Ma tqaqasaj ta rqʼij Dios rkʼë ri nqachaʼ nqaʼän
«Ye kʼa ri winäq ri kan kʼo rnaʼoj nuchʼöbʼ na achkë yeruʼän» (PRO. 14:15)
1, 2. a) ¿Achkë kʼo chë nqaquʼ na taq nqachʼöbʼ achkë nqaʼän? b) ¿Achkë kʼutunïk xtqaqʼalajsaj qa?
LRonojel qʼij chaq kʼo yeqachaʼ achkë yeqaʼän. Kʼo jojun kan yerkʼäm pä kʼayewal chqij y kʼo chik jojun manä. ¿Achoq chrij nqtzjon wä? Chrij ri achkë yeqachaʼ yeqaʼän. Xa bʼa achkë na nqachaʼ nqaʼän pa qakʼaslemal, nüm rqʼij o manä, ri más rejqalen ya riʼ ma nqaqasaj ta rqʼij Dios (taskʼij 1 Corintios 10:31).
2 ¿Kan chaq bʼa nuʼän chawäch nachʼöbʼ achkë naʼän o kwest nuʼän chawäch? We nqajoʼ nkʼuqeʼ qakʼuʼx pa rchʼaʼäl Dios, kʼo chë nqatzʼët achkë ri ütz y ri ma ütz ta. Kʼo chë nqachaʼ ri qataman chrij Dios y ma yë ta ri achkë yekiʼij ri winäq (Rom. 12:1, 2; Heb. 5:14). ¿Achkë chik más naʼoj yaʼon pä chqë rchë nqatamaj nqachaʼ nqaʼän ri ütz? ¿Achkë rma kʼo mul kan kʼayewal nuʼän chqawäch nqachaʼ achkë nqaʼän? ¿Achkë ütz nqaʼän rchë chë ri yeqachaʼ yeqaʼän pa qakʼaslemal ma nuqasaj ta rqʼij Dios?
¿Achkë rma kan kʼo yeqachaʼ yeqaʼän pa qakʼaslemal?
3. ¿Achkë rma ma ütz ta chë xa yë ri nkʼaj chik yebʼin chqë ri nqachaʼ nqaʼän?
3 Taq kan qataman achkë nuʼij le Biblia, ma tuʼän ta kaʼiʼ qakʼuʼx chrij jun chʼobʼoj. We xa nuʼän kaʼiʼ qakʼuʼx, ri qachiʼil pan escuela o pa samaj ya riʼ xtkiquʼ chë ma qakʼuqbʼan ta qakʼuʼx chrij ri achkë yeqanmaj y xtkiquʼ chë kan chaq bʼa xtqqä pa kiqʼaʼ ri achkë yekiʼij chqë. Rkʼë jbʼaʼ nkitzʼük tzij, yeqʼolon chqä yeleqʼan y kan xtkitäj kiqʼij rchë nq·ok kichiʼil. Rkʼë jbʼaʼ ma xtqaʼij ta achkë ri achkë yekiʼän. We xa ya riʼ xtqaʼän xa najin yeqatzeqelbʼej ri winäq (Éxo. 23:2). Ri cristiano ri kan rtaman nuchaʼ ri achkë nqä chawäch Dios, ma nuyaʼ ta qʼij chë ri xbʼïn·ïl o xa rma nrajoʼ chë ütz ntzʼetetäj kimä nkʼaj chik, nuʼän chë ma nunmaj ta chik ri nuʼij rconciencia che rä ri rtaman pä chrij le Biblia (Rom. 13:5).
4. ¿Achkë rma ri nkʼaj chik xtkajoʼ xtkiʼij chawä achkë nkʼatzin naʼän?
