Ndoñi bibuk bi Bibel

A B D E F G H I J K L M N O P S T U W Y Z

A

• Akaya.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i buk ini i yé jôl li pes mbok i Rôma yada i i yé i nwelmbok i loñ Grikia, i ban-ga nyañ nkoñ le Korintô. Nkoñ Pélôpônésé wonsôna ni nkoñ u ñemkété Grikia u bé ikété Akaya.​—Mns 18:12.

• Alabasta.

  A yé jôl li bon ba bipôs ba bé bañ ni ngok yada ba bé léba bebee ni tison Alabastrôn, i Égiptô. Ba bé gwélél i bipôs bini inyu labinda, bi bééna man nyo nu ba nla yip loñge kayéle tik labinda i pam bañ to ndék. I mbus ngéda, ba bi bôdôl sébél i ngok i yomede ni nlélém jôl.​—Mar 14:3.

• Alfa ni Ôméga.

  Hala a yé môl ma bañga bisu ni bañga i nsôk ikété bibañga bi hop Grikia; bi yé ngédi i Nyambe, bi ngwéélana lôñ ikété kaat Masoola ngélé aa. Munu ngélé aa ini, i bibañga bini bi gwé nlélém ngobol ni i bibuk bini le “nu bisu ni nu sôk” lôñni “Bibôdle ni lisuk.”​—Mas 1:8; 21:6; 22:13.

• Amen.

  I buk ini i nkobla le “i ba hala,” tole “ntiik.” I nlôl ni buk i hop Lôk Héber le aman i i nkobla le “i ba maliga, i ba nu ba nla bôdôl ñem.” Bôt ba bé kal “amen” inyu unda le ba neebe i soñ mut a nkum, masoohe mut a mboñ, tole jam mut a nkal. Ikété kaat Masoola, “Amen” a yé ngédi yada i Yésu.​—Ndi 27:26; 1Mi 16:36; Rôm 1:25; Mas 3:​14.

• Ane Nyambe.

  Bibuk bi bi ngwéélana tôbôtôbô inyu pôdôl i énél Nyambe a ntéé, ni Man wé Kristô Yésu kiki kiñe.​—Mat 12:28; Luk 4:​43; 1Ko 15:50.

• Araméa.

  U yé hop wada ikété mahop ma mpôda i nwelmbok u hiôñg u Asia, u mpôna hop Lôk Héber ngandak, u ban-ga minlélém mi bibañga. I bibôdle, Lôk Aram yon i bé pot wo ndi i mbus ngéda, u bi yila hop u u mpôda ikété ngandak biloñ inyule won u bé pôda inyu nyuñga ni inyu minkwel ipôla bôt ba bé lôl mu minkoñ mi bé isi ane Asiria ni i Babilôn. Wo ki won u bé hop ngomin mu minkoñ mi mi bé isi ane Persia. (Ésr 4:7) Bipes bi kaat Ésra, ni Yérémia, ni Daniel bi bi tilba ni hop Araméa. Bitilna bipubi ni hop Grikia bi gwé ngim bibuk bi hop Araméa.​—Ésr 4:8–​6:​18; 7:​12-​26; Yér 10:11; Dan 2:4b–7:​28; Mar 14:36; Mns 9:36.

• Aréôpagô.

  A yé jôl li hikôa hiada i tison Atén hi hi yé i ngingii, hi bak i ñombok u hiôñg u Akropôlis. A bé ki jôl li Ntôñ bakéés bakeñi u u bé kodba nyoo. Mintôñ mi bayimam le Stôik ni Épikur mi bi kena ñôma Paul i Aréôpagô le a toñle bo biniigana a nhémle.​—Mns 17:19.

• Armagédôn.

  I buk ini i nlôl ni buk hop Lôk Héber le Ar Mégidôn i i nkobla le “Hikôa Mégidô.” I buk ini i mpôdôl “gwét bi hilo hikeñi hi Nyambe Nu ngui yosôna”; mu gwét bi nyen “bikiñe bi nkoñ ’isi wonsôna” bi nkodba inyu jôs Yéhôva. (Mas 16:14, 16; 19:11-​21)​—Béñge NJIIHA KEÑI.

• Aselgéia.​—

  Béñge MABOÑOK MABE NGI WONYUU.

• Asia.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i buk ini i yé jôl li pes mbok isi ane Rôma; i nkoñ u yé len i pes hiôñg i loñ Turkai u bé mukété pes mbok i, yak ni biôn bihogi bi bi yé bebee ni ngwañ kiki bo ôn i Samôs ni i Patmôs. Nyañ nkoñ nu pes mbok Asia a bé le Éfésô.​—Mns 20:16; Mas 1:4.

B

• Baal.

  A bé jôl li nyambe wada nu bôt ba Kanaan, ba bé bégés nye le nyen a yé nwet ngii ni nu a nti banop, bijek ni bon. Ba bé sébél yak dipépéda di mop dipe le “Baal.” I buk i Lôk Héber ini i nkobla le “Nwet; Malét.”​—1Bi 18:21; Rôm 11:4.

• Bangomin.

  Ikété minkoñ mi mi bé isi énél i Rôma, bangomin ba tison bon ba bé kena mam ma nkoñ. Minson nwap mi bé le ba téé oda, ba béñge mam ma moni, ba kéés bôt ba mbôk mbén, ba yoñ ki bitelbene inyu kogse bo.​—Mns 16:20.

• Bayimam ba ntôñ Épikur.

  Ba yé banigil ba nyimam wada nu loñ Grikia le Épikur (341-​270 B.N.Y.). Biniigana gwap bi bé bi umi munu mahoñol mana le njômbi i niñ i yé le mut binam a nok mane.​—Mns 17:18.

• Belsébub.

  A yé jôl ba nti Satan, kiñe tole ñane mimbuu mimbe. I nla ba le i jôl lini li nlôl ni ini buk le Baal-sébub, nu a bé i Baal bôt ba Filistia ba bé bégés i tison Ékrôn.​—2Bi 1:3; Mat 12:24.

• Béndél.

  I yé yom ba bé gwélél inyu ha ngim yimbne (téntén i ték lima tole i jogi) inyu unda njee a yé nwet yom, inyu unda le yom i yé mbañak loñge, inyu unda le bôt ba nôgla i ngim jam, tole inyu kéñ bôt njel le ba yibil bañ ngim bikaat tole ngim gwom kiki bo makôga ni bisoñ le ba nyip ndi ba band. I ngéda kôba, bibéndél bi bé mbañak ni gwom bi nlet (ngok, mañ mi njok tole kék) het ba nkédél ngim bibañga tole ngim bititii. Béndél i yé yimbne tole hihéga hi yom i yé mbañak loñge, tole inyu unda nwet yom, tole inyu unda le ngim jam i sôli tole i yé jimb.​—Mat 27:66; Yh 6:27; Éfé 1:13; Mas 5:1; 9:4.

• Bép disôô.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i bibañga bini bi mpôdôl ngéda ba mbép mut, ba bude nye tole ba fibde nye hisôô hi hi bééna manoña tole dikoba i masuk.​—Yh 19:1.

• Biañgel.

  I buk ini i nlôl ni buk i hop Lôk Héber le malak, ni buk i hop Grikia le agélôs. I bibuk bini gwo biba bi nkobla le “nlegelnwin,” ndi bi nkoblana le “añgel” ngéda ba mpôdôl balegelnwin ba ba yé bihégél bi mbuu. (Bib 16:7; 32:3; Yak 2:⁠25; Mas 22:8) Biañgel bi yé bihégél bi mbuu bi bi gwé ngui, Nyambe a bi hek gwo ntandaa ngéda iloole a nhek bôt ba binam. Bibel i nsébél ki gwo le ‘môm ma dikôô ma biañgel bipubhaga,’ “bon ba Nyambe,” ni “tjôdôt di maye ma kel.” (Ndi 33:2; Hiô 1:6; 38:7; Yud 14) Bi bi héga bé lôñni ngap i gwal bon, ndi hiki añgel i bi héga yotama. Nsoñgi wap u nloo mbôgôl didun huum. (Dan 7:⁠10) Bibel i ñunda le hiki wada wap a gwé jé jôl, a ban-ga gwé bilem, ndi ni suhulnyuu, bi ntjél kôhna bibégés, bi mbéna yak tjél kal bôt môl map. (Bib 32:29; Luk 1:⁠26; Mas 22:​8, 9) Bi gwé bitel nya ndi nya, bi gwelek ki minson nya ndi nya, kiki bo i gwel nson i bisu bi yééne ane Yéhôva, i legel manwin mé, i sôñ bagwélél ba Yéhôva hana ’isi, i yônôs mbagi Nyambe, ni i nit nson u añal ñañ nlam. (2Bi 19:35; Tj 34:7; Mat 4:11; Luk 1:​30, 31; Mas 5:​11; 14:6) I dilo di nlo, bi ga hôla Yésu i jo gwét bi Armagédôn.​—Mas 19:14, 15.

• Bibeglene bi binjinjiñ.

  Bi bé biséya ba bé bañ ni gôl, ni silba tole ni mamuna; ba gwéélak gwo inyu ligis binjinjiñ, inyu héya makalak i juu li bisesema lôñni minsiñga mi mi mal loñ i tééne i bilambe. Ba bé sébél ki gwo le bibeglene bi hié.​—Man 37:23; 2Mi 26:19; Héb 9:4.

• Bihélha bi mam; Mimpémba mi mam.

  Bi yé minson tole maboñok ma ma nlel ngui i bôt ba binam. Ngim mangéda, Bibel i ngwélél bini bibuk le “yimbne” ni “manyaga” i pot inyu nlélém jam.​—Mat 11:20; Mns 4:​22; Héb 2:4.

• Bijôl bi gwét.

  Bi yé gwom gwobisôna bisônda bi bé haba inyu sôñ bomede, kiki bo kôñgô, ben tôl, ngôli, ben makôô, ni ben.​—1Sa 31:9; Éfé 6:​13-​17.

• Bikérubim.

