Masalakun 2

Kitabu min bɛ Ala dɔnniya jira

1, 2. Mun na an mago bɛ an Dabaga ka bilasirali la?

AN DABAGA ani an kanubaga ka kalan ani bilasirali kitabu di hadamadenw ma, o ye ko bɛnnen dɔrɔn de ye. Yali e ma sɔn a ma ko hadamadenw mago bɛ bilasirali la wa?

² A ka ca ni san 2 500 ye, kira ani tarikudɔnbaga dɔ y’a sɛbɛn ko: “Mɔgɔ min bɛ taama, o tɛ se ka a yɛrɛ senda yɔrɔ ko ɲɛnabɔ.” (Jeremi 10:23). O kuma in tiɲɛ dara kɛnɛ kan bi ka tɛmɛ waati bɛɛ kan. O la, tarikudɔnbaga dɔ, William H. McNeill y’a fɔ ko: “Min ye hadamadenw ka kunfɛtaa ye dugukolo in kan, bɛrɛ m’a jɛ a ka fa gɛlɛyakow ni degunko la minnu tugu-tugura ɲɔgɔn kɔ jama ka kolabɛncogo sigilen na.”

3, 4. a) An ka kan ka Bibulu kalan dabɔ cogo jumɛn na? b) An bɛ se ka Bibulu sɛgɛsɛgɛ cogo jumɛn na?

³ Bibulu bɛ an magow bɛɛ wasa bilasirali hakilima ta fan fɛ. Tiɲɛ don, mɔgɔ caman bɛ kɔnɔnafili siyɛn fɔlɔ min na u bɛ Bibulu lajɛ. Kitabu belebele don ani a yɔrɔ dɔw faamuyali man nɔgɔ. Nka, ni sariyakanko sɛbɛn dɔ dira i ma min b’a ɲɛfɔ i ye i ka kan ka min kɛ walisa i ka ciyɛn nafolomafɛn dɔ sɔrɔ, yali i tɛna waati ta k’o kalan ni hakilisigi ye wa? N’a yɔrɔ dɔw faamuyali man nɔgɔ, a ka c’a la, i bɛna a ɲɛdɔnbaga dɔ ka dɛmɛ ɲini. Mun na i tɛna Bibulu kalan dabɔ n’o hakili sugu ye (Kɛwalew 17:11)? O ye ko ye min nafa ka bon ni ciyɛn nafololama ye. Ikomi i y’a kalan masalakun tɛmɛnen kɔnɔ cogo min na, Ala dɔnniya bɛ se ka na ni ɲɛnamaya banbali ye.

⁴ Kitabu min bɛ Ala dɔnniya jira, an k’o sɛgɛsɛgɛ. An bɛna fɔlɔ ni Bibulu kuuru bɛɛ ɲɛfɔcogo surun ye. O kɔ, an bɛna daliluw jira minnu b’a to mɔgɔ kalannen caman dalen b’a la ko Ala ka Kuma fyɛlen don.

FƐN MINNU BƐ SƆRƆ BIBULU KƆNƆ

5. a) Mun bɛ sɔrɔ Heburukan Sɛbɛnniw kɔnɔ? b) Mun bɛ sɔrɔ Gɛrɛkikan Sɛbɛnniw kɔnɔ?

⁵ Kitabu 66 bɛ sɔrɔ Bibulu kɔnɔ. A tilalen don fila ye. U bɛ wele tuma caman na Layidu Kɔrɔ ani Layidu Kura. Bibulu ka kitabu 39 fanba sɛbɛnna Heburukan na ani a kitabu 27 sɛbɛnna Gɛrɛkikan na. Heburukan Sɛbɛnniw bɛ daminɛ Jenɛse la ka na Malaki la. U bɛ kuma dali kan ikomi u bɛ kuma fana hadamadenw ka san 3 500 fɔlɔw tariku kan. K’o yɔrɔ lajɛ Bibulu kɔnɔ, o b’an kalan Israɛldenw ni Ala cɛsiraw ko la, k’a ta u bangeli ma i n’a fɔ jamana, san kɛmɛ 16 nan na kristatile ɲɛa, ka na bila san kɛmɛ 5 nan na kristatile ɲɛ. Gɛrɛkikan Sɛbɛnniw bɛ daminɛ Matiyu ka kitabu la ka na Jirali la. O yɔrɔ ɲɛsinnen bɛ Yesu Krista ka kalansiraw n’a ka baaraw ma, an’a ka kalandenw taw ma, kristatile san kɛmɛ fɔlɔ la.

