä njnaʼ. Ye kʼa, taq yinel wä chutzjoxik le Biblia, kan kwest wä nuʼän chi nwäch yitzjon kikʼë winäq ri ma ntaman ta kiwäch. Chqä, nnaʼ wä chë ri nkʼaj chik qʼopojiʼ kʼojolaʼ kʼo más kiqʼij chi nwäch rïn y xinwajoʼ rchë ryeʼ ütz yinkitzʼët. Rma riʼ, taq kʼa riʼ jbʼaʼ kiqasäx qa pa yaʼ, xinok kichiʼil jojun qʼopojiʼ kʼojolaʼ ri ma nkiyaʼ ta rqʼij Jehová. Tapeʼ kan wä chi nwäch yijeʼ kikʼë, ntaman wä chë ma ütz ta yijeʼ más tiempo kikʼë winäq ri ma ye Testigos ta. Tapeʼ ke riʼ, ma xinwajoʼ ta xenyaʼ qa. ¿Achkë xitoʼö rchë xenyaʼ qa?

Chpan ri tiempo riʼ, jun qʼopoj ri kʼo wä 16 rjnaʼ ri Dorothée rbʼiʼ, xok publicadora. Kan jaʼäl xintzʼët chë ryä nqä wä chwäch nutzjoj Rchʼaʼäl Dios chiʼ taq jay. Rïn más jbʼaʼ yïn nüm chwäch ryä, ye kʼa ma yinel ta wä más chutzjoxik le Biblia. Rma riʼ xinquʼ: «Nteʼ ntat ye Testigos, ye kʼa ya Dorothée xa ryonïl najin nuyaʼ rqʼij Jehová chqä nkʼatzin nuchajij rteʼ rma yawaʼ, y tapeʼ ke riʼ, ronojel mul ntel chutzjoxik le Biblia». Rejemplo ya Dorothée xirtoʼ rchë xinyaʼ más wan chrij rsamaj Jehová. Jbʼaʼ tiempo chrij riʼ, xinok rchiʼil rchë precursorado. Naʼäy xq·ok precursoras auxiliares y chrij riʼ precursoras regulares. Ya Dorothée kan kiʼ wä rkʼuʼx nutzjoj le Biblia, y ya riʼ xuʼän chwä chë rïn chqä xinwajoʼ xinbʼän riʼ. Ryä xirtoʼ rchë xinyaʼ naʼäy mul rtjonik jun winäq chrij le Biblia. Eqal eqal ma kwest ta chik xuʼän chi nwäch xintzjoj le Biblia chiʼ taq jay, pa taq bʼey y xa bʼa akuchï yenwïl wä winäq.

Chpan ri naʼäy jnaʼ ri yïn oknäq precursora regular, xtaq pä jun precursor especial pa qacongregación ri Heinz rbʼiʼ. Ryä xtamaj rwäch Jehová chlaʼ Canadá taq xbʼerchʼaʼej rnmal; rnmal ryä Testigo wä. Ri naʼäy mul xintzʼët Heinz kan xqä chi nwäch. Ye kʼa ryä nrajoʼ wä ntok misionero y rïn ma nquʼun ta wä nbʼän ya riʼ. Rma riʼ, pa naʼäy ma xinwajoʼ ta xinkʼüt chë nwajoʼ ri qachʼalal riʼ. Tapeʼ ke riʼ, xinel na rkʼë rchë xqatamaj qawäch, xqkʼleʼ y chöj kaʼiʼ xq·ok precursores chlaʼ Austria.

XINYAʼ CHI NWÄCH YINOK MISIONERA

Heinz kan kʼïy wä mul nutzjoj chwä chë nrajoʼ ntok misionero. Ryä majun bʼëy xtäj ta rqʼij chwij rchë nbʼän ri samaj riʼ, ye kʼa yeruʼän wä kʼutunïk chwä, achiʼel ya reʼ: «Rma komä majun ta qalkʼwal, ¿kʼo más nqkowin nqaʼän rchë nqayaʼ rqʼij Jehová?». Tapeʼ nxiʼij wä wiʼ yitzjon kikʼë nkʼaj chik, rïn yïn precursora chik, ye kʼa nnaʼ wä chë ma xkikowin ta xkinok jun misionera, rma nxiʼij wä wiʼ nbʼän ri samaj riʼ. Tapeʼ ke riʼ, Heinz ma xikʼo ta rkʼuʼx wkʼë y jantäq nunataj wä ri samaj riʼ chwä. Chqä xuʼij chwä chë, pa rkʼexel xa xuʼ nquʼ rij ri ma yikowin ta nbʼän, más ütz tinquʼ rij ri yikowin nbʼän rchë yentoʼ ri winäq. Ri nnaʼoj xyaʼ ryä, kan ya riʼ xkʼatzin chwä.