4 Ye kʼo winäq ri nkiyaʼ jojun qanaʼoj ma rma ta chë itzel nkinaʼ chqë. Kʼo mul ye kʼo qamigos kan nkitäj kiqʼij chqij rchë nqaʼän ri achkë nkajoʼ ryeʼ. Chqä ye kʼo qafamilia, tapeʼ ma kikʼë ta ryeʼ yoj kʼo wä, kan yechʼupü chqij. Y rkʼë jbʼaʼ kan nkitäj kiqʼij chqij rchë nqaʼän ri achkë nkajoʼ ryeʼ. Tqaquʼ napeʼ rij ri aqʼon nuyaʼ pä jun doctor chqë. Achiʼel chrij ri kïkʼ, le Biblia nuʼij chë ya riʼ kan ma ütz ta (Hech. 15:28, 29). Ye kʼa jojun chik aqʼon, chkijujnal ri cristianos nkichʼöbʼ we nkikʼän o ma nkikʼän ta. Rma ri, kʼo mul rkʼë jbʼaʼ ri qafamilia kan nkitäj kiqʼij chqij rchë nqachaʼ ri achkë nkajoʼ ryeʼ.a Jontir röj ri yojqasan chik pa yaʼ, «chqajujnal röj kʼo chë xtqatöj ri bʼanobʼäl yeqaʼän» (Gál. 6:4, 5). Ri kʼo más rqʼij ya riʼ chʼajchʼöj njeʼ qaconciencia chwäch Dios y ma chkiwäch ta ri winäq (1 Tim. 1:5).
5. ¿Achkë kʼo chë nqaʼän rchë ma xtkʼis ta qa ri qakʼuqbʼäl kʼuʼx?
5 Kan nxiʼin taq röj xa kaʼiʼ rbʼanon qakʼuʼx. ¿Achkë rma nqaʼij riʼ? Rma ri xuʼij ri discípulo Santiago, ri winäq ri xa kaʼiʼ rkʼuʼx ronojel mul nujäl ri nuchaʼ pa rkʼaslemal (Sant. 1:8). Achiʼel jun barco ri majun ta rtimón xa yë rwiʼ yaʼ kʼwayon rchë, ke riʼ chqä jun winäq, xa bʼa achkë na nkiʼij che rä kan nunmaj. Ya riʼ xtbʼanö chë xa eqal eqal xtkʼis qa rkʼuqbʼäl kʼuʼx. Ye kʼo jojun xa chkij nkʼaj chik nkiqʼabʼaj wä ri achkë ma ütz ta yeʼel chkiwäch (1 Tim. 1:19). ¿Achkë xtqaʼän rchë ma ke riʼ ta xbʼanatäj qkʼë? Tqatjaʼ qaqʼij rchë nqakowirsaj ri qakʼuqbʼäl kʼuʼx (taskʼij Colosenses 2:6, 7). Taq xtqaʼän riʼ kan yë ri ütz xtqachaʼ xtqaʼän y xtqakʼüt chë qakʼuqbʼan qakʼuʼx chrij le Biblia (2 Tim. 3:14-17). Tapeʼ kʼo kïy qatoʼik, kʼo mul kʼayewal nuʼän chqawäch nqachaʼ ri achkë nqajoʼ nqaʼän. ¿Achkë rma?
¿Achkë rma kʼo mul kʼayewal nuʼän chqawäch nqachaʼ ri achkë nqaʼän?
6. ¿Achkë rma kʼo mul nqrtzʼlaʼ ri xbʼïn·ïl?
6 Ri nqaxiʼij qiʼ taq nqsach, ri kʼo jun ri ma ütz ta xel chqawäch o ri xa yetzeʼen chqij rkʼë jbʼaʼ xtuʼän chqë chë majun ta chik achkë xtqaʼän. Ye kʼa kan qchë wä röj winäq ri nqanaʼ riʼ, rma majun ta jun chqë röj nrajoʼ ri achkë nuchaʼ nuyaʼ kʼayewal chwäch o nuyaʼ qa pa kʼixbʼäl. Ri xttoʼö qchë rchë ma xtqaxiʼij ta chik qiʼ, ya riʼ xtqajoʼ Dios chqä Rchʼaʼäl. Ya riʼ xtbʼanö chqë chë taq kʼo jun xtqajoʼ xtqachaʼ pa qakʼaslemal, naʼäy nqanukʼuj rwäch le Biblia chqä qapublicaciones. Rkʼë ya riʼ xtjeʼ qanaʼoj rchë ma xtqaʼän ta jun ri ma nqä ta chwäch Dios. ¿Achkë rma? Rma le Biblia kan nuyaʼ kinaʼoj ri nkajoʼ kinaʼoj, y nuyaʼ kitamabʼal ri kʼojolaʼ rchë pa rbʼeyal yechʼobʼon (Prov. 1:4).
7. ¿Achkë nqatamaj qa chrij ri rejemplo David?