6. Mun na an ka kan ka Bibulu kuuru bɛɛ kalan?

⁶ Dɔw b’a fɔ ko “Layidu Kɔrɔ” ye Yahutuw ta ye ani ko “Layidu Kura” ye Krecɛnw ta ye. Nka, 2 Timote 3:16 nan ka fɔ la, “Kitabu kuma bɛɛ kɛra a sɛbɛnnikɛlaw kɔnɔ Ala dafiɲɛ fɛ. Nafa b’a la”. (An de b’an sinsi a kan.) O la sa, Sɛbɛnniw kalan min bɛ bɛn, o ka kan ka kɛ Bibulu kuuru bɛɛ kan. Tiɲɛ na, Bibulu fan fila ninnu bɛ ɲɔgɔn dafa. U bɛ kumakun kelen de walawala bɛn kɔnɔ.

7. Bibulu kumakun ye jumɛn ye?

⁷ I b’a sɔrɔ i bɛ taa diinɛ lajɛw la a san caman filɛ nin ye, ani i ye Bibulu yɔrɔ dɔw kalanni lamɛn yen. A bɛ se fana ka kɛ k’i yɛrɛ y’a tɛmɛsira dɔw kalan. Yali i tun b’a dɔn ko kumakun kelen de bɛ Bibulu la, k’a ta Jenɛse la ka na Jirali la wa? Ɔwɔ, Bibulu fanw bɛɛ bɛ ɲɔgɔn minɛ kumakun kelen na. O kumakun ye jumɛn ye? O ye Ala ka dalilu lajɛyali ye ka hadamadenw mara ani a kuntilenna ɲuman timɛli a ka Masaya sababu fɛ. Kɔfɛ, an bɛn’a ye Ala bɛn’a kuntilenna timɛ cogo min na.

8. Bibulu bɛ mun jira Ala jogo kan?

⁸ Ka fara Ala kuntilenna ɲɛfɔcogo kan, Bibulu b’a jogo jira. Misali la, an b’a kalan Bibulu kɔnɔ ko Ala bɛ ni dusukunnataw ye, ani k’a b’a mago don an ka sugandiliw la (Zaburu 78:40, 41; Ntalenw 27:11; Ezekiɛl 33:11). Zaburu 103:8-14 nan b’a fɔ ko Ala ye “makaritigi hinɛma ye. A tɛ dimi joona, a ka makari ka bon”. A b’an hinɛtɔya minɛ, “a hakili b’a la ko an ye buguri ye” ani ko an bɛ segin o la saya tuma na (Jenɛse 2:7; 3:19). Dakabana mankutu jiralenw bɛ a fɛ sa dɛ! Yali o tɛ Ala sugu ye i b’a fɛ ka min bato wa?

9. Ala ka namuw ko la, Bibulu bɛ faamuyali jɛlen di an ma cogo jumɛn na, ani an bɛ se ka nafa sɔrɔ o dɔnniya sugu la cogo di?