  Bi yé biañgel bi bi gwé tel keñi ni nson tôbôtôbô. Bi yé maselna ni bisérafim.​—Bib 3:​24; Man 25:20; Yés 37:16; Héb 9:5.

• Bikôgôô.

  Bi yé kôkôp i nhô mis ma blé. Ba bé bagal gwo ni mis ma blé ngéda ba mbép blé, ndi ba pep yo. Bikôgôô bi ngwéélana kiki hihéga hi jam li li yé yañga, li li nkona bé ngôñ.​—Tj 1:4; Mat 3:​12.

• Bilôp bi Nwet.

  Bi yé bret bi ngi séñha ni wai, bi bi yé yimbne i nyuu ni i matjél ma Kristô; bi yé mbigda nyemb Yésu. Kiki Bitilna bi mbat bikristen le bi boñ hala hiki ngéda, bi kôli sébla ki le “Mbigda nyemb Yésu.”​​—1Ko 11:20, 23-​​26.

• Bingéngén.

  Bi yé bipôdôl bi pék tole man ñañ nu a niiga ngim jam tole a nyelel yom i yé yaga maliga ni ndék bibuk. Mangén ma Bibel ma nla ba kiki bo lipôdôl li li ntinde i hek pék, tole kiki bo kôbi. Inyu kal ngim maliga, ngén i ngwélél bibuk bi bi ntihba ñem, ngim mangéda i ngwélél bititii. Bingéngén bipe bi bé béna gwéélana inyu yan ngim bôt tole inyu nol bo hiol​—Ñañ 12:9; 2Pé 2:​22.

• Binjinjiñ.

  Inyu lamb gwo, ba bé ba pôdna hitjo ni binunumba bi ba bé ligis ni hié hi hi bé loñ mbeñel, bi pémhak loñge njiñ. I binjinjiñ bi bé gwéélana i lap ni i témpel bi bé lémba ni bikule bina. Ba bé ligis gwo kegla ni kôkôa i ngii juu li binjinjiñ li li bé i Homa mpubhaga, Yak i kel Bikwak, ba bé ligis gwo i Homa a nlôôha mpubhaga. Hala a bé yimbne i masoohe ma bôt ba tiñi ni Nyambe. Bikristen bi ta bé nyégsaga i gwélél binjinjiñ.​​—Man 30:34, 35; Lév 16:13; Mas 5:8.

• Binoñ.

  Bi yé ndamba mut a nti inyu pam i minkôm, inyu keñgle kogse, mandutu, béba tole inyu bana kunde i tjél boñ ngim jam mut a lamga boñ. I ndamba ini i bé ndik bé moni. (Yés 43:3) Ba bé ti binoñ inyu ngandak manjom. Kiki hihéga, bon bôlôm bobasôna ba bisu ni binuga gwobisôna bi bisu bi Lôk Israel bi bé bi Yéhôva; inyu boñ le nuga tole man munlôm a tina bañ nkikip inyu nson u Yéhôva, ba bé lama saa binoñ tole ndamba inyu kobol nuga tole man munlôm. (Ñbt 3:​45, 46; 18:15, 16) Ibale mut a ntibil bé tat nlôm wé nyaga ndi i nol ngim mut, nwet nyaga a bé nyégsaga i saa binoñ inyu sembba nyemb a bé lama kôhna. (Man 21:29, 30) Ndi ba bé neebe bé binoñ gwo ki gwo inyu mut nu a bé kôôba nol mut numpe. (Ñbt 35:31) Bibel i nyigye le binoñ Yésu a bi saa ni njel nyemb yé, gwon bi yé binoñ bi nlôôha bana mahee inyule bi nkobol bôt ba binam ba ba yé manôgla i moo ma béba ni nyemb.​—Tj 49:​7, 8; Mat 20:28; Éfé 1:7.

• Binunumba.

  Bi yé mimabga ni minumuk mi manyuñ ma ngim bie ba nsébél le Bôswélia. I ngéda ba nligis i manyuñ mana, ma numb loñge njiñ. Bi bé ikété gwom ba bé pôdna inyu boñ binjinjiñ bipubi ba bé gwélél i lap ni i témpel. Ba bé sem binunumba lôñni makébla ma minluñ, binunumba bi bé ki i ngii hiki mbom u bret ikété Homa mpubhaga.​—Man 30:34-​36; Lév 2:1; 24:7; Mat 2:​11.

• Bitandi.

  Bi yé mintén mi bakôlô mi mi nhiôm mauñ mauñ. Mbén Môsi i bé ti kunde i je gwo. I mauñ ma bitandi ma, ma bé je hiki yom ma bé boma mu njel yap, ma ôbhak ngandak gwom, ba bé tehe mo kiki himala ha ngéda i.​​—Man 10:14; Mat 3:4.

• Bitoñ bi juu li bisesema.

  Ngim muu ma bisesema i bééna bitoñ mu makas map mo ma-na.​​—Lév 8:​​15; 1Bi 2:​​28; Mas 9:13.

• Bitugne.

  Bi yé ngéda mut a ntémb i niñ. Buk hop Grikia le anastasis i nkobla le “i téé; i telep.” Bibel i nsima bitugne bôô; kiki hihéga, i ntoñol lelaa Yéhôva Nyambe a bi tugul Yésu. Bôt bape kiki bo Éliya, Élisa, Yésu, Pétrô ni Paul ba bi tugul bôt, ndi ba bi boñ mana mam ma hélha ni ngui Nyambe. Bitugne inyu niñ hana ’isi bi ga ba “inyu bôt ba téé sép ni inyu bôt ba téé bé sép,” hala a yé nseñ inyu yônôs bitééne bi Nyambe. (Mns 24:15) Bibel i mpot ki inyu bitugne inyu ke i niñ i ngii, i nsébél hala le bitugne “bi mbôk tagbe” tole “bi bisu,” bini bitugne bi yé inyu lôkisañ i Yésu i pes mbuu.​—Flp 3:​11; Mas 20:​5, 6; Yh 5:​28, 29; 11:25.

• Bôt ba Kaldéa.

  Ba yé bôt ba nyééne i nkoñ wonsôna u yé i homa lom Ufraté ni lom Tigré ba nsul tuye. I ngéda kwañ, nlôm tison i nkoñ u bôt ba Kaldéa i bé Ur, i het Abraham a bi gwééne​—Mns 7:4.

• Bôt ba Média.

  Ba bé litén li li nlôl ni man Yafet le Madai; ba bé yén i tegep mbok nyoo dikôa di loñ Irañ, yon i bi yila loñ Média. Bôt ba Média ba bé i Yérusalem i kel Pentékôt i nwii 33 N.Y.​—Mns 2:9.

• Bôt ba Samaria.

  I bibôdle, i buk ini i bé inyu bon ba Israel ba ba bé niñ i ane i jôm li matén i pes ñombok, ndi ngéda bôt ba Asiria ba bi kadal Samaria i nwii 740 B.N.Y., i buk ini i bi bôdôl pôdôl yak bakén ba bôt Lôk Asiria i bi lona i Samaria. I dilo di Yésu, i buk ini i bé bé inyu pôdôl litén tole likoda li m’bô mut a yé, ndi i bé pôdôl ngim base i i bééne bebee ni Sikem lôñni Samaria. Bôt ba base i, ba bé hémle ngim mam i i bé mahéñha kiyaga ni ma base i Lôk Yuda.​—Yh 8:​48.

• Bret bi makébla.

  Bi bé jôm ni biba, nkabak môga ima, bisamal hiki pes, ba bé ba mbii gwo i ngii téblé i i bé ikété Homa mpubhaga nu lap tole i témpel. Ba bé sébél ki yo le “bret inyu mbom Nyambe” ni “bret ba mbii bisu bi Nyambe.” Hiki kel Sabat, ba bé héñha bret bi. Biprisi gwotama gwon bi bééna kunde i je bret ba bé héya, gwon bi bé je gwo.​​—2Mi 2:4; Man 25:30; Lév 24:​5-9; Mat 12:4; Héb 9:2.

D

• Dékapôli.

  A bé ntôñ u bitison bi Grikia; i bibôdle, u bééna jôm li bitison (i buk ini i nlôl ni buk hop Grikia le déka, i i nkobla le “jôm,” ni pôlis, hala wee “tison”). A bé ki jôl li nkoñ i pes likôl i tuye Galiléa ni i lom Yordan, i het libim li bitison bini li bééne. A bé bahoma het bilem bi mbok bi bôt ba Grikia ni manyuñga map bi bé ngandak. Yésu a bi tagbene mu nkoñ u, ndi yom to yada i ñunda bé le a bi jôp ikété to tison yada mu.​—Mat 4:​25; Mar 5:​20.

• Dikéñ.

  Di yé gwom ba bé gwélél inyu hék mut inyu kogse nye. Dikéñ dihogi di bé hék makôô motama, bebek dikéñ dipe di bé mbañak inyu hémb nyuu kayéle makôô, moo ni joo bi bé la bé nyiñgha.​—Yér 20:2; Mns 16:24.

• Dilo di nsôk.

  Liséblak li li ngwéélana ngandak ikété mbañ i Bibel inyu pôdôl ngéda lisuk li ngim hiai. (Ézé 38:16; Dan 10:14; Mns 2:​​17) Ngobol yé i héñha inoñnaga ni i mbañ ba yé pôdôl, i nla ba ndigi ndék nwii tole ngandak. Ndi Bibel i ngwélél yo téntén inyu pôdôl “dilo di nsôk” di nkoñ ’isi unu, ngéda Yésu a mba ha.​​—2Ti 3:1; Yak 5:3; 2Pé 3:3.

• Dinariô.

  I bé moni mi silba mi bôt ba Rôma mi mi bé ét jam kiki bo 3.85 g, mi ban-ga titii i Kaisa pes yada. I bé nsaa u ngwelnson inyu kel bôlô yada, i bak ki moni bôt ba Rôma ba bé bat Lôk Yuda le ba saa kiki “tas”.​—Mat 22:17; Luk 20:24.