7 Achiʼel ri xqatzʼët yän qa, ¿ntel chë tzij chë ronojel mul yë ri ütz xtqachaʼ xtqaʼän? Ma ke riʼ ta, majun ta jun kan jïk rkʼaslemal (Rom. 3:23). David, tapeʼ jun achï ri kan kowan rnaʼoj chqä kan xnmaj rtzij Dios, ye kʼa kʼo xsach wä. Y ri mak xuʼän xkʼän pä kʼayewal chrij chqä chkij ri nkʼaj chik (2 Sam. 12:9-12). Tapeʼ ke riʼ, ma ya riʼ ta xbʼanö che rä chë ma ta xkowin ta xuʼän achkë nrajoʼ Dios (1 Rey. 15:4, 5). Achiʼel xbʼanatäj rkʼë ri qʼatöy tzij, tnatäj chqë chë Jehová numestaj qamak chqä nuküy, ryä ronojel mul yertoʼ ri yejowan chqä ri nkinmaj rtzij. Ya riʼ xttoʼö qchë rchë ma chriʼ ta xtqkanaj wä qa rma ri mak xeqaʼän ojer (Sal. 51:1-4, 7-10).
8. ¿Achkë nukʼüt qa chqawäch ri xuʼij Pablo chrij ri kʼlanen?
8 ¿Achkë xttoʼö qchë rchë ma kowan ta xtchpü qakʼuʼx chrij ri achkë nqachaʼ nqaʼän? Kʼo chë nqʼax chqawäch chë kʼo más rbʼanik ri ütz nqachaʼ nqaʼän. Tqanukʼuj na peʼ rij ri naʼoj xksaj ri apóstol Pablo taq xtzjon chrij ri kʼlanen. Rkʼë ri loqʼoläj rchqʼaʼ Dios ryä xtzʼibʼaj qa reʼ: «Ye kʼa, si kʼo jun ri ma kʼlan ta nunaʼ chë ma nkowin ta nuqʼät ri nurayij rchʼakul y ma koʼöl ta chik rjnaʼ, ya reʼ nkʼatzin nuʼän: tkʼleʼ si ya riʼ nrajoʼ nuʼän, ma najin ta nmakun si nuʼän riʼ. Ye kʼa we kʼo jun ryaʼon chik chwäch ran chë ma nkʼatzin ta nkʼleʼ chqä nunaʼ chë nkowin nuqʼät riʼ, y kan xchʼöbʼ chë nkanaj qa ryonïl, kan ütz ri nuʼän» (1 Cor. 7:36-38). Achiʼel nqatzʼët, Pablo xuʼij chë más ütz ri ma yakʼleʼ ta, ye kʼa ma xuʼij ta chë kan ya riʼ ri kʼo chë nachaʼ.
9. ¿Kan kʼo komä rejqalen rchë nqatzʼët achkë nkiquʼ ri nkʼaj chik chrij ri nqaʼän? Taqʼalajsaj.
9 ¿Kan kʼo komä rejqalen rchë nqatzʼët achkë nkiquʼ ri nkʼaj chik chrij ri nqaʼän? Jaʼ, kʼo mul ütz nqayaʼ qaxkïn chkë. Tqatzʼetaʼ ri xuʼij Pablo chrij ri rkïl wäy ri rkʼë jbʼaʼ yetzjun chkiwäch tyox. Naʼäy xuʼij chë tapeʼ kʼo yeqachaʼ yeqaʼän ri ma kan ta ye itzel, ye kʼa rkʼë jbʼaʼ nqasök kiconciencia ri ma kan ta kʼuqül kikʼuʼx pa Rchʼaʼäl Dios. ¿Achkë xuʼän ryä chwäch riʼ? Ryä xuʼij: «We ri rkïl wäy nuʼän chë ntzäq ri wachʼalal, majun bʼëy xtintäj ta chik tiʼäj, rchë ke riʼ ma xtintzäq ta ri wachʼalal» (1 Cor. 8:4-13.) Ke riʼ chqä röj, nkʼatzin nqatzʼët achkë nkinaʼ ri qachʼalal rkʼë ri achkë nqachaʼ nqaʼän, ye kʼa kʼo chë ma nqamestaj ta chë ri kʼo más rejqalen ya riʼ ri ma nutzʼlaʼ ta qachbʼilanïk rkʼë Jehová (taskʼij rwäch Romanos 14:1-4). ¿Achkë komä naʼoj ri ye kʼo chpan le Biblia yojkitoʼ rchë chë ri nqachaʼ nqaʼän kan nuyaʼ rqʼij Dios?