⁹ Bibulu bɛ faamuyali jɛlen di an ma Ala ka namuw ko la. Tuma dɔw la, u sariyalama fɔlen bɛ. Nka, tuma caman na, misali kɛlenw fɛ, u jiralenw bɛ i n’a fɔ sariyakolow. Ala ye Israɛl fɔlɔ ka tariku kɔnɔko dɔw sɛbɛn an ka nafa kama. O maana lakikaw b’a jira min bɛ kɛ ni mɔgɔw bɛ baara kɛ ka kɛnyɛ ni Ala kuntilenna ye, ani dusukasi min bɛ bɔ a la fana ni mɔgɔw bɛ taa u ɲɛna sira fɛ (1 Masakɛw 5:4; 11:4-6; 2 Tilew Kibaru 15:8-15). Siga t’a la k’o maana lakikaw kalanni bɛna an dusu minɛ. N’an y’a ɲini k’o ko ɲɛfɔlenw jaw sigi an ɲɛ kɔrɔ, an bɛ se k’an yɛrɛ bila o mɔgɔ kofɔlen ninnu nɔ na. O la sa, an bɛ se ka nafa sɔrɔ misali ɲumanw na ani k’an tanga janw ma, mɔgɔ juguw minɛna o minnu na. O bɛɛ n’a ta, nin ɲininkali nafamaba in ka kan ni jaabi ye: An bɛ se ka d’a la cogo jumɛn na k’an bɛ min kalan Bibulu kɔnɔ, k’o fyɛra tiɲɛ na ka bɔ Ala yɔrɔ?

YALI I BƐ SE KA DA BIBULU LA WA?

10. a) Mun na dɔw miiri la Bibulu sanga binna? b) 2 Timote 3:16, 17 bɛ mun fɔ an ye Bibulu ko la?

¹⁰ A dɔ rɔ, i y’a kɔlɔsi ko kitabu caman minnu bɛ laadilikanw di, u bɛ kɛ fɛn sanga binnen ye san damadɔw dɔrɔn kɔnɔ. Bibulu dun? A kɔrɔla kosɛbɛ ani a kuma labanw sɛbɛnna bɛrɛ t’o jɛ san 2 000 la sisan. O kosɔn dɔw hakili la a tɛ se ka sirataama an tile la. Nka, ni Bibulu fyɛra ka bɔ Ala yɔrɔ, a ka laadilikanw ka kan ka kɛ bi tile fɛnw ye, u n’u ka kɔrɔya bɛɛ. Hali bi, “nafa” ka kan ka ye Sɛbɛnniw na, “kalanni ni kɔrɔfɔli ni latilenni kama, ani kololi tilennenya la, walisa Ala ka mɔgɔ ka dafa, a selen kɛwale ɲumanw bɛɛ la”.—2 Timote 3:16, 17.

11-13. Mun na an bɛ se k’a fɔ ko nafa bɛ Bibulu la, an ka waati in na?

¹¹ Sɛgɛsɛgɛli ɲɛmajɔlen b’a jira ko Bibulu namuw bɛ sirataama koɲuman bi, i n’a fɔ u sɛbɛnna tuma fɔlɔ min na. Misali la, hadamaden jogo ta fan fɛ, Bibulu bɛ faamuya kɛrɛnkɛrɛnnen dɔ jira min bɛ hadamadenw mɔwolo kelen-kelen bɛɛ kun kan. An bɛ se k’o ye nɔgɔya la Yesu ka Kulukan Waajuli kɔnɔ. O bɛ sɔrɔ Matiyu ka kitabu kɔnɔ, a tilayɔrɔba 5 ka na 7 la. . O waajuli tun ye Hɛndu kuntigi dɔ, Mohandas K. Gandhi dusukun minɛ fo a y’a fɔ Angilɛ masakɛ dankan dɔ ye ko: “Tuma min na i ka jamana ni ne yɛrɛ ta bɛna bɛn Krista ka kalansiraw kan minnu bɛ Kulukan Waajuli kɔnɔ, an tɛna an ka jamanaw kunkow dɔrɔn ɲɛnabɔ, nka diɲɛ kuuru bɛɛ taw.”

¹² Balannako tɛ ni Yesu ka kalansiraw ye mɔgɔ caman dusukun minɛ dɛ! A ka Kulukan Waajuli kɔnɔ a ye hɛrɛ lakika sɔrɔ sira jira an na. A y’a ɲɛfɔ cogo min na bɛnbaliyaw bɛ ɲɛnabɔ. Yesu y’an kalan delili kɛcogo la. An ka kan ka kɛcogo bɛɛ la hakilima min sɔrɔ ka ɲɛsin an magoɲɛfɛnw ma, a y’o jira. A ye Namu Sanuman di an ni mɔgɔ tɔw cɛsiraw ko la. Diinɛw ka filimakow bɛ dɔn cogo min na ani sini lasagonnen bɛ sɔrɔ cogo min na, olu fana ye o waajuli kɔnɔfɛnw ye.

