Ri tiempo ri kan xqʼalajin chë ri winäq chöj xkijäl kinaʼoj

¿AJÄN naʼij rït chë ri winäq kan chöj xkijäl kinaʼoj? ¿Pan aqʼij rït komä, o pa kiqʼij qa ri afamiliares o awamigos ri ya kʼo chik kijnaʼ? Ye kʼo jojun yebʼin chë pa Primera Guerra Mundial, ri xbʼanatäj pa 1914, chriʼ xchapatäj wä pä chë ri winäq kan chöj xkijäl kinaʼoj. Chpan ri libro The Generation of 1914 (La generación de 1914) ri profesor de Historia Robert Wohl xtzʼibʼaj reʼ: «Ri ma xekäm ta chpan ri chʼaʼoj kan chöj xqʼalajin chkiwäch achiʼel ta pan agosto rchë 1914 xchapatäj chik jun rbʼanik kʼaslemal chwäch le Rwachʼlew».

«Ri historiador Norman Cantor ya reʼ xuʼij: ‹Ri ütz taq naʼoj ye kʼo wä chwäch jontir Rwachʼlew ya najin wä chik yechaʼ chiʼ. Ye kʼa taq xbʼeqä ri chʼaʼoj, chöj xchaʼ chiʼ ri kinaʼoj ri winäq. Si ri qʼatöy taq tzij kan pa millón winäq xekitzʼlaʼ y xkiʼän chë achiʼel ta chköp ri yekʼwäx pa kamïk, ¿achkë naʼoj o religión yetoʼö ri winäq rchë ma kan ta nkitzelaj kiʼ y ma nkichʼayalaʼ ta kiʼ achiʼel ta chköp ri ye kʼo pa qʼayis? [...] Ri kamïk ri xbʼanatäj pa Primera Guerra Mundial ri xchapatäj pä pa 1914 kʼa 1918 kan chöj xqasaj rqʼij ri kʼaslemal›».

Ri historiador inglés H. G. Wells xuʼij chpan ri rlibro Esquema de la Historia chë taq ye kʼïy xkinmaj chë ri winäq xa xqpotäj pä, «ya riʼ xbʼanö chë xechaʼ chiʼ ri ütz taq naʼoj». ¿Achkë rma? Rma ye kʼo jojun yebʼin chë ri winäq xa ye chköp chqä, xa xuʼ qʼaxnäq más kiqʼij chkiwäch jontir chköp. Wells, jun evolucionista wä, ryä xuʼij reʼ pa 1920: «Ri winäq kan ye achiʼel chköp ri kan pa molaj nkimöl kiʼ, jaʼ, ye achiʼel ta tzʼeʼ ri ye ajchapöy chköp. [...] Ye kʼa chkikojöl ryeʼ ye kʼo jojun ri kʼo más kichqʼaʼ, rma riʼ yekixiʼij chqä nkipabʼaʼ kiʼ chkiwäch ri nkʼaj chik. Ke riʼ nkiʼän ri winäq ri yaʼon uchqʼaʼ pa kiqʼaʼ».

Kantzij na wä chë pa Primera Guerra Mundial xqʼalajin chë kan chöj xjalatäj kinaʼoj ri winäq. Norman Cantor xuʼij reʼ: «Ri winäq ri ya kʼo chik kijnaʼ ma xnmäx ta chik kitzij, rma ri qʼopojiʼ kʼojolaʼ xkiʼij chë ma nkʼatzin ta chik ri naʼoj ri nkiyaʼ chrij ri política, chrij ri rbʼanik nkiwäq kiʼ chqä chrij ri sexo». Jun chik xbʼanö chë kan chöj xkijäl kinaʼoj ri winäq yë ri xekʼut pa taq iglesias, kan xkijäl ri naʼoj ye kʼo chpan le Biblia chrij ri rbʼanik xchapatäj pä ri kʼaslemal. Xkikʼüt chë jontir xa xqpotäj pä, chqä xekitoʼ ri winäq rchë xebʼä pa chʼaʼoj. Frank Crozier, ri xkʼwaj bʼey chkiwäch jun molaj soldados xuʼij reʼ: «Ri iglesias cristianas pa rkʼexel nkikʼüt ri ütz taq naʼoj xa xekikʼüt ri itzel taq naʼoj, achiʼel ri nkitzelaj kiʼ ri winäq chqä nkichʼayalaʼ kiʼ. Rma ri naʼoj riʼ kan ye kʼïy winäq xebʼä pa chʼaʼoj».