Seis toʼïk ri xkojkitoʼ rchë xtqachaʼ ri más ütz
10, 11. a) ¿Achkë xttoʼö qchë rchë ma qayonïl ta röj nqchaʼö ri achkë xtqaʼän pa qafamilia? b) ¿Achkë kʼo chë ma nkimestaj ta ri ukʼwäy taq bʼey taq kʼo jun nkich’öb’ pa rwiʼ ri congregación?
10 Ma qayonïl ta tqaʼän jun chʼobʼoj ri ma yaʼon ta pa qaqʼaʼ. Ri naʼäy ri kʼo chë nqaʼän ya riʼ tqakʼutuj qa reʼ chqawäch: «¿Kantzij chë pa nqʼaʼ rïn yaʼon wä rchë nchaʼ reʼ?». Salomón ri qʼatöy tzij xuʼij reʼ: «Ri winäq ri nunaʼ riʼ xa xtqasäx rqʼij, ye kʼa ri winäq ri nqʼax chwäch chë ma jontir ta nkowin nuʼän nukʼüt chë kan kʼo rnaʼoj» (Prov. 11:2).
11 Jun ejemplo, achiʼel jun tataʼaj nuyaʼ qʼij che rä rkʼajol rchë yerchaʼ jojun ri yeruʼän pa rkʼaslemal. Ye kaʼ riʼ ma ntel ta chë tzij chë nuʼän jontir ri nrajoʼ ryä (Col. 3:20). Ke riʼ chqä jun teʼej, tapeʼ kan kiʼ rkʼuʼx rma yaʼon jojun samaj pa rqʼaʼ pa jun jay, ye kʼa kʼo chë ma numestaj ta chë ri ukʼwayon bʼey pa rwiʼ rfamilia yë ri rchjil (Prov. 1:8; 31:10-18; Efes. 5:23). Y ri achï, kʼo chë ma numestaj ta chë ma jontir ta yaʼon pa rqʼaʼ nuʼän, kʼo chë nunmaj rtzij ri Cristo (1 Cor. 11:3). Ri ukʼwäy taq bʼey kʼo chʼobʼoj nkiʼän ri yerjïkʼ apü ri qachʼalal pa congregación. Rma riʼ kʼo chë nkitzʼët we ma najin ta «nkiyaʼ rwiʼ ronojel ri tzʼibʼatäl qa» chpan le Biblia (1 Cor. 4:6). Y nkʼatzin nkitäj kiqʼij rchë nkismajij ronojel ri naʼoj ryaʼon pä ri ütz samajel (Mat. 24:45-47). Rma riʼ, we ma nqajoʼ ta nqakʼäm pä tijöj poqonal pa qawiʼ röj y pa kiwiʼ ri nkʼaj chik, ütz nqaqasaj qiʼ y keqabʼanaʼ chʼobʼoj we kantzij yaʼon pa qaqʼaʼ.
12. a) ¿Achkë rma nkʼatzin nqatamaj jontir chrij ri nqajoʼ nqaʼän? b) ¿Achkë nkʼatzin nqatamaj?
12 Tqatamaj jontir chrij ri nqajoʼ nqaʼän. Salomón xuʼij: «Kantzij na wä chë ri ajsamajel winäq ri nuchʼöbʼ na achkë nuʼän, ronojel ütz xttel apü chwäch, ye kʼa ri ma nkichʼöbʼ ta ri nkiʼän xa pa mebʼaʼïl xkeʼapon wä» (Prov. 21:5). Tqatzʼetaʼ jun ejemplo. Rkʼë jbʼaʼ kʼo jun winäq rtzjun jun negocio chawä, ma kan ta chanin ttel akʼuʼx rma riʼ. Naʼäy tatamaj jontir chrij ri negocio, takʼutuj anaʼoj chkë ri kitaman chrij riʼ y keʼatzʼetaʼ jojun naʼoj ri nuyaʼ le Biblia chrij riʼ (Prov. 20:18). Chrij riʼ tatzʼetaʼ achkë utzil y achkë kʼayewal nukʼän pä. Tnatäj chawä chë jun cristiano ri kan kʼo rnaʼoj naʼäy xttzʼët na «jaruʼ päq xtkʼatzin che rä» rchë nuchʼöbʼ achkë xtuʼän (Luc. 14:28). Ma xa xuʼ ta taquʼ chrij ri jaruʼ nachʼäk, taquʼ chqä achkë utzil o achkë kʼayewal xtkʼäm pä pan awiʼ chrij ri awachbʼilanïk rkʼë Jehová. Rchë naʼän jontir riʼ nkʼatzin tiempo chqä uchqʼaʼ, ye kʼa xkaturtoʼ rchë ma chanin ta naʼän jun chʼobʼoj y ma xtyaʼ ta rkïy ajolon.