¹³ Kulukan Waajuli kɔnɔ ani a ɲɛ tɔw bɛɛ la, Bibulu b’a fɔ an ye k’a jɛya min ka kan ka kɛ ani min ka kan ka dabila walisa an ka diɲɛlatigɛ ka nɔgɔya. Nafa b’a ka laadilikanw na fo a ye ladamubaga dɔ bila k’a fɔ ko: “Ne kɛra cɛmancɛkalanso laadilikɛla dɔ ye, ne ni n’ ka sanfɛdɔnnisɛbɛnw. Ne ye kitabu camanba kalan hakili kɛnɛya ani hakilidɔnni ko kan. O bɛɛ n’a ta, ne y’a ye ka fɔ ko fɛn sugu dɔw la iko furu ɲɛli, funankɛw ka yɛrɛmabilaya kunbɛnni, teriw sɔrɔ cogo ani u mara cogo la, Bibulu laadilikanw ka fisa kosɛbɛ ka tɛmɛ fɛnw bɛɛ kan ne ye minnu kalan walima n’ ye minnu dege sanfɛkalansoba la.” Nafaba bɛ Bibulu la, wa a bɛ sanga la. Ka fara o kan, dannakitabu don.

LAKIKA DON ANI DANNAYA BƐ SE KA KƐ A LA

14. Mun b’a jira ko Bibulu ye lakika ye siyansi sira la?

¹⁴ Hali ni Bibulu tɛ siyansi kitabu ye, siyansi nasira la a ye kitabu lakika ye. Misali la, tuma min na mɔgɔ caman tun dalen b’a la ko dugukolo pɛtɛlen don, kira Esayi y’a fɔ k’a “koolilen” don (Heburukan, chugh, nin yɔrɔ in na, bɛ “kulukutu” de jira) (Esayi 40:22). Sɔn ma kɛ dugukolo kulukutu miiriya ma, fo san waa caman Esayi ka waati kɔfɛ. Ka fara o kan Job 26:7 nan min sɛbɛnna a ka ca ni san 3 000 ye, o b’a fɔ ko Ala bɛ “dugukolo dulon, k’a sɔrɔ a ma dulon foyi la”. Bibulu dɔnnikɛlaba dɔ y’a fɔ ko: “Cogo jumɛn na Job tun ye o tiɲɛ dɔn, tiɲɛ min jirala dolokalanni fɛ, ko dugukolo dulonnen don a yɛrɛma fu kan? O ye ɲininkali ye min jaabiko man nɔgɔn mɔgɔw fɛ, mɔgɔ minnu bɛ Sɛbɛnni Senumanw fyɛliko sɔsɔ.”

15. Bibulu kumalabɛncogo b’an ka dannaya kologɛlɛya cogo jumɛn na?

¹⁵ Kumalabɛncogo min bɛ Bibulu kɔnɔ, o b’an ka dannaya fana sinsi o kitabu kɔrɔlenba in kan. Ko minnu ɲɛfɔlen bɛ Bibulu kɔnɔ, u kɔdonnen don nsiirinw la. Bibulu kɔnɔkow bɛ mɔgɔ jɔnjɔnw ani don jɔnjɔnw de kun kan (1 Masakɛw 14:25; Esayi 36:1; Luka 3:1, 2). Tuma min na fɔlɔ tarikudɔnbagaw fanba tun b’u ka faamaw ka sesɔrɔliw dama tɛmɛ, ani k’u ka sɛsɔrɔbaliyaw n’u ka filimakow dogo, kɔnɔnajɛya ni laadiriya tun bɛ Bibulu sɛbɛnbagaw la, hali u yɛrɛ ka jurumubaw ko la.—Nɔnburuw 20:7-13; 2 Samuɛl 12:7-14; 24:10.

