Gha Re Jehova?
Ewanniẹn ne Baibol rhie ye inọta na
E Baibol gi ima rẹn wẹẹ, e Jehova ọre Osa ọghe ẹmwata, irẹn ọre ayi nọ yi emwi hia. (Arhie Maan 4:11) Irẹn ẹre Ebraham kevbe Mozis ni ghaa re akhasẹ ghaa ga, uhiẹn, irẹn ẹre Jesu vbe gha ga vbe ọ rrie agbọn na. (Gẹnẹsis 24:27; Ẹksodọs 15:1, 2; Jọn 20:17) Osanobua ọghe emwa hia ni rre “otagbọn hia” ẹre nọ.—Psalm 47:2.
E Baibol khare wẹẹ, eni Osanobua ọre Jehova, irẹn ọkpa kẹkan ẹre ọ khuẹnniẹn eni na. (Ẹksodọs 3:15; Psalm 83:18) Evba ya e Jehova kha vbe Hibru ọre wẹẹ “irẹn gha sẹtin khian emwi nọ hoo,” emwa ni bun ni rri egie ebe khare wẹẹ, evba ya eni na kha ọre “I Gha Khian Emwi Ke Emwi Ne I Hoo Ne I Khian.” Vbene a ya rhan otọ eni na wa gele gbe ye uviẹn, rhunmwuda, e Jehova ọre Ayi nọ yi emwi hia, Osa nọ ta ẹmwẹ, nọ muẹn sẹ ẹre nọ. (Aizaia 55:10, 11) E Baibol vbe ya ima rẹn aro ọmwa ne Jehova khin, ọ gi ima rẹn wẹẹ akpa na wa mobọ rẹn e Jehova yi, ọre ahoẹmwọmwa.—Ẹksodọs 34:5-7; Luk 6:35; 1 Jọn 4:8.
Ikpẹmwẹ ọghe Hibru enẹ na nọ re יהוה (YHWH) na tie ẹre Tetragrammaton, ẹre a zedu ẹre zẹvbe “Jehovah” vbe Ebo. A ma wa rẹn vbe na ya gha tie eni na hẹ vbe urhuẹvbo e Hibru nẹdẹ. Sokpan, ẹ i re eban a ke gha loo eni na ighẹ e “Jehovah” vbe Ebo, e Baibol ne William Tyndale zedu ẹre vbe ukpo 1530a, ẹre a na ka miẹn eni na.
Vbọzẹ na ma na rẹn vbe na ya tie eni Osanobua hẹ vbe urhuẹvbo e Hibru nẹdẹ?
Vbe Hibru na ghaa gbẹn vbe ẹghẹ nẹdẹ, a ma gha loo ola (vowel), ikpo (consonant) ẹre a ghaa loo. Ọmwa ghaa tie ebe Hibru vbe ẹghẹ nẹdẹ, ọ gha sẹtin tie ẹre vberriọ, agharhemiẹn wẹẹ ola ọkpa ẹre iran loo ro. Sokpan, vbe iyeke vbe a ghi gbẹn Ebe Nọhuanrẹn Na Ya E Grik Gbẹn (“Ile Nẹdẹ”) fo nẹ, Ivbi e Ju eso na ghi suẹn gha kha wẹẹ, ọ ma khẹke na gha gbe unu ye eni Osanobua. Iran ghaa tie ako ọghe ebe nọhuanrẹn na na loo eni Osanobua, iran ghi ya “Enọyaẹnmwa ra Osanobua” rhie ihe ẹre. Zẹvbe ne ẹghẹ ya khian, iziro nọ ma deyọ na, na ghi do gha vẹwae khian, vbene a ghi te rẹn, emwa ma ghi rẹn vbene a ya tie eni na hẹ.b
Emwa eso roro ẹre wẹẹ, e “Yahweh” ẹre a ghaa tie eni Osanobua, sokpan, emwa eso na vbe ta emwi ọvbehe. Vbe ebe na kiri na miẹn vbe uwu okun na tie ẹre Dead Sea, vbe abọ eso ọghe ebe Lẹvitikọs na zedu ẹre ghee Grik, a keghi zedu eni na zẹvbe Iao. Emwa ni ghaa gbẹn e Grik vbe ẹghẹ nẹdẹ zẹ ọre vbe iro wẹẹ, odẹ nọ khẹke na ya gha tie eni Osanobua ọre Iae, I·a·beʹ, kevbe I·a·ou·eʹ, sokpan, osẹe rhọkpa ma so igiẹ yọ wẹẹ, erriọ ẹre a ya gha tie eni Osanobua vbe urhuẹvbo e Hibru nẹdẹ.c
Iyayi nọ ma gba ne emwa mwẹ vbekpa vbene a ya loo eni Osanobua hẹ vbe Baibol
Iyayi nọ ma gba: Te emwa ni loo e “Jehova” vbe izedu ọghe iran rhie eni na ba re, ẹ i ka rrọọ.
Ẹmwata nọ rrọọ: Ẹmwẹ e Hibru na ke zedu eni Osanobua ladian, nọ re ikpẹmwẹ enẹ na tie ẹre Tetragrammaton, ọ gha sẹ odẹ igba 7,000 ne eni na ladian vbe Baibol.d Vbe Baibol ni bun na zedu ẹre, te emwa wa mema rhie eni Osanobua hin, iran na ya iwaeni na ighẹ “Nọyaẹnmwa” ya rhie ihe ẹre.