13. a) ¿Achkë toʼïk nutzüj Santiago 1:5 chqë? b) ¿Achkë rma kan kʼo rqʼij nqakʼutuj qanaʼoj che rä Dios?
13 Tqakʼutuj qanaʼoj. Rchë ma nqaqasaj ta rqʼij Dios rkʼë jontir ri nqachaʼ nqaʼän, ütz nqakʼutuj qatoʼik che rä. Santiago xuʼij: «We kʼo jun chiwä rïx nkʼatzin rnaʼoj, ttjaʼ rqʼij chukʼutxik che rä Dios, y xtyaʼöx che rä, rma ryä ma nukʼekʼej ta nuyaʼ rnaʼoj xa bʼa achkë winäq chqä taq nuʼän riʼ, ma nukraj ta chë apaläj» (Sant. 1:5). Majun rma nqkʼïx rma nqaʼij chë nkʼatzin rtoʼik Dios chqë rchë kan ye ri ütz nqachaʼ nqaʼän (Prov. 3:5, 6). Kantzij na wä, we xa xuʼ chqij röj xtqakʼuqbʼaʼ wä qakʼuʼx rkʼë jbʼaʼ xa xtqatzʼlaʼ qa qiʼ. We nqatäj qaqʼij nqakʼutuj qatoʼik che rä Jehová rchë tyaʼ pä qanaʼoj y nqakanuj qatoʼik chpan le Biblia, ri loqʼoläj rchqʼaʼ Dios xtqrtoʼ rchë xtqatzʼët achkë ri más ütz xtqachaʼ xtqaʼän (Heb. 4:12; taskʼij rwäch Santiago 1:22-25).
14. ¿Achkë rma ma ütz ta chaq ke riʼ nayaʼ qa jun chʼobʼoj?
14 Ma chaq ke riʼ ta tqayaʼ qa jun chʼobʼoj. Kantzij na wä chë ma ütz ta chë chanin naʼän jun chʼobʼoj, achiʼel qatzʼeton pä, naʼäy nkʼatzin natamaj na jontir chrij ri nawajoʼ naʼän y nakʼutuj anaʼoj. Ri kantzij ya riʼ chë, ri winäq ri kan kʼo rnaʼoj «nuchʼöbʼ na achkë nuʼän» (Prov. 14:15). Ye kʼa ma ütz ta chaq ke riʼ nayaʼ qa ri chʼobʼoj chrij ri nawajoʼ naʼän. Ri winäq ri xa kaʼiʼ rbʼanon rkʼuʼx chrij ri achkë nrajoʼ nuʼän chaq yerkanuj achkë nuʼij rchë ma nuʼän ta ri rchʼobʼon (Prov. 22:13). Ri ma rtaman ta ri winäq riʼ ya riʼ chë ya xch’öb’ yän ri achkë nuʼän: nuyaʼ qa rkʼaslemal pa kiqʼaʼ ri nkʼaj chik.
15, 16. ¿Achkë nkʼatzin rchë nqaʼän ri xqachʼöbʼ?
15 Tqabʼanaʼ ri xqaʼij. We ma nqaʼän ta ri achkë xqachʼöbʼ, majun achkë xkʼatzin wä ri samaj xkʼwaj ri xqaquʼ. Salomón xuʼij: «Jontir ri yakowin naʼän kan tatjaʼ aqʼij chubʼanik» (Ecl. 9:10). Kan nkʼatzin nqaʼän jontir ri achkë kʼo pa qaqʼaʼ rchë kʼo utzil nukʼäm pä pa qawiʼ ri achkë xqachʼöbʼ. Tqaquʼ rij reʼ, jun publicador nrajoʼ ntok precursor. ¿Achkë xttoʼö rchë ütz xttel ri precursorado chwäch? Kan ütz xttel chwäch we ma xtyaʼ ta qʼij chë rsamaj chqä ri kʼastanen xtkikʼïs rchqʼaʼ o xtkesaj rtiempo.