KIRAYA KUMA KITABU

16. Seereya bɛɛ la belebele min b’a jira ko Bibulu fyɛra ka bɔ Ala yɔrɔ, o ye jumɛn ye?

¹⁶ Kiraya kumaw timɛli ye seereya ye min b’a jira ko Bibulu fyɛra ka bɔ Ala yɔrɔ. Kiraya kumaw caman bɛ Bibulu kɔnɔ minnu timɛna u ɲɛw bɛɛ la. A jɛlen don ko hadamaden gansanw tun tɛ se ka kɛ o tigi ye. O la sa, mun dun bɛ kiraya kuma ninnu kɔfɛ? Bibulu yɛrɛ b’a fɔ ko: “Katuguni kiraya kuma ma na mɔgɔ sago la abada, nka Ala ye min di mɔgɔw ma, u kumana ka o fɔ Ni [“hakili”, NW ] Senu barika la” walima Ala barika walekɛbaatɔ fɛ (2 Piɛrɛ 1:21). An ka misali dɔw mafilɛ.

17. Kiraya kuma jumɛnw ye Babilonɛ binniko fɔ, ani o timɛna cogo jumɛn na?

¹⁷ Babilonɛ binni. Esayi ni Jeremi fila bɛɛ tun y’a fɔ ko Babilonɛ bɛna bin Medikaw ni Persekaw fɛ. O tun ye kabako ye Esayi ta fan fɛ, bawo tuma min na a y’o kiraya kuma fɔ, Babilonɛ tun b’a ka fanga tannifilafili la, san 200 ɲɔgɔn sanni a ka minɛ! Kiraya kuma ɲɛ minnu filɛ nin ye, sisan u ye tarikukɔnɔkow ye: Ufrate Baji jali, a jiw sira yɛlɛmali fɛ dala labɛnnen dɔ kɔnɔ (Esayi 44:27; Jeremi 50:38); donda minnu tun bɛ bɔ Babilonɛ baji kan, olu kɔlɔsibaliya (Esayi 45:1); ani Babilonɛ minɛni masakɛ dɔ fɛ min tɔgɔ tun ye Sirus ye.—Esayi 44:28.

18. “Gɛrɛse masakɛ” yɛlɛli n’a binniko ta fan fɛ, cogo jumɛn na Bibulu kiraya kuma timɛna?

¹⁸ “Gɛrɛse masakɛ” yɛlɛli n’a binni. Yeli dɔ la, Daniɛl ye bakɔrɔ dɔ ye min ye sagajigi dɔ faga, k’a biɲɛ fila kari. O kɔ, bakɔrɔ ka gereba karila, ani biɲɛ naani falenna a nɔ na (Daniɛl 8:1-8). A ɲɛfɔra Daniɛl ye ko: “I ye sagajigi biɲɛkolo fila tigi min ye, o biɲɛ kolo ye Medikaw ani Persekaw ka masakɛw ye. O bakɔrɔ ye java [“Gɛrɛse”, NW ] masakɛ ye. Biɲɛ kolo kunbaba min bɛ a ɲɛw furancɛ la, o ye a masakɛ fɔlɔ ye. O biɲɛkolo karila. Biɲɛ kolo naani minnu bɔra o biɲɛkolo karilen nɔ na, olu kɔrɔ filɛ nin ye. Masaya naani na wuli ka bɔ o siya la, nka u fanga tɛ a ta bɔ.” (Daniɛl 8:20-22). Ka kɛnyɛ n’o kiraya kuma ye, san kɛmɛ fila ɲɔgɔn kɔfɛ, “Gɛrɛse masakɛ” Alɛkisandiriba ye se sɔrɔ biɲɛ fila ninnu kan, n’u ye Medikaw ni Persekaw ka Fangatigiyabolo ye. Alɛkisandiriba sara san 323 nan na kristatile ɲɛ, ani a kɔfalenna a ka zeneraliw la mɔgɔ naani fɛ. O bɛɛ n’a ta, o kɔsana masaya ninnu si ma Alɛkisandiriba ka fangatigiyabolo se sɔrɔ.