• Drakma.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i buk ini i mpôdôl moni mi silba mi bôt ba Grikia; ha ngéda i, mi bé ét jam kiki bo 3.4 g.​—Mat 17:24.

E

• E niñ.

  E i i bé i wom Éden. Bibel i nkal bé le matam mé ma bééna toi yom i nti niñ; ndi i bé yimbne le i mut Nyambe a nti kunde i je matam mé, a gwé bikwo bi nkaa le a’ bana niñ boga ibabé set. Ikété kaat Masoola, i e ini i yé yimbne i bitelbene Nyambe a nyoñ inyu tééda niñ.​—Bib 2:9; 3:​22; Mas 2:7; 22:19.

F

• Faraô.

  A yé jôl ba bé ti kiñe Égiptô. Bibel i nsima môl ma Faraô itan (Sisak, Sô, Tirhaka, Nékô ni Hôfra), ndi i nsima bé môl ma Faraô ipe, to ma Faraô i i bi bana maada ntandaa ngéda ni Abraham, Môsi, lôñni Yôsep.​—Man 15:4; Rôm 9:​17.

• Farisai.

  I bé ntôñ mbagla wada mukété base i Lôk Yuda u u bé yiba ngandak i hiai bisu N.Y. Farisai i bé lôl bé mu mahaa ma biprisi, ndi i bé lôôha noñ mbén Môsi Yak ikété disii di mam, i bi boñ yak le biniigana gwap bi bana minlélém mi mahee kiki mbén Môsi. (Mat 23:23) Farisai i bé kolba bilem gwobisôna bi bôt ba Grikia; kiki i bé tibil yi mbén Môsi ni bilem bi mbok, i bééna ngandak kunde i ngii litén. (Mat 23:​2-6) Farisai ihogi i bé ikété Ntôñ bakéés bakeñi. I bé béna kolba Yésu, i ômôk nye nsohi le a nyan kel Sabat, a noñ bé bilem bi mbok, ni le a gwé maada ni baboñbéba ni bakottas. Farisai ipe i bi yila bikristen, wada wap a bé mut Tarsô le Saulô.​—Mat 9:​11; 12:14; Mar 7:5; Luk 6:2; Mns 26:5.

G

• Géhéna.

  Hala nyen ba bé sébél nsôsôgô Hinôm ni hop Grikia, u bé i nwelmbok i nlômbi tison Yérusalem, i pes hiôñg. (Yér 7:​​31) Bapôdôl ba bi bôk ba legel le nyoo nyen ba bé lama lébél mim. (Yér 7:​​32; 19:6) Yom yo ki yo i ñunda bé le ba bé lep binuga tole bôt ba binam yômi mu Géhéna, inyu ligis bo tole inyu sônôs bo njonok. Jon i homa nu a ta bé le a ba yimbne i homa bôt ba binam ba nson njonok i boga ni boga ikété hié. Maselna ni hala, Yésu ni banigil bé ba bi gwélél i buk ini le Géhéna kiki yimbne i kogse i boga ni boga i “nyemb i nyônôs iba,” hala wee tjiba i boga ni boga.​​—Mas 20:14; Mat 5:​​22; 10:28.

H

• Hadé.

  A yé buk Grikia i i gwé nlélém ngobol ni buk i Lôk Héber ini le “Séôl.” I nkoblana le “Soñ” (ni “S” nkeñi), inyu pôdôl soñ i bôt ba binam bobasôna.​​—Béñge SOÑ.

• Hermes.

  A bé nyambe wada nu Grikia, a bé man Zeus. I Listra, bôt ba bi yoba, ba sébél Paul le Hermes inyule i nyambe nu nyen mop mape ma bé om inyu legel manwin, ba nkal ki le i djop li li bé yi nkwel ngandak.​—Mns 14:12.

• Hérôdé, Ntôñ u banit.​—

  Béñge NTÔÑ U BANIT HÉRÔDÉ.

• Hérôdé.

  I tel ini, i bé jôl li ngim lihaa Lôk Rôma i bi téé kiki ngomin keñi i loñ Israel. Hérôdé Nunkeñi a bé yiba ngandak inyule a bi tiimba oñ témpel i Yérusalem, a ti ki oda le ba nol disii di bon bôlôm tjodisôna inyule a bé sômbôl nol Yésu. (Mat 2:​​16; Luk 1:5) Bon ba Hérôdé Nunkeñi le Hérôdé Arkélaô bo Hérôdé Antipas, ba bi kôhna bipes bi nkoñ isañ wap a bé énél. (Mat 2:​22) Antipas a bé wada ikété bangomin ba-na ba ba bé éga nkoñ, ba séblak nye “kiñe,” nyen a bi énél mu nwii maa mi nson likalô u Kristô letee ni mam ma mpôda i kaat Minson mi baôma pes 12. (Mar 6:⁠14-​17; Luk 3:​​1, 19, 20; 13:31, 32; 23:​​6-⁠15; Mns 4:​​27; 13:1) Añgel Nyambe i bi nol Hérôdé Agripa I, nlal Hérôdé Nunkeñi, a ma ane ndék nwii ndigi. (Mns 12:⁠1-6, 18-23) Lok yé Hérôdé Agripa II, nyen a bi yiha nye, a ane ki letee ni ngéda Lôk Yuda i bi kolba énél i Rôma.​—Mns 23:35; 25:13, 22-​​27; 26:​​1, 2, 19-​​32.

• Hiai; Nkoñ ’isi.

  I bibuk bini bi nkobol buk Grikia le aion ngéda i mpôdôl lelaa mbok i yé ha ngeñ ba mpôdôl yo, tole i mam ma mboñ le ngim kék, ngim nwii, ngim hiai, ngim ngéda i ba mahéñha ni ipe. I ngéda Bibel i nkal le “nkoñ ’isi unu,” i mpôdôl lelaa mam ma nkoñ ’isi ma yé ni lelaa bôt ba nkoñ ’isi ba niñ. (2Ti 4:​10) Kiki Nyambe a bi boñ malômbla ma mbén, a bi téé ngim hiai, tole ligwelek li mam li mondo, le bahogi ba nla sébél le kék i bon ba Israel tole kék i Lôk Yuda. Ndi ni njel niñ Yésu Kristô a bi sem kiki binoñ, Nyambe a bi téé ki hiai hi mondo; bôt ba bisu i jôp mu ba bé likoda li minhook mi bikristen. Hala a bi ba bibôdle bi kék mondo, i het i mam malômbla ma mbén ma bé unda kiki titii ma bi sôk yon. I ngéda buk ini i ngwéélana wengoñle bi yé ngandak, bi mpôdôl mintén ni mintén mi tjai tole mintén ni mintén mi libak li mam, mi mi bé tole mi mi ga ba.​—Mat 24:3; Mar 4:​19; Rôm 12:2; 1Ko 10:11.

• Hibôi hi wai.

  Hi bé ébél i bé mbañak ni kôgôô yôsôna i ngim nuga kiki bo kembee tole ntômba; mu nyen ba bé téédana wai. Kiki wai i mpémés mbuu ngéda i nlet, ba bé tééda yo ikété dibôi di mondo inyule di nhumbla. Ndi minlômbi mi dibôi mi nla ha bé humbla, mi mbôô.​—Yôs 9:4; Mat 9:​17.

• Hielñem.

  Ikété Bibel hala a nkobla le mut a nhéñha mahoñol, a nok njôhge ikété ñem inyu ntén niñ a bé niñ kôba, a tam bibéba gwé, tole a tam le a bi boñ bé ngim jam a lamga boñ. Bañga hielñem i nene i minson, i ntinde mut i héñha maboñok mé.​—Mat 3:8; Mns 3:​19; 2Pé 3:9.

• Hiémbi.

  Hi yé ngéda mut a ntôp inyu bégés Nyambe. Ba bé tila tjémbi, ba gwéélak tjo inyu bégés Nyambe; kiki hihéga, ba bé gwélél tjo inyu bégés Yéhôva nyoo i témpel i Yérusalem.​—Luk 20:42; Mns 13:33; Yak 5:​13.

• Hikéñéé hi woo.

  Hi mbôdle i liboñ li woo, hi malak i lisuk li nténdéé hinoo. Inyu libim li Lôk Israel, hi bé pam bé pes méta (44.5 cm), ndi ba bé gwélél yak hikéñéé hi woo hi hi bé mbôñgô (ba bé yoñ hikéñéé hi woo, ndi ba kônde pôk i dinoo dina); hi bé loo pes méta (51.8 cm).​—Bib 6:​15; Mat 6:27; Luk 12:25; Mas 21:17.

• Hilo hi Mbagi.

  Hi yé hilo hi tôbôtôbô tole ngéda i tôbôtôbô le mintôñ, biloñ, tole bôt ba binam bobasôna b’a timbhe bisu bi Nyambe inyu maboñok map. I nla ba i ngéda bet ba nkôhna mbagi nyemb b’a tjiba, tole i nla ba ngéda bana bape b’a pei tjiba inyu niñ i boga ni boga. Yésu Kristô ni baôma bé ba bi pôdôl ngim “Hilo hi Mbagi” hi hi bé lama lo, hi hi ntihba ndik bé bayômi, ndi yak bawoga ba ba bi wo kôba.​​—Mat 12:36.

• Himala.

  Hi yé kon wo ki wo u u nlôôhana, u mpala tjama, u nolok ki bôt i nya i nloo hihéga.​—Luk 21:11.

• Hiôdôt hi kegla.​—

  Béñge HIÔDÔT HI MAYE MA KEL.

• Hiôdôt hi maye ma kel.​—

  Hi nkobla nlélém jam ni “hiôdôt hi kegla.” Hi yé hiôdôt hi nsôk nene juu ilole hiañgaa hi mpam, nyoo i pes likôl i nkoñ ’isi; hion hi ñunda le kel i yé bebee ni ye.​—Mas 22:16; 2Pé 1:​19.

• Hisôp.