Eqal eqal xinrayij xinok misionera, rma riʼ xqanujsaj qasolicitud rchë nqakʼül ri Tjonïk ri nbʼix Galaad che rä. Ye kʼa, ri kʼwayon bʼey pa sucursal xuʼij chwä chë naʼäy nkʼatzin ntamaj yitzjon más inglés. Xinbʼän ri xuʼij ryä chwä, y oxiʼ jnaʼ chrij riʼ xqtaq chpan jun congregación ri yetzjon serbocroata chlaʼ Salzburgo (Austria); ma qayoʼen ta wä ya riʼ. 7 jnaʼ xqtoʼon chpan ri chʼaʼäl riʼ, y jun chkë ri jnaʼ riʼ xqtaq rchë xeqabʼechʼaʼej ri congregaciones. Tapeʼ kan kwest jbʼaʼ natamaj ri chʼaʼäl riʼ, kan ye kʼïy winäq xeqatjoj chrij le Biblia.

Pa 1979 xqtaq Bulgaria. Rma chpan ri tinamït riʼ ma nyaʼöx ta qʼij chkë qachʼalal rchë nkitzjoj le Biblia, xbʼix chqë chë nkʼatzin nqaʼän chë achiʼel ta yoj bʼenäq de vacaciones chqä chë ma tqatzjoj ta le Biblia chkë ri winäq. Ri qasamaj xyaʼöx ya riʼ yeqakʼwaj publicaciones ri bʼanon pä koköj chkë y nqayaʼ chkë ye 5 qachʼalal ixoqiʼ ri ye kʼo Sofía, rcapital Bulgaria. Rïn kan kowan xinxiʼij wiʼ, ye kʼa Jehová xirtoʼ rchë xikowin xinbʼän ri samaj riʼ. Taq xintzʼët chë ri qachʼalal riʼ ma nkixiʼij ta kiʼ chqä kan kiʼ kikʼuʼx nkiyaʼ rqʼij Jehová tapeʼ nxiʼin kij chë yekʼwäx pa cárcel, rïn xinyaʼ más chwäch wan nbʼän xa bʼa achkë samaj ri nuʼij pä rtinamit Jehová chwä.

Jbʼaʼ chrij riʼ, xqanujsaj chik jmul qasolicitud rchë nqbʼä Galaad, y komä sí xqbʼan invitar. Röj xqaquʼ chë xtkʼatzin xtqbʼä Estados Unidos chqä chë pa inglés xkebʼan wä ri clases. Ye kʼa pa noviembre rchë 1981, chpan ri sucursal ri kʼo Wiesbaden (Alemania), xchap chqä xyaʼöx ri tjonïk ri nkikʼül jontir ri yebʼä Galaad. Ri clases pa alemán xeqʼaxäx wä, y rïn más wä nqʼax ri chʼaʼäl riʼ chi nwäch. ¿Akuchï xqtaq wä?

XQJEʼ CHPAN JUN TINAMÏT AKUCHÏ KOWAN CHʼAʼOJ XBʼAN

Xqtaq Kenia. Ye kʼa ri sucursal rchë ri tinamït riʼ xkʼutuj chqë si nqajoʼ nqtoʼon chlaʼ Uganda, jun tinamït ri kʼo chunaqaj Kenia. Jun 10 jnaʼ qa, ri winäq aj Uganda ma xkajoʼ ta chik xkinmaj rtzij ri Qʼatbʼäl Tzij chqä xekatäj chrij, y ri general Idi Amin xkowin xeresaj jontir ri ye kʼo pa Qʼatbʼäl Tzij. Chpan jontir ri jnaʼ ri xqʼät tzij ri general riʼ, kan pa mil winäq xekäm y kan pa millón winäq kowan xkitäj poqän. Y pa 1979, xesäx chik jmul ri najin wä yesamäj pa Qʼatbʼäl Tzij. Rma riʼ taq xkʼutüx chqë si nqajoʼ nqbʼä Uganda, rïn ma kan ta xuʼij riʼ wan xibʼä, rma chpan ri tinamït riʼ kan kowan wä chʼaʼoj yebʼan. Ye kʼa ri tjonïk xqakʼül pa Galaad xkʼüt chqawäch chë nkʼatzin nqakʼuqbʼaʼ qakʼuʼx chrij Jehová, rma riʼ xqakʼän ri asignación xyaʼöx chqë.