19. Kiraya kuma jumɛnw timɛna Yesu Krista kan?

¹⁹ Yesu Krista ka ɲɛnamaya. Heburukan Sɛbɛnniw kɔnɔ, i bɛ kiraya kumaw caman sɔrɔ minnu timɛna Yesu ka wololi, a ka cidenyabaara, a ka saya n’a ka lakunnuni ko la. Misali la, a ka ca san 700 ye sanni a ka kɛ, Mise y’a fɔ ko Masiya walima Krista, tun na wolo Bɛtilɛhɛm (Mise 5:1; Luka 2:4-7). Esayi min ye Mise tilelamɔgɔ dɔ ye, o y’a fɔ ko Masiya tun na bugɔ ani ko daji tun na tu a kan (Esayi 50:6; Matiyu 26:67). Ka kɔn san kɛmɛ duuru ɲɛ, Zakari y’a fɔ ko Masiya tun na janfa warijɛ 30 kunkɔrɔ (Zakari 11:12; Matiyu 26:15). A ka ca ni san ba kelen ye ka kɔn a kɛ tuma ɲɛ, Dawuda ye ko kɛrɛnkɛrɛnnenw fɔ minnu tun sirilenw bɛ Masiya Yesu ka saya la (Zaburu 22:8, 9, 19; Matiyu 27:35, 39-43). San kɛmɛ duuru ɲɔgɔn sanni a ka kɛ, Daniɛl ka kiraya kuma tun y’a jira waati min na Masiya tun n’a kunbɔ, a ka cidenyabaara kuntaga, an’a ka saya waati (Daniɛl 9:24-27). Ninnu ye kiraya kuma tɔmɔlen dɔw ye minnu timɛna Yesu Krista kan. Kɔfɛ, i bɛn’a ye ko nafa b’a la ka fɛnw caman kalan ale kan.

20. Bibulu kiraya kuma minnu timɛna cogo dafalen na, o ka kan ka dannaya jumɛn di an ma?

²⁰ Bibulu ka kiraya kuma camanba wɛrɛw timɛna waati kuntaga jan kɔnɔ. ‘Nka’ i bɛ se k’i yɛrɛ ɲininka ko: ‘o ye n’ ka ɲɛnamaya kunkanko ye cogo jumɛn na?’ Ayiwa, ni mɔgɔ dɔ ye tiɲɛ fɔ i ye san caman kɔnɔ, yali i na sin ka siga a la n’a ye fɛn kura fɔ i ye wa? Ayi! Ala ye tiɲɛ fɔ Bibulu kɔnɔ. Yali o t’i ka dannaya jɔ Bibulu ka layiduw kan, i n’a fɔ a ka kiraya kuma min ɲɛsinnen bɛ alijinɛ sigili ma dugukolo kan wa? Tiɲɛ na, an bɛ se ka Pol ka dannaya ɲɔgɔn sɔrɔ, n’o ye Yesu ka san kɛmɛ fɔlɔ kalanden dɔ ye. A y’a sɛbɛn ko: ‘Ala . . . tɛ se ka nkalon tigɛ.’ (Tite 1:2). Ka fara o kan, tuma min na an bɛ Sɛbɛnniw kalan ani k’u ka laadilikanw sirataama, an bɛ hakilitigiya de jira, hadamadenw tɛ se ka min sɔrɔ u yɛrɛma, bawo Bibulu ye kitabu ye min bɛ Ala dɔnniya jira, dɔnniya min bɛ na ni ɲɛnamaya banbali ye.

ALA DƆNNIYA ‘NEGE KA GAN I LA’

21. I bɛ fɛn minnu kalan Bibulu kɔnɔ, n’o dɔw ye doni ye i bolo, i ka kan ka mun kɛ?

²¹ Ikomi i bɛ Bibulu kalan, i b’a sɔrɔ i ye fɛnw dege, danfara bɛ o ni minnu kalan kɛra i kun fɔlɔ la. A bɛ se ka kɛ yɛrɛ ko diinɛ laadalako minnu dɔw ka di i ye, olu man di Ala ye. I bɛn’a kalan ko ɲuman ani juguman ta fan fɛ, Ala bɛ ni namuw ye, namu minnu kɔrɔtalen don ni nin yɛrɛmabila diɲɛ in taw ye. A daminɛ na, o bɛ se ka kɛ doni ye i bolo. Nka, i muɲu! Sɛbɛnniw lajɛ ni ɲɛmajɔ ye walisa ka Ala dɔnniya sɔrɔ. Sɔn a ma ko Bibulu ka laadilikanw bɛ se ka na n’i ka miiriyaw ani i ka kɛwalew latilenni ye.