  I bé bebela i i bééna bon ba mintjep ni tjai, ba gwéélak yo inyu nwes matjél tole malép ngéda ba mpubus ngim gwom. Bebek le yon ba bé sébél ni hop Latin le Origanum maru; Origanum syriacum. Bebek le yon ba mpôdôl ki i kaat Yôhanes 19:29, le ba bi téñ yo i ntjep e tole i e ba nsébél le dura, i i yé ntén bebela u u mpôna unu ba nsébél ni hop Latin le Sorghum vulgare, inyule tén yé i bé mbôñgô kayéle i bé le i hôla le ba som lituk li li bééna séñha wai inyu ha yo Yésu i nyo.​​—Héb 9:19.

• Homa a nlôôha mpubhaga.

  A yé tuñ i i bé ikétékété lap ni ikétékété témpel, mu nyen ba bé téédana nkuu malômbla; ba bé sébél ki nye le Homa mpubhaga nu bapubhaga. Inoñnaga ni mbén Môsi, prisi keñi yotama yon i bééna kunde i jôp i Homa a nlôôha mpubhaga, a bé la ndik ki jôp mukété ngélé yada ikété ngim nwii, hala wee i kel Bikwak.​—Man 26:33; Lév 16:​2, 17; 1Bi 6:​16; Héb 9:3.

• Homa mpubhaga.

  Nyen a bé tuñ i bisu i lap mabadô tole i témpel, a bak ki nkeñi iloo bini bituñ bipe, a ta bé nlélém jam ni tuñ i bé ikétékété i ba bé sébél le Homa a nlôôha mpubhaga. Ikété lap, i gwom bini gwon bi bé i Homa mpubhaga: tééne lambe i gôl i bééne, juu li bisesema li gôl inyu ligis binjinjiñ, téblé bret bi makébla, ni biséya bi gôl. I ngéda témpel i bi ôña, Homa mpubhaga a bééna juu li bisesema li gôl, jôm li bitééne bilambe bi gôl, ni jôm li bitéblé inyu bret bi makébla.​​— Man 26:33; Héb 9:2.

• Homa mpubi.

  A mbéna ba homa nu ba nlômbôl, ba nsayap inyu bibégés. Ndi libim li ngéda, i jôl lini li mpôdôl lap tole témpel i Yérusalem. Ba ngwélél ki jo inyu pôdôl liyééne li Nyambe nyoo ngii.​—Man 25:​8, 9; 2Bi 10:25; 1Mi 28:10; Mas 11:19.

• Hop Grikia; Man Grikia.

  Hala a yé hilémb hi bôt ba loñ Grikia; a nla ki ba mut a ngwéé i loñ Grikia, tole mut nu a nlôl lihaa li Lôk Grikia. Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i buk ini i nla ki gwéélana nya ipe, inyu pôdôl bôt bobasôna ba ta bé Lôk Yuda, tole inyu pôdôl i bet ba bé pot hop Grikia, ba ban-ga bilem bi loñ yap.​​—Yôe 3:6; Yh 12:20.

I

• I ba ha.

  Ikété minlôñ minhogi mi Bitilna bipubi ni hop Grikia, bini bibuk bi mpôdôl ngéda Yésu a mba ha, ibôdôl i ngéda a yoñ tel yé i kiñe nyoo i ngii ikété libak li Mésia mu dilo di nsôk di hiai hini. Libak le Kristô a yé ha, li nkobla ndik bé le a nlo, mbus a témb a pala ke, ndi li nkobla le a’ nom jôga li ngéda.​—Mat 24:3.

• I bôk mbén; I lel mbén.

  Hala a yé ngéda mut a mbôk i jam mbén i nkal; liboñok li mut a mbôk mbén. Ikété Bibel, hala a yé i boñ “béba.”​—Tj 51:3; Rôm 5:​14.

• I hoo.

  Ngobol bisu i buk Lôk Héber i i nkoblana hana i yé le “i hoo môô.” Ba bé hoo ngim mut tole ngim yom môô inyu unda le ba nti i mut nu tole i yom i nkikip inyu nson u tôbôtôbô. Ikété Bitilna bipubi bi hop u Grikia, i buk ini i ngwéélana ki inyu pôdôl bôt ba binam ba mbuu mpubi u nkuba i ngii yap inyule ba yé mpohlak inyu niñ i ngii.​—Man 28:41; 1Sa 16:13; Luk 4:18; Mns 10:38; 2Ko 1:​21.

• Ilirikôn.

  I bé pes mbok yada i Rôma, i i bé ñombok i loñ Grikia i pes hiôñg. Paul a bi ke haa ngandak mu nson wé likalô, ndi ba kal bé too a bi pam i ilirikôn tole a bi lel nye.​​—Rôm 15:19.

• I pôp; I pubus.

  Ikété Bibel, i buk ini i mpôdôl ndik bé mapubi i pes minsôn ndi i mpôdôl yak mapubi i pes mbuu ni ikété maboñok. Hala a yé i tééda libak tole i tiimba bana libak li mut tole li ngim yom i i gwé bé lem yo ki yo, to liton li mahindi, i gwé bé ki to yom to yada i i nhindis, i nsôyôi tole i ñôbôs yo. Ikété mbén Môsi, i buk ini i mpôdôl libak li mut tole li ngim yom i i mpôp inoñnaga ni matiñ ma mbén.​—Lév 10:10; Tj 51:7; Mat 8:2; 1Ko 6:​11.

• Israel.

  A bé jôl Nyambe a bi ti Yakôb. Hala nyen ba bi yiga sébél mbôda yé yosôna. Ba bé béna sébél mbôda i 12 bon bôlôm ba Yakôb le bon ba Israel, ndap Israel, litén li israel, tole Lôk Israel. Ba bé sébél yak jôm li matén ma Israel i ane ñombok le Israel, yon i bi bagla ni lôk kéé yap i ane nwelmbok, mbus ngéda ba bi kahal gwélél i jôl li inyu sébél minhook mi bikristen, “Israel i Nyambe.”​​—Gal 6:​​16; Bib 32:28; Mns 4:10; Rôm 9:6.

J

• Jél.

  Li yé soso yom i i téé, i nidik ndap, tole yom i i nsal nlélém bôlô. Salômô a bi gwélél mél inyu oñ témpel ni mandap ma yale i kiñe. Ikété Bitilna bipubi ni hop Lôk Héber, ba ngwélél ini buk le “jél” kiki hihéga inyu unda le mut a nit jam (1Ti 3:15), tole inyu toñol le a umi siñ (Mas 3:12).​—Bak 16:29; 1Bi 7:​21.

• Jimb lipubi.

  Pand yada i bitééne bi Nyambe, i sôli letee a solol yo i ngéda i nlémél nye, a nsoolene ndik yo i bôt a mpohol.​—Mar 4:​11; Kôl 1:​26.

• Jôga jada ikété jôm.

  A yé i ngéda ba kap ngim yom jôm li môga, ndi ba ti jôga jada mu kiki nsul, téntén inyu mam ma base. (Mal 3:⁠10; Ndi 26:12; Mat 23:23; Héb 7:5) Mbén Môsi i bé kal le hiki nwii ba nlama ti Lôk Lévi jôga jada ikété jôm li matam ma hisi, li bilém ni li binuga. Gwom Lôk Lévi i bé i kôhna, yak bo ba bé ba ti biprisi bi lihaa li Arôn jôga jada ikété jôm inyu nit bo. Bôt ba bé ti ki jôga jada ikété jôm inyu gwom bipe. Bikristen bi ta bé nyégsaga i ti jôga jada ikété jôm.

• Juu li bisesema.

  Li yé homa le ba ñoñ ni ték, ngok, bipes bi liaa tole kék, ba bédés nye, ba tek nye loñge, ba hoo nye kei; mu nyen ba bé sémél bisesema tole binjinjiñ inyu ti bibégés. Man “juu li gôl” inyu sem binjinjiñ a bé ikété tuñ bisu i lap ni i témpel. Ba bi bañ jo ni kék, ba hoo jo gôl. Soso “juu li mamuna” inyu sem bisesema bi ntul i hié li bé i mbégdé ikété kotoo. Yak bôt ba kwéha base ba bé gwélél muu ma bisesema.​—Man 39:38, 39; 1Bi 6:​20; Mat 5:23, 24; Luk 1:​11; Mns 17:23.

K

• Kaat kôgôô i nuga.

  Ba bé yoñ kôgôô i ntômba, i bép kembee tole i man nyaga, ba yilha yo kiki lipep het mut a nla tila. Bikaat bi kôgôô nuga bi bé nom iloo papirus, gwon ba bi gwélél ki inyu boñ minhôdôk mi bikaat het ba bi tila Bibel. I nene le i bikaat bi kôgôô i nuga Paul a bi bat le Timôtéô a lona nye bi bé bipes bi Bitilna ni hop Lôk Héber. Ngim minhôdôk mi bikaat ba bi léba i Lom Nwoga mi yé bikaat ba bi tila i bikôgôô bi nuga.​—2Ti 4:​13.

• Kaisa.

  A yé jôl li lihaa jada li bôt ba Rôma li li bi yila tel i baane ba Rôma. Bibel i nsima môl ma Agustô, Tibériô lôñni Klaudiô; to hala kiki i nsima bé jôl li Néro, ndi yak nye a bééna tel i kaisa. I jôl lini le “Kaisa” li ngwéélana ki ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia inyu pôdôl ngomin tole loñ.​—Mar 12:17; Mns 25:12.

• Kak.

  I yé ntén litôwa u u gwé makôô ima le hosi i ñôt, ba bé gwélél yo inyu begee gwom ni inyu gwét.​—Man 14:23; Bak 4:​13; Mns 8:​28; Mas 9:9.

• Kéhi moo i ngii.

  Ba bé ba kéhi mut moo ngii inyu unda le ba nti nye nson tôbôtôbô, tole inyu sayap nye, inyu mbuubaha nye tole inyu hôla nye i kôs mbuu mpubi.​​—Ñbt 27:18; Mns 19:6; 1Ti 5:​​22.

• Kék.