Ma xesmajïx ta chik ri ütz taq naʼoj

Kan xa xuʼ taq xkʼis ri Primera Guerra Mundial xchapatäj äl ri jnaʼ ri nbʼix locos años veinte che rä. Chkipan ri jnaʼ riʼ ri winäq xkiʼän ri achkë xkajoʼ, ma xkajoʼ ta chik xekismajij ri ütz taq naʼoj. Ri historiador Frederick Lew­is Allen xuʼij: «Taq xqʼax ri Primera Guerra Mundial ri winäq chöj xkijäl rbʼanik ri kʼaslemal, ma xkinmaj ta chik tzij y más xeʼok wiʼx. Ri ütz taq naʼoj ri kan kʼo wä utzil nukʼäm pä xechaʼ chiʼ, ma xesmajïx ta chik. Rma riʼ ri jnaʼ riʼ xbʼix chqä ‹Década de los Malos Modales› che rä. [...]».

Taq ya nchapatäj ri jnaʼ 1930, ri rbʼanik kʼaslemal ri kikʼwan ri winäq chpan ri 10 jnaʼ pä, chöj xjalatäj, rma ri winäq chöj xkʼis kirajil y xa bʼa achkë na ri kʼo kikʼë. Jun kayoxiʼ ikʼ nrajoʼ rchë nbʼekʼis ri jnaʼ 1939 ri winäq xkitïtzʼ kiʼ chpan jun chik chʼaʼoj ri más nüm, ri Segunda Guerra Mundial. Ri nmaʼq taq tinamït xkichäp kibʼanik armas ri yekiʼän nmaʼq taq kamïk. Riʼ xuʼän chë ri winäq xkïl kisamaj, ye kʼa xkʼäm pä nmaʼq taq kʼayewal pa kiwiʼ. Ri chʼaʼoj xertzʼlaʼ kʼïy tinamït, kaʼiʼ chkë riʼ, ye kʼo Japón, chöj xechaʼ chiʼ kimä ri bombas atómicas. Kan pa millón winäq xekäm chkipan ri campos de concentración. Chpan ri Segunda Guerra Mundial xekäm cincuenta millones winäq, chë achiʼaʼ chë ixoqiʼ chqä akʼalaʼ.

Taq najin wä ri Segunda Guerra Mundial, ri winäq xkiyaʼ qa rbʼanik ri ütz taq naʼoj ri kʼutun pa chkiwäch y xa xkichäp rbʼanik ri achkë wä nkajoʼ ryeʼ. Ri wuj Love, Sex and War​—Changing Val­ues, 1939-​45 (Amor, sexo y guerra: el cambio de los valores, 1939-1945), nuʼij: «Ri winäq ri ye bʼenäq pa chʼaʼoj majun ta wä achkë nqʼatö chkiwäch rchë nkiʼän ri achkë nkajoʼ. Ya riʼ wä ri naʼoj xkikʼän apü ri winäq ri ma ye bʼenäq ta pa chʼaʼoj. Rma riʼ taq najin wä ri chʼaʼoj, ye kʼïy winäq majun chik kʼïx chkiwäch xekibʼanalaʼ ri tzʼil taq bʼanobʼäl. [...] Ri chʼaʼoj xuʼän chkë ri winäq chë xkiyaʼ qa rbʼanik ri ütz taq naʼoj. Y kan ye kʼïy chkë ri winäq ri ye kʼo chkachoch xkitzʼët chë ri kikʼaslemal achiʼel ta majun chik rqʼij ta, achiʼel wä xkitzʼët kikʼaslemal ri winäq ri ye kʼo pa chʼaʼoj».