22. Mun na i bɛ Bibulu kalan ani cogo jumɛn na i bɛ se ka mɔgɔ wɛrɛw dɛmɛ k’o faamu?

²² I teriw n’i somɔgɔw ka ŋaniya ɲumanya kɔnɔ, u bɛ se k’u kɔdon i ka Bibulu kalan ma, nka Yesu y’a fɔ ko: “Mɔgɔ o mɔgɔ y’a fɔ mɔgɔw ɲɛ na, ko a sɔnna ne ma, ne fana n’a fɔ ne sankolo la Fa ɲɛ na, ko ne sɔnna o tigi ma. Nka min ye i dalacɛ ne la mɔgɔw ɲɛ na, ne fana na ne dalacɛ o tigi la ne sankolo la Fa ɲɛ na.” (Matiyu 10:32, 33). Dɔw bɛ se ka siran i ka don diinɛbolofara dɔ la, walima i ka yɛlɛma ka kɛ mɔgɔ kanagɛlɛn ye. Nka, tiɲɛ yɛrɛ la, i ka cɛsiri kun ye dɔrɔn Ala dɔnniya jɔnjɔn an’a ka tiɲɛ sɔrɔli de ye (1 Timote 2:3, 4). Walisa ka mɔgɔ wɛrɛw dɛmɛ k’o faamu, tuma min na i bɛ kuma i ka ko degelenw kan, kɛ hakilitigi ye. I kana don sɔsɔlibaw la (Filipekaw 4:5). I hakili to a la ko mɔgɔ caman bɛ ‘minɛ ni kuma tɛ’, tuma min na u bɛ seereya sɔrɔ ko tiɲɛ na, Bibulu dɔnniya bɛɛ kodumanw lase mɔgɔ ma—1 Piɛrɛ 3:1, 2.

23. I bɛ se ka Ala dɔnniya ‘nege gan’ i la cogo di?

²³ Bibulu b’an dusu lamin nin cogo la: “Sinko bɛ denyɛnin kura la cogo min na, o cogo la Ala ka kuma min bɛ iko nɔnɔ yɛrɛwolo, o nege ka kɛ [“gan”, NW ] aw la.” (1 Piɛrɛ 2:2). Denmisɛn tɛ ta dumuni kɔ a ba bɛ min di a ma, wa a bɛ daga sigi a da la fo a mago bɛ min na a k’o sɔrɔ. O cogo kelen na, an dulonnen don dɔnniya la min bɛ bɔ Ala yɔrɔ. Ala ka Kuma ‘nege ka gan i la’, i taatɔ a fɛ k’a kalan. A kɛ i ka ko latigɛlen ye ka Bibulu kalan don o don (Zaburu 1:1-3). O bɛ na ni duga caman ye, bawo Zaburu 19:12 nan b’a fɔ Ala ka sariyaw ko la ko: “Barajiba bɛ u marali la.”

[Duguma sɛbɛn]

I KA DƆNNIYA KƆRƆBƆ

Bibulu ni kitabu tɔw tɛ kelen ye sira jumɛnw fɛ?

Mun na i bɛ se ka da Bibulu la?

Mun b’a jira i la ko Bibulu ye Ala ka Kuma fyɛlen ye?

[Yɔrɔ kɔrilen ɲɛ 14nan]

BAARA ƝUMAN KƐ N’I KA BIBULU YE

A ka nɔgɔ ka baara kɛ ni Bibulu ye. A tilaw lajɛyɔrɔ ta walisa ka Bibulu ka kitabuw bɔɲɔgɔnkɔsira dege i kunfɛ ani u sɔrɔ yɔrɔ.