  I bé mbiñ i téé i het ba bé kéñél mboñbéba. Ngim biloñ i bé gwélél yo inyu nol mut ni inyu bamb mim wé le ndi hala a ba mabéhna inyu bôt bape, tole inyu wéha ngim bôt nyuu. Bôt ba Asiria ba ba bé gwés ba nkôp matjél, ba bé ba pom kék, ndi ba som yo bôt ba ngwel minkôm, ibôdôl isi libum ikepam i tôl, i bôt ba ba bak yômi, mbus ba péni bo i mbamba. Ndi mbén Lôk Yuda i bé kal le, i mut a mboñ mam ma bilim kiki bo liôbôs Nyambe jôl tole libégés bisat, ba ñôm nye ngok letee a wo tole ba nol nye ni njel ipe, mbus ba péni mim wé i kék tole i e le hala a bane bôt bape mabéhna. (Ndi 21:22, 23; 2Sa 21:​6, 9) Lôk Rôma yo i bééna lem i kañ mboñbéba i kék, i yék nye nyoo inyu ndék dilo le njôghe, nyus, njal ni lék i hiañgaa bi pendel nye. Mangéda mape, ba bé ba tômôl moo ni makôô ma mboñbéba i kék, hala nyen ba bi nol Yésu. (Luk 24:20; Yh 19:14-​16; 20:25; Mns 2:⁠23, 36)​—Béñge KÉK NJIIHA.

• Kék njiiha.

  Buk hop Grikia le staurôs, i nkobla le nkum tole mbiñ kiki bo het ba bi nôlôl Yésu. Yom yo ki yo i ñunda bé le i buk ini i nkobla le mbasa, kiki bo i mbasa bihaiden bi bé gwélél i base yap nwii ndi nwii ilole Kristô a nlo. “Kék njiiha” a yé buk i kôli inyu kobol staurôs, inyule yon i ngwéélana inyu pôdôl njiiha, njôghe ni wonyuu banigil ba Yésu ba bé lama kôhna. (Mat 16:24; Héb 12:2)​—Béñge KÉK.

• Kel Bikwak.

  I yé hilo hipubhaga hi hi nlôôha nseñ inyu Lôk Israel, ba nsébél ki hio le Yom Kippur (i jôl lini li nlôl ni buk hop Lôk Héber le yom hakipurim, hala wee “hilo inyu hô”), i kel ini i bé i hilo jôm hi sôñ Étanim. Yak ikété Bitilna ni hop Lôk Héber, ba nsébél yo le kel Bikwak. Ikété ngim nwii, ndik yokel nyen prisi keñi i bé jôp i Homa a nlôôha mpubhaga nu lap inyu ti matjél ma bisesema inyu bibéba gwé, inyu bibéba bi Lôk Lévi ipe, ni inyu bibéba bi litén. I bisesema bini bi bé unda mahee ma sesema i Yésu i i bi hô bibéba gwobisôna bi bôt ba binam ngélé yada inyu ngélé yosôna, i ti ki bôt pôla i sañgla ni Yéhôva. Kel Bikwak i bé kel inyu likoda lipubhaga ni sôga je, i bé ki kel Sabat, hala wee kel noi het bôlô yo ki yo i bé séla bé.​—Lév 23:27, 28; Mns 27:9; Kôl 1:20; Héb 9:12.

• Konangoo i mbuma ñañ.

  I bibuk bini bi nlôl ni buk i hop Grikia i i mpôdôl jam li li yé lilam, li li ne i mis. Ba mbéna gwélél i buk ini inyu pôdôl likébla mut a nti ni ñem nlam, tole litinak lilam li ngim jam. I ngéda i buk ini i mpôdôl konangoo i mbuma ñañ i Nyambe, i ntoñol likébla Nyambe a nti ni loñgeñem ibabé i bem nsaa tole yom yo ki yo mu mbus. Jon di nla kal le i buk ini i ñunda likap likeñi, gwéha keñi ni loñgeñem i Nyambe inyu bôt ba binam. I buk hop Grikia ini i nla ki kobla le “likébla ni ñem nlam” tole “jam u mbôñôl mut yañga.” A yé jam le mut a nkôhna yañga ndik inyu lem likap i nu a nti nye jo, ki le a kôli bé kôhna jo, to sal a nsal bé inyu kôhna jo.​—2Ko 6:1; Éfé 1:7.

• Kop nson.

  I bé kei mut a bé begee i bituu gwé, a ma kéhi mbegee hiki lisuk, tole a bé himbil i kék ba bé ha i joo li binuga bi nson biba (téntén nyaga) ngéda i ñôt ngim sélél i wom tole kak. Kiki minkol mi bé béna gwélél kop nson inyu begee mambegee makeñi, i bi sôk yila yimbne i libak li nkol tole i suhus mut a nsuhus nyemede isi bape, tole yimbne i ndééñga ni ndutu. I héya tole i bôk kop nson i bé yimbne i kobla mut a nkobla isi mbanda, ndééñga ni bôlô njok.​—Lév 26:13; Mat 11:29, 30.

• Kor.

  A yé hégél ba ngwélél inyu hek gwom bi yé malép lôñni minkôt mi gwom. Kor i bé le i ba 220 lita ibale bat yada i yé 22 lita.​—1Bi 5:​11; Luk 16:7, buk isi lipep.

• Kotoo.

  I bé mbégdé i lap i i bé ikété lipénd; i mbus ngéda, i ba homa wada mukété ngandak bahoma ba mbégdé i témpel ba ba bééna lipénd. Juu li bisesema li bé ikété kotoo i lap; i mbus ngéda, li ba ki ikété kotoo i i bé ikété témpel. Bibel i mpôdôl ki bikotoo bi mandap ni bi biyale.​—Man 8:​13; 27:9; 1Bi 7:⁠12; Mat 26:3; Mar 15:16; Mas 11:2.

• Kristen.

  A yé jôl Nyambe a bi ti banigil ba Yésu Kristô.​—Mns 11:26; 26:28.

• Kristô.

  A yé tel i Yésu i i nlôl ni buk i hop Grikia le Kristôs; i nkiha ni buk i hop Lôk Héber i i nkobla le “Mésia,” tole “Nhook.”​—Mat 1:​16; Yh 1:​41.

L

• Lepta.

  Mu ngéda yosôna ba bé tila Bitilna ni hop Grikia, lepta i bé tjañtjañ nu Lôk Yuda i i a bé loo batjañtjañ bobasôna bititigi, i bé mboñok ni mamuna. Yon ngobol Bibel ipe i nsébél le “hisiinaga hi moni.”​​—Mar 12:42; Luk 21:2; buk isi lipep.

• Lévi; Lôk Lévi.

  Lévi a bé man munlôm nu yônôs aa Yakôb a bi bana ni nwaa wé Léa; ba bi sébél yak litén jé hala i mbus ngéda. Bon bé bôlôm bo baa bon ba bi bot mintôñ maa mi Lôk Lévi. Ngim mangéda, i buk i le “Lôk Lévi” i bé gwéélana inyu pôdôl litén jolisôna, ndi mangéda mahogi, i bé tihba bé lihaa li biprisi li Arôn. Litén li Lôk Lévi li bi kôhna bé ngababum to yada i Hisi hi Likak, ndi bon ba bé ba yiine mu 48 bitison bi lisolbene.​​—Ndi 10:8; 1Mi 6:1; Héb 7:​​11.

• Libadô.

  Li bé libadô lilam li li bé mbañak ni mimbagak mi minkôô, ba mage ki bititii bi bikérubim mu ngii. I libadô li jon li bé bagal Homa mpubhaga ni Homa a nlôôha mpubhaga ikété lap lôñni ikété témpel.​—Man 26:31; 2Mi 3:​14; Mat 27:51; Héb 9:3.

• Libai li woo.

  Li mbôdôl i lisuk li nlôm hinoo ipam i lusuk li man hinoo ngéda woo mu yé nsamblak. Ibale hikéñéé hi woo hi yé 44.5 cm, libai li woo li nlama ba 22.2 cm.​—Man 28:16; 1Sa 17:4.

• Libebe li Salômô li ngandak mél.

  Ikété témpel i dilo di Yésu, libebe lini li bé homa nu a bééna nyôl het bôt ba bé kil, a bé i pes likôl i kotoo bisu ngéda mut a njôp i témpel; bôt ba bé hoñol le libebe lini li bi ôña ni mabap ma nlômbi témpel Salômô. Yésu a bi kil mu libebe li ‘i ngéda lihep,’ yak bikristen bi bisu bi bi kodba mu inyu bégés Nyambe.​—Yh 10:22, 23; Mns 5:​12.

• Likai.

  Ini buk yon i ngwéélana inyu pôdôl ngandak bibebela bi bi nañ ndigi i bahoma ba yé kiki jañga tole tataba. Libim li ngéda, kai ba nyéñ pôdôl i nséblana ni hop Latin le Arundo donax.​—Mat 27:29; Mas 11:1.

• Likak.

  Li yé mbôñga u u nlôl i matihil ma ñem le mut a mbôn Nyambe le a ga boñ ngim jam, le a ga ti ngim likébla tole sesema, le a ga gwel ngim nson tole a ga tjél boñ ngim mam i i ta bé béba pak pak. Likak li yé kiki i kum soñ.​—Mat 5:​33.

• Likébla li binyonyo.

  Li yé likébla li wai ba bé kôp i ngii juu li bisesema, ba bé sem likébla lini bebee le lôñni libim li mana makébla mape. Paul a bi gwélél likébla li binyonyo kiki hihéga inyu unda le a yé bebee i ti nyemede nkikip inyu bikristen.​—Ñbt 15:​5, 7; Flp 2:​17.

• Likoda.

  Li yé ntôñ bôt u u nkodba inyu ngim njom tole ngim nson. Ikété Bitilna ni hop Lôk Héber, i buk ini i mbéna pôdôl litén li israel. Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i buk ini i mpôdôl hiki likoda li bikristen, ndi libim li ngéda i mpôdôl ntôñ u bikristen wonsôna.​—1Bi 8:​22; Mns 9:​31; Rôm 16:5.