Rma chaq nxiʼin rij kikʼaslemal, ri winäq más xkirayij xkiʼän tzʼil taq bʼanobʼäl. Jun ixöq aj Gran Bretaña ya reʼ xuʼij chrij ri xekib’anala’ chkipan ri jnaʼ riʼ: «röj ma nqajoʼ ta wä nqakʼwaj jun tzʼil kʼaslemal, xqaʼän riʼ rma yoj kʼo wä pa chʼaʼoj». Y jun soldado aj Estados Unidos xuʼij reʼ: «ri winäq nkiʼij wä chë qakʼwan jun tzʼil kʼaslemal, ye kʼa xqaʼän riʼ rma kʼa yoj kʼojolaʼ na y qataman wä chë xa bʼa achkë qʼij xtqkäm».

Ye kʼïy winäq ri ma xekäm ta chpan ri chʼaʼoj, kʼïy kʼayewal xkiqʼaxaj. Kʼa komä, jojun chkë ri winäq ri kʼa ye akʼalaʼ na chkipan ri jnaʼ riʼ kʼa nnatäj na chkë ri kʼayewal xekiqʼaxaj. Ye kʼïy winäq ma xkinmaj ta chik chrij Dios, rma riʼ majun ta chik rqʼij chkiwäch si nkiʼän ütz o nkiʼän itzel, y ye chik ryeʼ xebʼin achkë ütz y achkë manä.

Xjalatäj kibʼanobʼal ri winäq

Taq ya xqʼax yän ri Segunda Guerra Mundial, ye kʼïy wuj xeʼel pä ri yetzjon chrij ri sexo. Jun chkë ri wuj riʼ ya riʼ ri xkesaj pä Alfred Kinsey. Ri wuj riʼ xbʼan pä chlaʼ Estados Unidos pa taq jnaʼ 1940, kʼo wä más 800 rxaq. Rbʼanon qa kan kʼixbʼäl chkiwäch ri winäq yetzjon chrij ri sexo, ye kʼa taq xkitzʼët ri xbʼix pa chpan ri wuj riʼ majun chik kʼixbʼäl ta chkiwäch xetzjon chrij riʼ. Taq xqʼax ri tiempo xqʼalajin chë ri wuj riʼ kan xqʼax rwiʼ xuʼij chrij ri tzʼil taq bʼanobʼäl, achiʼel ri kaʼiʼ achiʼaʼ nkikʼwaj qa kiʼ o kaʼiʼ ixoqiʼ nkikʼwaj qa kiʼ. Rma riʼ, taq xqʼax ri chʼaʼoj kan chöj xtzelatäj kibʼanobʼal ri winäq.

Kʼo wä jun tiempo chë ri winäq kʼa xkewaj na jbʼaʼ taq yetzjon chrij ri tzʼil taq bʼanobʼäl. Rma riʼ chkipan ri radios, cines y televisión ma kan ta xekitzjoj chqä ma kan ta xekikʼüt pä ri tzʼil taq bʼanobʼäl. Ye kʼa ma kan ta yalöj tiempo xekowin xkewaj riʼ. Rma riʼ William Bennett, ri xok wä secretario de Educación de Estados Unidos, xuʼij: «Pa taq jnaʼ 1960 kan xqʼalajin chë ri winäq kan chanin xjalatäj kibʼanobʼal, majun chik kʼixbʼäl ta chkiwäch rchë xekiʼän tzʼil taq bʼanobʼäl». Y ri naʼoj riʼ xtzʼetetäj chkipan ye kʼïy tinamït. Ye kʼa ¿achkë xbʼanö chë chkipan ri jnaʼ riʼ kan chöj xjalatäj kibʼanobʼal ri winäq?

Kan chkipan qa ri jnaʼ riʼ chqä ri ixoqiʼ xechʼojin chrij kiderecho, y chkiwäch ye kʼïy winäq kan ma xajan ta chik yekiʼän ri tzʼil taq bʼanobʼäl. Chqä xchäp kibʼanik pastillas rchë chë ri ixoqiʼ ma yekanaj ta pa yabʼil. Rma riʼ, ri achiʼaʼ chqä ri ixoqiʼ, ma xechʼpü ta chik rchë xkikʼwaj qa kiʼ y xekibʼanalaʼ tzʼil taq bʼanobʼäl. Rma kitaman chë ri ixoqiʼ ma yekanaj ta pa yabʼil y ma kan ta nkʼatzin yekʼleʼ.