Kitabu minnu bɛ Bibulu kɔnɔ, u tilalen don ka kɛ tilayɔrɔbaw ani tilayɔrɔdenninw ye. O b’a to an bɛ se ka ɲinini kɛ a kɔnɔ ni nɔgɔya ye. Jateden donna tilayɔrɔbaw la san kɛmɛ 13 nan na kristatile la. San kɛmɛ 16 nan na kristatile la, Faransi sɛbɛnfurabɔbaga dɔ ye Gɛrɛkikan Sɛbɛnniw tila k’u kɛ tilayɔrɔbaw ye. Bibulu fɔlɔ min kuuru bɔra ni tilayɔrɔbaw ani tilayɔrɔdenninw jatedenw ye, o kɛra Faransi ka fɛn bɔlen dɔ ye san 1553 nan na kristatile la.

Bibulu tɛmɛsira minnu dilen bɛ nin gafe kɔnɔ, a jateden fɔlɔ bɛ tilayɔrɔba de jira ani a jateden filanan bɛ tilayɔrɔdennin jira. Misali la, “Ntalenw 2:5” kɔrɔ ye Ntalenw ka kitabu, a tilayɔrɔba 2 nan, a tilayɔrɔdennin 5 nan. Tilayɔrɔdennin minnu kofɔra, n’i bɛ to k’u yɔrɔw ɲini, sanni dɔɔnin cɛ i bɛna se ka Bibulu tɛmɛsira sɔrɔ yɔrɔ ye nɔgɔya la.

Walisa ka baara kɛ ni Bibulu ye nɔgɔya la, a cogo bɛɛ la fisaman ye k’a kalan don o don. O bɛ se ka gɛlɛya i ma a daminɛ na, nka, n’i b’a kalan k’a ta tilayɔrɔba saba la ka se duuru ɲɔgɔn ma, don o don, ka kɛnyɛ n’u janya ye, i bɛna Bibulu kuuru bɛɛ kalan san kelen kɔnɔ. Mun na i tɛn’a daminɛ bi bɛɛ?

[Yɔrɔ kɔrilen ɲɛ 19nan]

BIBULU: KITABU MIN ƝƆGƆN TƐ

• Bibulu fyɛra “Ala da fiɲɛ fɛ”. (2 Timote 3:16.) A sɛbɛnna mɔgɔw de fɛ, nka Ala ye u ka miiriya ɲɛminɛ. O kosɔn Bibulu ye “Ala ka kuma” ye haali.—1 Tesalonikekaw 2:13

• Bibulu sɛbɛnna san kɛmɛ 16 kɔnɔ, mɔgɔ 40 ɲɔgɔn fɛ minnu tun bɔyɔrɔ ka ca. Nka, baara in kuuru bɛɛ tun bɛ ɲɔgɔn minɛ.

• Bibulu ye kɔdonni caman kun ka tɛmɛ kitabu tɔw bɛɛ kan. Lawale la, cɛw ni musow jɛnina lɔgɔ la k’a sababu kɛ dɔrɔn ko Bibulu sɛbɛnni dɔ tun b’u bolo.

• Bibulu ye kitabuw bɛɛ la fɔlɔ ye min bɛ feere diɲɛ kɔnɔ ka tɛmɛ kitabu tɔw bɛɛ kan. A mumɛ walima a tila dɔw bayɛlɛmana kanw na, kan minnu ka ca ni 2 000 ye. Bibulu miliyari caman bɔra, ani yɔrɔ tɛ yen dugukolo kan, Bibulu sɛbɛnni dɔ tɛ se ka sɔrɔ min na.

• Bibulu fan min ye a bɛɛ la kɔrɔlenba ye, o bɛ taa fo san kɛmɛ 16 nan na kristatile ɲɛ. A kɔnna Endu kitabu Rig-Veda ɲɛ (san 1 300 ɲɔgɔn kristatile ɲɛ), ani Budadiinɛ ka “Segi Saba Kitabu” (san kɛmɛ duurunan na kristatile ɲɛ), ani Silamɛdiinɛ ka Kuranɛ (san kɛmɛ wolonwulanan na kristatile la), ani Sinto ka Nihongi fana (san 720 nan na kristatile la).

[Ja min bɛ sɛbɛn ɲɛ 20nan fa]