• Likoñ.

  Li bé mbôñgô kék u u bééna mpomok kei i lisuk jé, li batat bémba ba bé gwélél inyu boñ le lém i ke. Ba nhégha likoñ ni bibañga mut pék a ngwélél inyu tinde baemble nye i tééda maéba mé malam. I lipôdôl lini le “i bép kôô i minsoñ mi makoñ” li nlôl ni liboñok li nlôm nyaga nu a yé ndok, a tjélék ke, a ômôk kôô i likoñ, hala a bé babaa nye.​​—Mns 26:14; Bak 3:​​31.

• Likum soñ.

  A bé ngéda mut a nsane hiwiye le ngim jam i yé maliga, tole a yé ngéda mut a nti likak li ngui le a’ boñ ngim jam tole a’ boñ bé ngim jam. Libim li ngéda, a yé likak ba nti mut nu a gwé kunde i ngii bape, téntén likak mut a nti Nyambe. Yéhôva a bi kum soñ inyu yidis malômbla a bi boñ ni Abraham.​—Bib 14:22; Héb 6:​16, 17.

• Likwee.

  Li yé ngéda ba nhéya koo i lisuk li nsude u munlôm. Abraham ni mbôda yé ba bi kôhna oda le ba boñ hala, ndi bikristen bi ta bé nyégsaga i boñ hala. Likwee li ngwéélana ki inyu pôdôl ngandak mam ipe.​—Bib 17:10; 1Ko 7:​19; Flp 3:3.

• Lilôli.

  Lilôli kaat Masoola 8:​11 i mpôdôl li yé mbôñ i i nlol. I bé lôl i ngim mintén mi bie bi bi bé lol ngandak, bi numbuk ki ngandak.

• Litét; Litidil.

  A yé bôlô i bagal jis li blé, li kôn ni kôgôô yé ni nkénd wé; a yé i homa bôlô i i nséla. Litét li bé bôlô moo, ba bé bép blé ni kék, ndi ngéda blé i bé ngandak, ba bé ba gwélél bisélél bi tôbôtôbô kiki bo ngim libam i i nkohol mis ma blé, tole ngim nkok tole ngok i i yé ngiiña le bilém bi bé ôt. Ba bé ba ha mis ma kôn i homa litidil le bisélél bini bi kil blé i ngii, litidil li bé homa nu a yé ngiiña, ba bé oñ nye i ngii hikôa het mbebi i nhôñ.​—Lév 26:5; Yés 41:15; Mat 3:​12.

• Litjañgbene Nyambe.

  I buk i hop Grikia ini le apôstasia i nlôl ni buk ipe i i nkobla le “i telep haa ni.” I nla ki kobla le “i ke yom ngwéé, i tjôô, tole i kolba.” Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i bibañga bini le “litjañgbene Nyambe” bi ngwéélana ndugi inyu pôdôl bôt ba ntjôô bañga base.​—Bin 1:9; Mns 21:21; 2Té 2:3.

• Lô; Mut lô.

  Lô i yé béba kon i kôgôô nyuu. Ikété Bitilna, i kon u, u ta ndik bé i kon di nsébél i len ini le lô, inyule u bé u gwel ndik bé bôt ba binam, ndi yak mbot ni mandap. Ba bé sébél i mut a bééna i kon u le mut lô.​—Lév 14:54; Luk 5:​​12.

M

• Maada ni mimbuu mimbe; I boñ makañ.

  Hala a yé mahoñol ni liboñok ma ma nlôl i biniigana le mimbuu mi bawoga mi nwo bé ngéda nyuu minsôn i nwo, ni le mimbuu mi bawoga mi nla kwélés bayômi ni mahôla ma mut mis ma-na nu a gwé maada lôñni nwo. Bibañga bini le “i boñ makañ” bi nlôl ni buk hop Grikia le farmakia, i i gwé ngobol bisu le “i gwélél bee, i gwélél hibañga.” I buk ini i bi bôdôl pôdôl makañ inyule i ngéda kôba, bôt ba bé gwélél bee tole hibañga ngéda ba bé sébél mimbuu mimbe tole ngéda ba bé boñ liemb.​—Gal 5:​20; Mas 21:8.

• Maboñok mabe ngi wonyuu.

  I bibuk bini bi nlôl ni buk i hop Grikia le aselgéia, bi mpôdôl maboñok ma ma nlôôha bôk mambén ma Nyambe, ma undga ki lipamal ni diyana di mut a mboñ mo; hala a ñunda le i nya mut ini i nyan tole i nkôôba tjél nôgôl baane, mambén ni bitelbene. I bibuk bini bi mpôdôl bé hisiina hi béba lem.​—Gal 5:​19; 2Pé 2:7.

• Maéya.

  Ma yé gwiiha mut a nkulus inyu njôhge a nôgda ngéda nyemb tole bikuu bipe bi nkwél nye. I ngéda kôba, bôt ba bééna lem i ee inyu ngim ngéda. Handugi le ba bé lond makeñi, i bôt ba bé ee ba bé haba mambot ma tôbôtôbô, ba kôbôk libu i ngii miño nwap, ba padak mambot map, ba bébék ki tôl yap. Ngim mangéda, ba bé saa bôt inyu lo i ee i maéya.​—Ésr 4:3; Mat 11:17; Mar 5:38; Yh 11:33; Mas 21:4.

• Makébla ma konangoo.

  Ma bé makébla ba bé ti hiyeyeba hi mut inyu hôla hio. Bitilna ni hop Lôk Héber nsima bé makébla mana, ndi mbén Môsi i bé ti bon ba Lôk Israel biniigana inyu mam ba bé lama boñ inyu yoñ ndun ni hiyeyeba.​​—Mat 6:2.

• Makédônia.

  A bé nkoñ i ñombok u loñ Grikia u u bi yila bañga nkoñ ’isi ane i Aléksandre Nunkeñi, u bi bana kunde letee ni ngéda bôt ba Rôma ba bi yémbél wo. Makédônia a bé pes mbok i loñ Rôma ngéda ñôma Paul a bi ke i Érôpa inyu ngélé yé bisu. Paul a bi ke nyoo ngélé aa.​—Mns 16:9.

• Malal ma nyega.

  Bibañga bini bi nlôl ni buk hop Grikia le pornéia, hala wee malal momasôna ma ma ta bé kunde. Mukété di nla sima ndéñg, libambe, bongibiiba ba ba nlal, i lalna baso bôlôm tole baso bôda, ni i lalna binuga. kaat Masoola i ngwélél bibañga bini kiki hihéga inyu pôdôl maada muda nu a yé yimbne i base libambe le “Babilôn Nunkeñi,” a gwé ni baane ba nkoñ ’isi unu inyu kôhna ngui, énél ni nkus. (Mas 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:​32; Mns 15:29; Gal 5:​19)​—Béñge MUT LIBAMBE.

• Malômbla.

  Ma yé manôgla tole mayegna ipôla Nyambe ni bôt ba binam, tole ipôla bôt iba, ba ba nôgla le ba mboñ ngim jam tole ba mboñ bé ngim jam. Ngim mangéda, manôgla ma bé le pes yada ndik yon i nlama yônôs i jam malômbla ma nkal (Malômbla le pes yada yon i nyônôs, libim li ngéda ma bé mbônga). Mangéda mape, bipes gwo biba gwon bi bé lama yônôs i mam ba nôgla le ba mboñ (Malômbla le bipes gwo biba bi nyônôs). Handugi malômbla Nyambe a bi boñ ni bôt ba binam, Bibel i nsima ki malômbla ma ma bé bôña ipôla bôt, matén, biloñ, tole mintôñ mi bôt. Malômbla Nyambe a bi boñ ni Abraham, David, litén li israel (malômbla ma mbén Môsi), ni israel nu Nyambe (malômbla ma yondo) ma yé ikété malômbla ma ma nom ntandaa ngéda.​—Bib 9:​11; 15:18; 21:27; Man 24:7; 2Mi 21:7; Luk 22:29; Mns 3:25; 2Ko 3:6; Héb 8:6.

• Mamélél ma hiai.

  Hala a yé ngéda i i nkena i lisuk li ngim hiai, tole li mam ma yé isi ane Satan. Ngéda i mamélél ma hiai hini i yé nlélém ni ngéda Kristô a yé ha. Yésu a ga éga biañgel le bi “héya bibéba bi bôt ipôla bôt ba téé sép” le ndi bi tjé bo. (Mat 13:40-​42, 49) Banigil ba Yésu ba bé yéñ yi imbe ngéda i “mamélél” mana m’a ba. (Mat 24:3) Ilole a ntémb i ngii, a bi bôn banigil bé le a ga ba lôñni bo letee i ngéda ini i kola.​—Mat 28:20.

• Mana.

  Mi bé bijek bi tôbôtôbô bi Lôk Israel mu 40 ma nwii ba bi tégbaha i ñoñ. Yéhôva nyen a bi boñ hélha jam inyu ti mana. Hiki kegla, mi bé kwo ’isi handugi i kel Sabat, mi nen-ge i ngéda manwee ma bé num. Ngélé bisu Lôk Israel i bi tehe nwo, i bi bat ni hop u Lôk Héber le: “Man hu?” hala a nkobla le: “Kii i?” (Man 16:13-​15, 35) Yak Yésu a bi pôdôl mana inyu ti hihéga.​—Yh 6:⁠49, 50.

• Man David.

  I bibuk bini bi mbéna pôdôl Yésu, bi nyigye le nyen a yé nkôdôlbum i malômbla ma Ane ma ma bé lama yon ni njel mut ndaye David.​—Mat 12:23; 21:9.

• Man Lôk Héber; Hop Lôk Héber.