Kan kwest wä rbʼanon jontir chlaʼ Uganda. Chpan ri Anuario 2010, Heinz xuʼij achkë xkiqʼaxaj ri winäq chpan ri tiempo riʼ: «Majun ta wä yaʼ chqä luz, y ri teléfonos ma yekʼatzin ta wä. [...] Chqä, ri winäq nkesaj wä qʼaqʼ chkij nkʼaj chik chqä kan chaq kʼo eläqʼ yebʼan, y más taq ntok qa aqʼaʼ. [...] Jontir ri winäq nkitzʼapij wä kiʼ pa kachoch chqä nkikʼutuj wä kitoʼik che rä Dios rchë ma ta kʼo jun napon chkachoch». Tapeʼ kan kwest wä rbʼanon jontir, ri qachʼalal nkiyaʼ wä rqʼij Jehová.

Pa 1982, Heinz chqä rïn xqapon Kampala, ri rcapital Uganda. Ri naʼäy 5 ikʼ, xqjeʼ chkachoch ri qachʼalal Sam chqä ya Christina Waiswa. Ryeʼ ye kʼo wä 5 kalkʼwal ri kʼa ye koköj na chqä ye kʼo wä kajiʼ kichʼalal kikʼë. Kan xqʼalajin chë kowan yespan, rma ri familia riʼ majun kan ta achkë kʼo kikʼë chqä xa jmul yewaʼ pa jun qʼij. Chpan ri tiempo ri xqjeʼ kikʼë, kan kʼïy xqatamaj qa chkij, y ya riʼ kowan xqrtoʼ pa qasignación. Xqatamaj achkë rbʼanik ma nqatzʼlaʼ ta ri yaʼ. Jun rbʼanik ya riʼ taq xa jbʼaʼ yaʼ nqaksaj taq nqatin, y chrij riʼ nqakʼöl qa rchë nqaksaj pa baño. Pa 1983, xqïl jun jay chpan ri tinamït Kampala akuchï ütz xqjeʼ wä; akuchï xqïl wä ri jay riʼ ma kan ta nxiʼin.

Kan kiʼ wä qakʼuʼx nqatzjoj le Biblia chkë ri winäq. Nnatäj chwä chë kʼo jun ikʼ xqajäch más 4,000 revistas. Ye kʼa ri más xqä chqawäch ya riʼ kinaʼoj ri winäq. Ryeʼ kan kʼo wä rqʼij Dios chkiwäch chqä nqä wä chkiwäch nkikʼoxaj chrij le Biblia. Chqajujnal rkʼë Heinz yeqatjoj wä jun 10 kʼa 15 winäq chrij le Biblia, y kan kʼïy xqatamaj qa chkij ri winäq riʼ. Tapeʼ ryeʼ ronojel semanas nkʼatzin wä yebʼä chkaqän rchë yebʼä pa qamoloj chqä rchë yetzolin chkachoch, majun bʼëy xkikʼewaj ta xkiʼän ri bʼey riʼ chqä ronojel mul kiʼ kikʼuʼx yeʼatzʼët.

Pa 1985 y pa 1986 xebʼan chik kaʼiʼ nmaʼq taq chʼaʼoj chlaʼ Uganda. Kan kʼïy mul xeqatzʼët akʼalaʼ ri kikʼwan kiqʼaqʼ. Ryeʼ yeyaʼöx wä pa taq bʼey rchë nkitzʼët achkë winäq ütz yeqʼax y achkë manä. Chaq taqïl nqaʼij wä che rä Jehová chë tqrtoʼ pä rchë nqachajij qiʼ chqä rchë ma nqaxiʼij ta qiʼ taq nqatzjoj le Biblia. Ryä kan xyaʼ pä ri xqakʼutuj che rä, rma taq yeqïl wä winäq ri nkajoʼ nkitamaj más chrij le Biblia, röj nmestäj wä ri xbʼïn·ïl chqë.