Ri prensa, ri cine chqä ri televisión más xekikʼüt pä ri tzʼil taq bʼanobʼäl. Zbigniew Brzezinski, ri xok wä director del Consejo Nacional de Seguridad rchë Estados Unidos, xuʼij chë ri programas ri yeʼel pa televisión xa xuʼ nkikʼüt «chʼayonïk, chë xa xuʼ rït tawajoʼ qa awiʼ chqä chë majun rbʼanon ta we jun ixöq o jun achï nkikʼwaj qa kiʼ kikʼë nkʼaj chik tapeʼ ma kikʼlaj ta».

Pa taq jnaʼ 1970, ri aparatos rchë yeʼatzʼët videos más ye kʼïy winäq xeksan. Rma riʼ ri winäq kan pa kachoch xekitzʼët wä tzʼil taq achbʼäl chrij ri sexo. Ri rkʼë jbʼaʼ ma ta xebʼä chutzʼetik xa ta ye kʼo chkiwäch ye kʼïy winäq, achiʼel pa jun cine. Y pa qaqʼij komä, ri Internet kan chöj ma rewan ta chik ri pornografía chkiwäch ri winäq ri kʼo jun kicomputadora.

Kan nuxiʼij riʼ awan nakʼoxaj jontir ri kʼayewal rkʼamon pä ri tzʼil taq bʼanobʼäl ri xeqatzjoj qa. Jun achï ri rkʼwan bʼey chpan jun cárcel chlaʼ Estados Unidos kʼa xuʼij qa reʼ: «Pa jun diez jnaʼ qa, ri kʼojolaʼ ri yeʼok pä pa cárcel kan chöj nqʼax chkiwäch taq yatzjon chrij ri ütz y chrij ri ma ütz ta, ye kʼa ri kʼa riʼ yeʼok pä komä nixta nqʼax chkiwäch taq yatzjon chrij riʼ».

¿Akuchï nqïl wä qatoʼik?

Ma ütz ta nqakanuj qatoʼik kikʼë ri iglesias rchë nqatamaj achkë ri ütz y achkë ri ma ütz ta. Rma ri iglesias, pa rkʼexel nkismajij ri naʼoj ri nukʼüt Dios achiʼel xuʼän Jesús chqä ri rtzeqelbʼëy pa naʼäy siglo, xa kikʼamon apü itzel taq naʼoj ri ye kʼo kikʼë ri winäq. Jun escritor xuʼij reʼ: «Taq ri winäq nkiʼän chʼaʼoj chkiwäch, ¿tapeʼ chë kaʼiʼ grupo kibʼin chë Dios yertoʼon pä?». Pa jun kayoxiʼ jnaʼ qa, jun sacerdote aj Nueva York xuʼij reʼ taq xtzjon chrij ri Iglesia chqä chrij ri rbʼanik nusmajij ri naʼoj yeryaʼon pä Dios: «Ri Iglesia ya riʼ jun organización ri más chaq bʼaʼ yatok chpan ke chwäch yatok chpan jun chʼichʼ».

Kantzij na wä, ri itzel taq bʼanobʼäl ri ye kʼo chwäch jontir le Rwachʼlew nqʼalajin chë kʼo jun nkʼatzin nbʼän. ¿Y achkë qäs nkʼatzin nbʼän? ¿Achkë nkʼatzin njal? ¿Achkë xtbʼanö, y achkë rbʼanik xtuʼän riʼ?

[Comentario ri kʼo chpan]

«Ri kamïk ri xbʼanatäj pa Primera Guerra Mundial ri xchapatäj pä pa 1914 kʼa 1918 kan chöj xqasaj rqʼij ri kʼaslemal»

[Achbʼäl ri ye kʼo chpan]

Komä xa bʼa akuchï yakʼastan wä chkij ri itzel taq bʼanobʼäl