  Ba bi gwélél i buk i ngélé bisu inyu pôdôl Abram (Abraham), inyu boñ maselna ipôla nye ni Lôk Amôr i i bé yén ipañ yé. Ba bi yiga gwélél yo inyu pôdôl mbôda i Abraham i a bi bana ni njel nlal wé Yakôb, yak inyu pôdôl hilémb hiap. I ngéda Yésu, hop Lôk Héber u bé gwélél yak ngandak bipôdôl bi hop Araméa. Hop Lôk Héber won yak Kristô ni banigil bé ba bé pot.​​—Bib 14:13; Man 5:3; Mns 26:14.

• Man Lôk Yuda.

  Liséblak li li bé gwéélana inyu pôdôl mut nu a bé lôl litén li Yuda i mbus kwo i ane i jôm li matén ma Israel. (2Bi 16:6) I mbus minkôm mi Babilôn, liséblak li bé gwéélana inyu pôdôl bon ba Israel ba matén momasôna ba ba bi témb i loñ yap. (Ésr 4:​​12) I mbus ngéda, ba bé gwélél ki jo ni nkoñ ’isi wonsôna inyu boñ maselna ipôla bon ba Lôk Israel ni ba matén mape. (Ést 3:6) Yak ñôma Paul a bi gwélél i buk i kiki hihéga ngéda a bé unda le kadba inyu loñ tole inyu litén i gwé bé nseñ ikété likoda li bikristen.​​—Rôm 2:​​28, 29; Gal 3:​​28.

• Man mut.

  Bibuk bini bi yé jam kiki bo môm juem ma ngélé ikété bikaat bi ntoñol niñ Yésu. Bi mpôdôl Yésu Kristô, bi ñunda ki le kiki a bi gwéé ni muda, a bé yaga mut binam, ndi a bé bé hégél mbuu i i nyoñ nyuu minsôn. I bibuk bini bi ñunda ki le Yésu nyen a bé lama yônôs mbañ i yé ntilga i Daniel 7:​13, 14. Bitilna ni hop Lôk Héber bi bi gwélél i bibuk bini inyu Ézékiel ni Daniel, inyu unda maselna ipôla Nwet nwin le Nyambe ni balegelnwin ba ba bé le ba wo.​—Ézé 3:​17; Dan 8:​17; Mat 19:28; 20:28.

• Mañ; Mañ mut.

  U yé nhôôlak mut u jôga li nwii, ndi ikété Bitilna, u yé mut nu a gwé kunde ni mbegee ikété litén tole loñ. Yak kaat Masoola i ngwélél i buk ini inyu pôdôl bihégél bi ngii. Ini buk hop Grikia le presbitérôs i nkobla le “mañ” ngéda i mpôdôl i bôt ba gwé mbegee i kena likoda.​—Man 4:​29; Bin 31:23; 1Ti 5:​17; Mas 4:4.

• Matam ma bisu.

  Ma yé bisol ma ngéda libumbul; ma yé matam ma bisu le hisi, bie tole binuga bi nti. Yéhôva a bi bat litén li israel le li sémél nye matam ma bisu; ma bé le ma ba man nu bisu nu mut binam, tole nu nuga, tole matam ma bisu ma libumbul. Litén li israel jolisôna li bé sémél Nyambe matam ma bisu i ngand i Bret bi ngi-séñha ni i ngand Pentékôt. I bibuk bini le “matam ma bisu” bi ngwéélana ki kiki hihéga inyu pôdôl Kristô ni banigil bé ba ba yé minhook.​—1Ko 15:23; Ñbt 15:21; Bin 3:9; Mas 14:4.

• Mbam.

  I bé bon ba ngok tole bon ba bikék ba bé gwélél inyu yoñ ngim makidik. Ba bé pôgôs bo ikété man bot, tole mpék mbot. Ba bé ba kit le i mbam i nkwo, tole i i mbôk pam ngéda ba mpôgôs bot, wee yon ba mpohol. Ba bé béna boñ hala ikété masoohe.​​—Mat 27:35; Mns 1:26.

• Mbañ.

  I yé nwin u nlôl yak Nyambe; i yé ngéda Nyambe a nyeelene mut sômbôl yé tole ngéda a nkal mut le a añal yo. Mbañ i nla ba biniigana bi ntoñol kii i yé loñge ni béba, mbén Nyambe tole bikéheene gwé, tole i mam m’a yik lo.​—Mat 13:14; 2Pé 1:​20, 21

• Mbén Môsi.

  I yé Mbén Yéhôva a bi ti Lôk Israel ni njel Môsi i nwii 1513 B.N.Y. i ngéda ba bé i ñoñ Sinai. Ngim mangéda, bikaat bitan bi bisu bi Bibel bi nséblana le mbén Môsi.​—Mat 5:17; Luk 24:44.

• Mbén.

  Ngéda ba ntila i buk ini ni “M” nkeñi, wee ba mpôdôl mbén Môsi tole bikaat bitan bi bisu bi Bibel. Ngéda ba ntila i buk ini ni “m” ntitigi, wee ba mpôdôl mbén yada mu mbén Môsi tole litiñ jada.​​—Ñbt 15:16; Ndi 4:8; Mat 7:​​12; Gal 3:​24.

• Mbéñge.

  A yé mut nu nson wé bisu u yé le a sôñ likoda, a tat ki jo kiki mut nu a ntééda mintômba. Ndoñi i bisu i ini buk hop Grikia le épiskôpôs i yé le mut a nsôñ kiki ntat. Bini bibuk le “mbéñge” ni “mañ” (presbitérôs) bi ngwéélana inyu pôdôl nlélém nson ikété likoda li bikristen; ba ntéé mut “mañ” inyule a gwé bilem bilam bi bi ñunda le a yé nhôôlak i pes mbuu, ba nkal ki le a yé “mbéñge” inyu yigye minson a nlama gwel inyule a yé mañ.​—Mns 20:28; 1Tim 3:​2-7; 1Pé 5:2.

• Mbôgna.

  Ngobol bisu i buk Grikia ba nkobol hana i yé le “Ñéga nu bisu.” I mpôdôl nson u Yésu Kristô kiki a nkobol bôt ba ba ntéñbe ni Nyambe, a héya bo isi béba ni bikuu bi nkena i nyemb bi béba i nlona, a éga bo i njel niñ boga.​—Mns 3:​15; 5:​31; Héb 2:​10; 12:2.

• Mbôkgwéé.

  Ngobol bisu i buk ini i yé le man munlôm nu mañ nu isañ bon. I ngéda Bibel i bé tilba, mbôkgwéé a bééna tel i lipém ikété lihaa; nyen a bé a yila isañ mbai i mbus nyemb isañ. Yésu a ta ndik bé mbôkgwéé nu Yéhôva, ndi a yé yak mbôkgwéé ikété bihégél gwobisôna ni mbôkgwéé ikété bawoga.​—Bib 25:33; Man 11:5; Kôl 1:​15; Mas 1:5.

• Mbuu.

  Buk i Lôk Héber le ruach ni hop Grikia le pneuma, bi nkoblana libim li ngéda le “mbuu,” ndi ba nla kobol gwo ni bibuk bipe. Gwobisôna bi mpôdôl ngim yom mut binam a nla bé tehe ni mis ndi i nyiba ni minson i yom ini i mboñ. Bi nla pôdôl (1) mbebi, (2) ngui niñ i i yé ikété bihégél hana ’isi, (3) ngui mahoñol ma ñem mut, yon i ntinde nye i bana ngim lipodok ni ngim liboñok li mam, (4) bipôdôl bi bi nlôl ni mut nu a nene bé ni mis, (5) bihégél bi mbuu, ni (6) ngui Nyambe tole mbuu mpubi.​—Man 35:21; Tj 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13.

• Mbuu mpubi.

  U yé ngui i i nene bé ni mis, yon Nyambe a bi gwélél inyu yônôs ngôñ yé. I ngui ini i yé mpubi inyule i nlôl yak Yéhôva, nu yak nye a yé mpubi, a bak ki a téé sép i likala li nsôk, ni inyule Nyambe a ngwélél yo inyu boñ mam ma pubi.​​—Luk 1:​​35; Mns 1:8.

• Mésia.

  I buk ini i nlôl ni buk u hop Lôk Héber i i nkobla le “i hoo” tole “nhook.” Nlélém buk won hop Grikia i nkobol le “Kristô.”​—Dan 9:⁠25; Yh 1:​41.

• Milion.

  Yon ba bé gwélél inyu hek méta, i buk Grikia ini i nene ndigi ngélé yada ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i kaat Matéô 5:​41; bebek le i ngwéélana hana inyu pôdôl mile i Rôma i i bé pam jam kiki bo 1 479,5 méta. Ini ngélé aa ipe, hala wee i kaat Lukas 24:13, Yôhanes 6:​19, ni Yôhanes 11:18, “milion” i ngwéélana inyu toñol buk i hop Grikia le stadia, yak stadia i bé gwéélana inyu hek méta.

• Mimbuu mimbe.

  Mi yé bihégél bi mbuu le di nla bé tehe, mi yé béba, mi ban-ga ki ngui i nloo i bôt ba binam. kaat Bibôdle 6:2 i nsébél nwo le “bon ba bañga Nyambe,” ndi kaat Yuda 6 i nsébél nwo le “biañgel;” hala a ñunda le mimbuu mimbe mi bé bé béba ngéda mi bi héga; mi bé biañgel, ndi mi bi yilha nwomede baoo Nyambe ngéda mi bi ndogbene nye i dilo di Nôa, mi adba ni Satan ikété ngolba a nkolba Yéhôva.​—Ndi 32:17; Luk 8:​30; Mns 16:16; Yak 2:​19.

• Mina.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, mina wada u bé 100 drakma. Mina wada u bé ét 340 g.​—Luk 19:13.

• Mire.

  Mi yé minumuk mi manyuñ mi mi gwé loñge njiñ, mi lôlak i ngim bie i i gwé biloo tole bon ba bie ba nsébél ni hop Latin le Commiphora. Ba bé kônde mire ngéda ba bé kôôba môô mapubhaga. Ba bé gwélél mire inyu boñ le gwom kiki bo mambot tole binañi bi numb loñge, ba bé kônde yak mire ikété môô ba bé gwélél inyu kogol môñga ma nyuu, ba kôndge ki yo ikété njahba. Ba bé pôdna mire ni wai kayéle ngéda mut a nyo yo, a bé wengoñle a ñôt hibañga. Ba bé gwélél ki mire inyu kôôba mim ilole ba njô wo.​—Man 30:23; Bin 7:​17; Mar 15:23; Yh 19:39.