Chqä, nqä wä chqawäch nqatzjoj le Biblia chkë ri ye petenäq jkʼan chik tinamït. Jun ejemplo. Röj xeqatjoj Murat chqä ya Dilbar Ibatullin. Ryeʼ jun kʼlaj winäq aj Tartaristán (Rusia central). Murat doctor wä, y chë kaʼiʼ xeqasäx pa yaʼ chqä najin na nkiyaʼ rqʼij Jehová. Chrij riʼ xintamaj rwäch ya Tatjana Vileyska, jun ixöq aj Ucrania ri kowan wä najin nbʼison chqä rquʼun wä nukamsaj riʼ. Ya Tatjana xqasäx pa yaʼ, xtzolin pa rtinamit chqä xtoʼon rchë xbʼan traducir qapublicaciones chpan ri chʼaʼäl ucraniano.a

KʼO CHIK NKʼAJ RI KWEST JBʼAʼ XUʼÄN CHQAWÄCH

Pa 1991, taq yoj kʼo wä de vacaciones chlaʼ Austria, ri sucursal ri kʼo chriʼ xqrskʼij pä y xuʼij chqë chë xjal qasignación chqä chë xtqtaq Bulgaria. Chpan ri tiempo riʼ, ri winäq ma najin ta wä chik nkiʼän chʼaʼoj kikʼë ri qʼatbʼäl taq tzij ri ye kʼo Europa del Este, rma riʼ ri tinamït Bulgaria xyaʼ qʼij chkë qachʼalal rchë xkitzjoj le Biblia chriʼ. Achiʼel xinbʼij yän qa, Heinz chqä rïn pan ewal xeqakʼwaj publicaciones chriʼ taq ma yaʼon ta wä qʼij chkë qachʼalal rchë nkiyaʼ rqʼij Jehová, ye kʼa komä xqtaq chpan ri tinamït riʼ rchë nqabʼetzjoj le Biblia.

Xbʼix chqë chë ma qtzolin ta Uganda. Rma riʼ ma xqtzolin ta chik rchë xqabʼekʼamaʼ pä qacosas ni rchë xeqachʼaʼej qa qachʼalal. Pa rkʼexel riʼ, kan jïk xqbʼä pa Betel ri kʼo Alemania. Chriʼ xyaʼöx jun qachʼichʼ y chrij riʼ xqbʼä Bulgaria. Xqyaʼöx pa jun grupo chpan ri tinamït Sofía ri kʼo 20 publicadores chpan.

Chlaʼ Bulgaria kʼo chqä ri kan kwest xuʼän chqawäch. Jun chkë riʼ ya riʼ chë ma qataman ta ri chʼaʼäl yetzjon chriʼ. Jun chik ya riʼ chë xa xuʼ kaʼiʼ publicaciones lenäq chpan ri chʼaʼäl búlgaro: La verdad que lleva a vida eterna y Mi libro de historias bíblicas. Chqä, kwest wä nawïl jun winäq ri nrajoʼ nutjoj riʼ chrij le Biblia. Tapeʼ ke riʼ, ri qachʼalal kan kiʼ wä kikʼuʼx nkitzjoj Rchʼaʼäl Dios. Ri Iglesia ortodoxa xtzʼët jontir ri najin wä nqaʼän, y chrij riʼ xchapatäj ri kʼayewal.

Pa 1994, ri Qʼatbʼäl Tzij ma xertzʼët ta chik ri testigos de Jehová achiʼel jun religión, y rma riʼ kan ye kʼïy winäq itzel kinaʼoj xkiʼän qkʼë rma xkiquʼ chë xa yoj jun secta ri yeqatzʼlaʼ ri winäq. Ye kʼo jojun qachʼalal xechap kimä ri policías. Ri winäq nkiʼij wä tzʼukün taq tzij chqij pa televisión chqä pa taq periódicos. Ryeʼ nkiʼij wä chë röj nqayaʼ qʼij chë yekäm qalkʼwal chqä chë nqaʼij chkë nkʼaj chik Testigos chë tkikamsaj kiʼ. Kan kwest xuʼän chqawäch xqatzjoj le Biblia chkë ri winäq. Kan kʼïy mul xeqïl winäq ri itzel kinaʼoj xkiʼän qkʼë, xojkiyöqʼ, xekiskʼij ri policías chqä xkikʼäq xa bʼa achkë jun chqij. Ma nyaʼöx ta wä qʼij rchë ntok qapublicaciones chpan ri tinamït riʼ, chqä kan kwest wä xuʼän chqawäch nqïl jun jay akuchï nqamöl qiʼ. Kʼo jmul, ri policías xeʼok akuchï najin wä nqaʼän qasamblea y ma xkiyaʼ ta chik qʼij chqë rchë xqakʼïs. Heinz chqä rïn majun bʼëy ye qatzʼeton ta winäq ri kan kowan itzel nkinaʼ chqë. Re winäq reʼ kan ma ye jnan ta kikʼë ri winäq aj Uganda, ri kan ütz kinaʼoj xkiʼän qkʼë chqä nkiyaʼ wä kixkïn chqë. ¿Achkë xqtoʼö rchë ronojel mul kiʼ qakʼuʼx xqayaʼ rqʼij Jehová?