Iyayi nọ ma gba: Ọ ma khẹke ne Osanobua ne Udazi gha mwẹ eni ọkpa nọ khuẹnniẹn.
Ẹmwata nọ rrọọ: Igba arriaisẹn ni bun ẹre Osanobua loo emwa ni gbẹn e Baibol ya gbẹnnẹ eni rẹn ye Baibol, ọ na vbe tama emwa ni gae, ne iran gha loo eni irẹn. (Aizaia 42:8; Joẹl 2:32; Malakai 3:16; Rom 10:13) Uhiẹn, Osanobua keghi gu avbe akhasẹ ni ghaa rrọọ vbe ẹghẹ nẹdẹ gui, rhunmwuda ne iran na ya emwa mianmian eni irẹn.—Jerimaia 23:27.
Iyayi nọ ma gba: Zẹvbe ne ilele ọghe Ivbi e Ju khare, te ọ khẹke na rhie eni Osanobua hin e Baibol rre.
Ẹmwata nọ rrọọ: Ẹmwata nọ wẹẹ, avbe skraib eso ọghe Ivbi e Ju ma zẹdẹ gha sunu ye eni Osanobua ne Udazi. Sokpan, iran ma rhie eni na hin uwu e Baibol ọghe iran rre. Vbọrhirhighayehẹ, Osanobua ma hoo ne ima gha lele ilele ọghe emwa nagbọn nọ ma gua ilele ọghe irẹn ro.—Matiu 15:1-3.
Iyayi nọ ma gba: Ọ ma khẹke na gha loo eni Osanobua ne Udazi rhunmwuda ma ma wa rẹn vbe na ya gha tie ẹre hẹ vbe urhuẹvbo e Hibru.
Ẹmwata nọ rrọọ: Te egbe iziro vbenian rhie ma wẹẹ, Osanobua hoo ne dọmwadẹ ẹvbo gha ya urhu ọkpa tie eni irẹn. Vbọrhirhighayehẹ, e Baibol gi ima rẹn wẹẹ, eguọmwadia Osanobua ni ghaa rrọọ vbe ẹghẹ nẹdẹ ni vbe gha zẹ ẹvbo ughughan, odẹ ughughan ẹre iran ya gha tie eni emwa.
Vbe igiemwi, gi ima guan kaẹn Jọsua nọ ghaa re ọbuohiẹn ọghe Ivbi Izrẹl. Vbe ẹghẹ ọghe avbe ukọ, Ivbi Otu e Kristi ni ghaa zẹ e Hibru sẹtin gha tie eni na Yehoh·shuʹaʽ, emwa ni vbe gha zẹ e Grik sẹtin vbe gha tie ẹre I·e·sousʹ. E Baibol gi ima rẹn vbene a ya zedu eni e Jọsua ghee Grik hẹ, nọ rhie ma wẹẹ, vbene a ya gha tie eni vbe urhuẹvbo ọghe iran ẹre Ivbi Otu e Kristi ghaa lele.—Iwinna 7:45; Hibru 4:8.
Ilele na ẹre ọ vbe khẹke ne emwa ni zedu eni Osanobua lele. Emwi nọ ghi wa ru ekpataki sẹ ọre wẹẹ, ọ khẹke ne eni Osanobua gha rre ehe nọ khẹke nọ gha ye vbe Baibol.
a Vbe ebe isẹn nokaro ne Tyndale zedu ẹre vbe Baibol, ọ keghi loo ẹmwẹ na ighẹ “Iehouah.” Vbene ẹghẹ ya khian, Ebo na zẹ na ghi do fiwerriẹ, odẹ na ghi ya gha gbẹn eni Osanobua na vbe fiwerriẹ. Vbe igiemwi, vbe 1612, e “Iehovah” ẹre Henry Ainsworth loo ro ya zedu eni Osanobua vbe ebe Psalm nọ zedu ẹre. Vbe ẹghẹ nọ ghi ya dọlegbe gbẹn e Baibol ọghẹe vbe 1639, ọ na loo e “Jehova.” Erriọ vbe gha ye vbe Baibol na zedu ẹre na tie ẹre American Standard Version, nọ ladian vbe ukpo 1901. Iran keghi loo e “Jehova” vbe ehe ne eni Osanobua ne udazi na ladian vbe Baibol na ya urhuẹvbo e Hibru gbẹn.
b Ebe na tie ẹre New Catholic Encyclopedia, Second Edition, Volume 14, ipapa 883-884 keghi kha wẹẹ: “Vbe asẹ ọkpa, vbe emwa ghi ke imu rre nẹ, iran na gha ghee ẹre wẹẹ, ọ ma khẹke ne iran gha sunu ye Yahweh rhunmwuda, eni nọhuanrẹn ẹre nọ, iran na ya ADONAI ra ELOHIM” rhie ihe eni na.
c U ghaa hoo ne u rẹn vbekpa ẹmwẹ na sayọ, ya ghee apẹndis A4, “The Divine Name in the Hebrew Scriptures,” Vbe New World Translation of the Holy Scriptures.
d Ya Ghee Theological Lexicon of the Old Testament, Volume 2, ipapa 523-524.