16 Kʼïy mul, ri más ütz nachaʼ naʼän ya riʼ ri más kwest nasmajij. Nbʼanatäj riʼ rma «ronojel le Rwachʼlew pa rqʼaʼ ri itzel winäq kʼo wä» (1 Juan 5:19). Jaʼ, «najin nqaʼän jun chʼaʼoj [...] kikʼë ri kʼo uchqʼaʼ pa kiqʼaʼ, kikʼë ri qʼatöy taq tzij ri xa pa qʼequʼn ye kʼo wä, kikʼë itzel taq espíritus ri ye kʼo chkaj» (Efes. 6:12). Achiʼel xkiʼij Pablo y Judas, jontir winäq ri ma nkajoʼ ta nkiqasaj rqʼij Dios ye kʼo chwäch ri chʼaʼoj riʼ (1 Tim. 6:12; Jud. 3).
17. ¿Achkë nuyoʼej Jehová rchë nqaʼän taq ya xqaʼij yän achkë nqaʼän?
17 Tqatzʼetaʼ achkë nukʼäm pä pa qawiʼ y tqajalaʼ we nkʼatzin nqajäl. Kʼïy ri achkë yeqachʼöbʼ ma ke riʼ ta nbʼanatäj, rma kʼo mul «chaq kʼateʼ nbʼanatäj jun kʼayewal» (Ecl. 9:11). Tapeʼ ke riʼ, chkiwäch jojun chʼobʼoj ri xqaʼän, Jehová nuyoʼej chë kuw nqapabʼaʼ qiʼ chkiwäch ri kʼayewal rchë xqaʼän ri xqaʼij. Jojun tzʼetbʼäl, achiʼel ri tzij xqaʼij che rä qakʼlaj taq xqkʼleʼ y ri tzij xqaʼij che rä Dios taq xqajäch qakʼaslemal pa rqʼaʼ, ryä nrajoʼ chë nqaʼän ri xqaʼij (taskʼij rwäch Salmo 15:1, 2, 4). Kantzij na wä chë, ye kʼo ri achkë yeqachʼöbʼ yeqaʼän pa qakʼaslemal ma kan ta kʼo kejqalen. Ri nanaʼ awiʼ o ri yït tïx kʼo mul ya riʼ nbʼanö chë ma najäl ta ri achʼobʼon chik naʼän, ye kʼa jun cristiano ri kan kʼo rnaʼoj chaq taqïl xtquʼ na rij ri achkë ya rchʼobʼon chik nuʼän, y we nutzʼët chë nkʼatzin nujäl ri achkë rchʼobʼon, xtjäl. (Prov. 16:18) Chwäch ri cristiano riʼ ri kʼo más rejqalen ya riʼ ma nuqasaj ta rqʼij Dios rkʼë ri nuʼän.
Keqatoʼ ri nkʼaj chik rchë ma nkiqasaj ta rqʼij Dios rkʼë ri achkë nkichaʼ nkiʼän
18. ¿Achkë rbʼanik yekitoʼ kalkʼwal ri teʼej tataʼaj rchë yë ri ütz nkichaʼ nkiʼän?