Ri xqtoʼö ya riʼ xqjeʼ kikʼë qachʼalal. Ryeʼ kan kiʼ wä kikʼuʼx rma xkitamaj rwäch Jehová chqä kan kowan wä nkityoxij chë yoj kʼo kikʼë. Kan jnan xuʼän qawäch kikʼë; röj xeqachajij ryeʼ y ryeʼ xojkichajij röj. Heinz chqä rïn xqatamaj chë nqkowin kiʼ qakʼuʼx nqaʼän chpan xa bʼa achkë asignación si njeʼ más rqʼij chqawäch yeqatoʼ ri winäq chwäch nqayaʼ más rqʼij ri kʼayewal qlon.

Taq xeqʼax ri jnaʼ, más bʼa chik ütz xuʼän chqawäch xqjeʼ chpan ri tinamït riʼ. Pa 1998, xyaʼöx chik jmul qʼij chqë rchë xqatzʼibʼaj rbʼiʼ qareligión pa qʼatbʼäl tzij chqä xchap xbʼan traducir kʼïy chkë qapublicaciones chpan ri chʼaʼäl búlgaro. Pa 2004 xkʼis ryakik jun sucursal. Komä ye kʼo 57 congregaciones chlaʼ Bulgaria chqä 2,953 publicadores. Pa 2024, xkimöl kiʼ ye 6,475 rchë xkinataj rkamik Jesús. Y chpan ri tinamït Sofía, ri akuchï rbʼanon qa xa xuʼ 5 qachʼalal ixoqiʼ ye kʼo, komä ye kʼo 9 congregaciones. Rkʼë ya reʼ qatzʼeton achkë rbʼanik tzʼaqatajnäq pä re profecía reʼ: «Ri koʼöl molaj xtbʼeʼok na jun mil» (Is. 60:22).

XEQÏL KʼAYEWAL PA QAKʼASLEMAL

Chpan jontir ri tiempo qʼaxnäq pä, kʼo jojun nyabʼil wlon. Ye kʼiynäq pä jojun tumores pa nchʼakul, y jun chkë riʼ pan njolon. Xbʼan jun radioterapia chwä chqä xbʼan jun operación chwä chlaʼ la India ri xyalöj 12 horas. Rkʼë ri operación riʼ xesäx jbʼaʼ ma jontir ri tumor pa njolon. Xijeʼ qa chpan ri sucursal ri kʼo la India rchë xikʼachöj pä eqal, y chrij riʼ xqtzolin Bulgaria.

Ye kʼa Heinz xkïl Huntington che rä, jun ryabʼil rjolon ri kan rkʼamon pä chik pa rkikʼel. Ryä kan kwest chik xuʼän chwäch nbʼiyïn chqä ntzjon, y kwest chik xuʼän chwäch nuqʼät riʼ rkʼë rbʼanik nusloj rqʼaʼ raqän. Taq más xnmatäj ryabʼil, más xkʼatzin rtoʼik. Kʼo mul xinnaʼ chë ma xkikowin ta chik xtinchajij. Ye kʼa kʼo jun qachʼalal kʼajol chaq taqïl wä nresaj äl rchë nkibʼetzjoj le Biblia. Ri qachʼalal riʼ ma nkʼïx ta wä rma rbʼanik ntzjon Heinz o rma rbʼanik yersloj rqʼaʼ raqän. Taq rïn nkʼatzin wä chë kʼo jun yitoʼö rchë nuchajij wachjil, ryä ronojel mul nuʼij wä chwä chë nrajoʼ yirtoʼ. Tapeʼ Heinz y rïn xqayaʼ chqawäch ma yejeʼ ta qalkʼwal, Jehová xyaʼ re kʼajol reʼ chqë, ri xok achiʼel ta qalkʼwal (Mar. 10:29, 30).

Heinz xjeʼ chqä cáncer che rä, y xkäm pa 2015. Taq xbʼanatäj riʼ, rïn ma xinwïl ta chik achkë xinbʼän, ma nnmaj ta wä chë majun ta chik wkʼë. Ye kʼa, kʼa nnatäj na ryä chwä; nnaʼ chë achiʼel ta kʼa kʼäs na (Luc. 20:38). Pa jun qʼij, kan kʼïy mul nnatäj chwä achkë rbʼanik ntzjon y nquʼ rij ri jaʼäl taq tzij xuʼij chwä chqä ri ütz taq nnaʼoj xyaʼ. Kan kowan yityoxin rma jontir ri jnaʼ ri jnan xqayaʼ rqʼij Jehová rkʼë.

YITYOXIN CHE RÄ JEHOVÁ RMA KOWAN YIRTOʼON PÄ

Rkʼë jontir ri nqʼaxan pä, ntzʼeton pä chë Jehová ronojel mul yirtoʼon taq kʼo kʼayewal yenwïl. Xirtoʼ rchë xinok misionera chqä rchë yentoʼ ri winäq tapeʼ nxiʼij wiʼ yitzjon (2 Tim. 1:7). Matyox che rä Jehová, nchaqʼ chqä rïn qaksan qakʼaslemal rchë nqaʼän rsamaj ryä. Rchjil nchaqʼ jun ukʼwäy bʼey rchë circuito. Ryeʼ ye kʼo Europa chqä yekibʼechʼaʼej ri congregaciones ri yetzjon serbio. Ri xkʼutuj ntat che rä Jehová taq kʼa yoj koköj na, kan xbʼanatäj.

Taq ntjoj wiʼ chrij le Biblia, rïn ma nchʼpü ta chik nkʼuʼx rma ri najin nqʼaxaj. Y rma ri kʼayewal yenqʼaxan pä, xintamaj chë nkʼatzin yichʼö más rkʼë Jehová, achiʼel xuʼän Jesús (Luc. 22:44). Jun rbʼanik rkʼutun Jehová chi nwäch chë yirkʼoxan taq yichʼö rkʼë, ya riʼ rkʼë rbʼanik yinkajoʼ ri qachʼalal ri ye kʼo pa ncongregación ri kʼo Nadezhda (Sofía). Ryeʼ yinkiskʼij rchë yijeʼ kikʼë chqä nkiʼij chwä chë kowan yinkajoʼ, y ya riʼ nuʼän chwä chë kan kiʼ nkʼuʼx nnaʼ.

Rïn kan kowan nquʼ rij ri qʼij taq xkekʼastäj pä ri kamnaqiʼ. Nquʼ rij taq nfamilia jnan chik jmul ye kʼo: nquʼ chë nteʼ ntat ye kʼo chwäch qachoch chqä kan kiʼ kikʼuʼx kan achiʼel ri qʼij taq xekʼleʼ, nchaqʼ najin nuʼän jun rkïl wäy y Heinz paʼäl chuxkïn rkej. Taq nquʼ rij jontir riʼ, ya riʼ yirtoʼ rchë nwesaj pa njolon jontir ri nuʼän chwä chë yibʼison chqä rchë yityoxin che rä Jehová.

Taq nquʼ rij jontir ri nqʼaxan pä pa nkʼaslemal chqä chrij jontir ri xtinwïl chqawäch apü, rïn nnaʼ achiʼel xnaʼ David. Ryä xuʼij: «¿Akuchï ta komä yïn kʼo wä xa ta ma xinkʼuqbʼaʼ nkʼuʼx chë xtintzʼët na chpan nkʼaslemal chë Jehová kan ütz rnaʼoj? Takʼuqbʼaʼ akʼuʼx chrij Jehová; ma taxiʼij ta awiʼ chqä kuw kapaʼeʼ. Kan takʼuqbʼaʼ akʼuʼx chrij Jehová» (Sal. 27:13, 14).