18 Kʼo kʼïy ri achkë ütz nkiʼän ri teʼej tataʼaj rchë yekitoʼ kalkʼwal rchë ri nkichaʼ nkiʼän ma nuqasaj ta rqʼij Dios. Jun chkë ri rbʼanik ri más ütz ya riʼ chë yë ryeʼ naʼäy yebʼanö ri achkë nkiʼij chkë kalkʼwal (Luc. 6:40). Rkʼë jbʼaʼ ütz nkiʼij chkë achkë kʼo chë xkiʼän ryeʼ taq kʼo jun xkichaʼ pa kikʼaslemal. Y kʼo mul ütz nkiyaʼ qʼij chë yë kalkʼwal yechaʼö ri achkë nkajoʼ nkiʼän. We ri kalkʼwal kʼo jun ütz xchaʼ xuʼän pa rkʼaslemal, ri teʼej tataʼaj ütz nkiʼij che rä chë kan ütz ri xuʼän. ¿Ye kʼa we ri kalkʼwal ma ütz ta xchaʼ xuʼän? Ye kʼo jojun teʼej tataʼaj ri naʼäy ri nkiʼän ya riʼ yekitoʼ ri kalkʼwal chwäch ri kʼayewal nukʼäm pä chkij ri achkë xkichaʼ xkiʼän. Ye kʼa kʼïy mul, ma ya riʼ ta ri más ütz. Tqaquʼ rij reʼ, jun tataʼaj nuyaʼ qʼij che rä rkʼajol rchë nresaj rlicencia rchë nkʼwaj chʼichʼ. Y tqabʼanaʼ che rä chë ri kʼajol riʼ ma xnmaj ta ri pixaʼ ri yaʼon chrij rkʼwaxik jun chʼichʼ y xyaʼöx jun rmulta. Tapeʼ ri tataʼaj nkowin nutöj ri multa, ye kʼa más ütz we nuʼij chë rä ri kʼajol riʼ rchë tsamäj rchë nuchʼäk ri päq, reʼ xtuʼän chë ri kʼajol xttamaj xttöj achkë ri ma ütz ta yerbʼanalaʼ (Rom. 13:4).
19. ¿Achkë kʼo chë nqakʼüt chkiwäch ri winäq ri najin yeqatjoj chrij le Biblia, y achkë rbʼanik nqakʼüt chkiwäch achkë ri más ütz nkiʼän?
19 Jesús xuʼij chë jontir ri rtzeqelbʼëy kʼo pa qaqʼaʼ chë yeqatoʼ ri winäq (Mat. 28:20). Jun chkë ri kan kʼo rejqalen ri nqakʼüt chkiwäch ri najin yeqatjoj chrij le Biblia ya riʼ nkitamaj nkichaʼ achkë ri más ütz. Rchë nqaʼän riʼ, ma yoj ta qbʼin chkë achkë kʼo chë nkichaʼ nkiʼän. Más ütz yeqatoʼ rchë nkiquʼ nkismajij ri naʼoj ye kʼo chpan le Biblia taq kʼo jun nkajoʼ nkichaʼ nkiʼän. Ri ütz ma nqamestaj ta ya riʼ chë «chqajujnal röj kʼo chë xtqatöj na ri yeqaʼän chwäch Dios» (Rom. 14:12). Achiʼel xqatzʼët qa, kʼo kʼïy rma ri nkʼatzin nqatäj qaqʼij rchë ri achkë nqachaʼ nqaʼän pa qakʼaslemal ma nuqasaj ta rqʼij Jehová.
[Nota]
a Rchë natamaj más chrij ya reʼ, tatzʼetaʼ ri peraj «¿Qué opino de las fracciones sanguíneas y de los procedimientos médicos que impliquen el uso de mi sangre?» (Ri kʼo chpan Nuestro Ministerio del Reino rchë noviembre 2006, rxaq 3 kʼa 6).
¿Achkë xtaʼij?
• ¿Achkë rma nkʼatzin nqatamaj nqachaʼ achkë ri más ütz nqaʼän pa qakʼaslemal?
• ¿Achkë rbʼanik nqrqʼät ri xbʼïn·ïl rchë ma pa rbʼeyal ta nqachaʼ nqaʼän, y achkë xtqtoʼö rchë ma xtkowin ta chqij?
• ¿Achkë seis toʼïk xqatzʼët qa ri xkojkitoʼ rchë ma xtqaqasaj ta rqʼij Dios rkʼë ri nqachaʼ nqaʼän?
[Recuadro]
Seis toʼïk ri xkojkitoʼ rchë xtqachaʼ ri más ütz
1 Ma qayonïl ta tqaʼän jun chʼobʼoj ri ma yaʼon ta pa qaqʼaʼ
2 Tqatamaj jontir chrij ri nqajoʼ nqaʼän
3 Tqakʼutuj qanaʼoj
4 Ma chaq ke riʼ ta tqayaʼ qa jun chʼobʼoj
5 Tqabʼanaʼ ri xqaʼij
6 Tqatzʼetaʼ achkë nukʼäm pä pa qawiʼ y tqajalaʼ we nkʼatzin nqajäl
[Achbʼäl ri kʼo chpan]
Jun winäq ri xa kaʼiʼ rbʼanon rkʼuʼx xa achiʼel jun barco ri majun ta rtimón, xa rwiʼ yaʼ kʼwayon rchë