• Mma dibee.

  A yé mut nu a ngwélél ték lima inyu ma dibee, biséya ni biébél bipe. Buk ni hop Lôk Héber i i ngwéélana hana i nkobla le “mut nu a ñôô gwom.” I kunde mma dibee a gwé i ngii ték lima yon Bibel i ngwélél kiki hihéga inyu unda le Yéhôva a kôli bana kahap i ngii bôt ba binam ni i ngii biloñ.​—Yés 64:8; Rôm 9:​21.

• Môlôk.

  A bé nyambe nu Lôk Amôn; i nene le ba nsébél ki nye le Malkam, Milkom, ni Môlek.​—Mns 7:​43.

• Mpubi; Libak lipubi.

  I yé lem lam Yéhôva a gwé; libak jé lipubi i nya i yôni, nyetama nyen a gwé bilem bipubi i nya i nloo hihéga. (Man 28:36; 1Sa 2:2; Yh 17:11) Ngéda i lem ini i ntihba bôt ba binam (Mar 6:20; Mns 3:21), gwom (Rôm 7:12; 11:16; 2Ti 3:15), bahoma (Mat 4:5; Mns 7:33; Héb 9:1), ni minson (Man 36:4). Ni hop Lôk Héber ni hop Grikia, hala a nsômbôl kal le jam li yé mbaglak tole mpubhaga inyu Nyambe Numpubi; hala yé libak li mut ba mbagal inyu nson u Yéhôva. Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i bibuk bini le “numpubi” ni “mpubhaga” bi ngwéélana ki inyu pôdôl maboñok malam ma ngim mut.​—2Ko 7:1; 1Pé 1:⁠15, 16.

• Mut a mbo ngambi.

  A yé mut nu a nkadba le a gwé ngui i kal i mam m’a bôña i dilo di nlo. Ikété babo ngambi, Bibel i nsima biprisi bi makañ, bôt ba mis ma-na, bayitjôdôt, ni bape ki.​—Lév 19:31; Ndi 18:11; Mns 16:16.

• Mut a njôp ikété base ipe.

  A yé mut a nhéñha base. Ikété Bitilna a yé mut nu a njôp ikété base i Lôk Yuda, a bé lama kweeba ibale a yé munlôm.​—Mat 23:15; Mns 13:43.

• Mut a yé kunde; Mut a nyila kunde.

  Isi énél Rôma, “mut a yé kunde” a bé mut nu a bi gwéé a bak kunde, a ban-ga kunde yosôna i man loñ. Ndi “mut a nyila kunde” a bé mut nu a bé nkol ndi a yila kunde. I ngéda mut a bé a yila kunde isi énél i Rôma, a bé a yila kiki man loñ i bisu bi mbén, ndi a bé bé le a bana tel yo ki yo ikété bitel bi ngomin. I ngéda mut a bé a yila kunde, ndi le hala a mbôña bé i bisu bi mbén, a bé ha bé nkol, ndi a bééna bé kunde yosôna kiki man loñ.​—1Ko 7:​22.

• Mut Étiôpia.

  A yé mut a nlôl i loñ Étiôpia; nlômbi loñ Étiôpia u bé i nwelmbok u Égiptô; nwelmbok i loñ Égiptô i len ini ni ño mbok u loñ Sudañ i len ini bi bé ikété nkoñ u loñ Étiôpia ha ngéda i.​—Mns 8:27.

• Mut libambe.

  A yé munlôm tole muda nu a nlalna bôt bape ba ba ta bé sobiina wé, téntén inyu moni. (Buk hop Grikia le porné i i nkobla le “munlôm tole muda libambe” i nlôl ni buk ipe i i nkobla “i nuñul”). Libim li ngéda, i buk ini i mpôdôl muda, to hala kiki Bibel i mpot yak inyu bôlôm ba libambe. Mbén Môsi i bé sôña libambe, mut a bé lama bé to gwélél nsaa u libambe inyu ti Yéhôva likébla; hala a bé maselna ni bibase bi bihaiden bi bi bé gwélél bôda tole bôlôm ba libambe ikété témpel yap inyu bana moni. (Ndi 23:17, 18; 1Bi 14:24) Bibel i ngwélél ki i buk ini kiki hihéga inyu pôdôl bôt, biloñ tole mintôñ mi mi mbégés bisat, ndi mi kalbaga le mi yé bagwélél ba Nyambe. Kiki hihéga, kaat Masoola i mpot inyu bibase gwobisôna bi bi nséblana le “Babilôn Nunkeñi,” i toñlak ki le bi yé kiki muda libambe inyule bi gwé maada ma tôbôtôbô ni baane ba nkoñ ’isi unu inyu bana ngui ni lingwañ.​—Mas 17:​1-5; 18:3; 1Mi 5:​25.

• Mut makañ.

  A yé mut nu a ngwélél ngui i mimbuu mimbe.​—Mns 13:6.

• Mut mbe.

  A yé liséblak ba nsébél Satan Nsohop, nu a nkolba Nyambe ni matéak mé ma telepsép.​—Mat 6:​13; 1Yh 5:​19.

• Mut Nasaret.

  A yé jôl ba bé gwélél inyu sébél Yésu, hala kiki a bé lôl i tison Nasaret. I nene le i buk ini i nlôl ni buk i hop Lôk Héber le “pom,” yon i ngwéélana i kaat Yésaya 11:1. I mbus ngéda, i jôl lini li bi gwéélana inyu sébél banigil ba Yésu.​—Mat 2:​23; Mns 24:5.

N

• Ñane biañgel.

  Buk i hop Grikia le arkaggelos i nla ki koblana le “arkañgel.” I buk ini le “ark” i nkobla le “ñane” tole “nu bisu.” I ndoñi ini lôñni libak le Bibel i ngwélél ndik ini buk le “arkañgel” inyu pôdôl mut wada bi ñunda le ñane biañgel a yé ndik wada. Bibel i nti jôl li ñane biañgel, le Mikael.​—Dan 12:1; Yud 9; Mas 12:7.

• Ñañ nlam.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, u yé ñañ nlam u Ane Nyambe ni u tohi di nla kôhna ni njel hémle di nhémle Yésu Kristô.​​—Luk 4:​18, 43; Mns 5:​​42; Mas 14:6.

• Ñat.

  A yé mut nu a nhôla bôt iba tole mintôñ ima le mi sañgla. Ikété Bitilna, Môsi a yé ñat inyu malômbla ma mbén Môsi, Yésu a bak ñat inyu malômbla ma yondo.​—Gal 3:⁠19; 1Ti 2:5; Héb 12:24.

• Ndap bibégés.

  I buk i hop Grikia ini le sinagôgé i i nkoblana hana le “ndap bibégés,” ngobol yé bisu i yé le “i kodba lôñ; likoda,” ndi ngandak bahoma ikété Bitilna, i buk ini i mpôdôl ndap tole homa Lôk Yuda i bé kodba inyu añ Bitilna, kôhna biniigana, ti minkwel ni soohe. I dilo di Yésu, hiki tison i i bé ndék jôga i loñ Israel i bééna ndap bibégés yada, ndi bitison bikeñi bi bééna iloo ndap bibégés yada.​—Luk 4:⁠16; Mns 13:14, 15.

• Ndéñbe i gwélél Nyambe.

  I yé i ti Yéhôva Nyambe lipém, i bégés nye, i gwélél nye, ni i téñbe i nit kahap yé.​​—1Ti 4:8; 2Ti 3:​​12.

• Ndéñg.

  I yé ngéda munlôm tole muda nu a yé mbiibaga a neebe i lal ni mut nu a ta bé sobiina wé.​—Man 20:14; Mat 5:​27; 19:9.

• Ndiihe.

  I yé ngéda ba nhan tole ba nkal le béba y’a kwél mut tole ngim yom. I tiihe mut i yé maselna ni i leñ mut bibuk bibe tole i sol nye ikété hiun. Ndiihe i mbéna ba bipôdôl mut a mpot i mbamba inyu kal i bisu bi ngéda le béba y’a kwél mut; i ngéda Nyambe nyen a ntiihe tole a ñep mut i boñ hala, i ndiihe ini i yé mbañ inyule y’a yon ndigi.​—Bib 12:3; Ñbt 22:12; Mar 11:21; Mns 23:12; Rôm 12:14; Gal 3:​10.

• Ñéga biprisi.

  I bibuk bini bi yé jôl lipe inyu sébél “prisi keñi” ikété Bitilna bi hop Lôk Héber. Ndi ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, i nene le i bibuk bini le “baéga biprisi” bi mpôdôl mintôô mi bôt ikété biprisi, i nene le yak minlômbi mi biprisi bikeñi lôñni baéga ba 24 mintôñ mi biprisi ba bé ikété nsoñgi u baéga biprisi.​—2Mi 26:20; Ésr 7:5; Mat 2:4; Mar 8:​31.

• Nèphèsh (ni hop Lôk Héber); Psukhê (ni hop Grikia); Âme (ni hop Pulasi):

  Ibale di nwan loñge lelaa Bibel i ngwélél bibañga bini, di nsôk nok le bi mpôdôl (1) mut binam, (2) nuga, tole (3) niñ i mut binam tole i nuga. (Bib 1:​20; 2:7; Ñbt 31:28; 1Pé 3:​20; buk isi lipep.) Maselna ni lelaa ngandak bibase i ngwélél i buk ini le “âme,” Bibel i ñunda le ngéda bibuk bini le nèphèsh ni psukhê bi yé inyu bihégél hana ’isi bi ba nla tehe, ba nla tihba, bi bi nla ki wo. Munu ngobol ini, i bibuk bini bi nkoblana inoñnaga ni likoble jap mu ñañ, bi nkoblana le “niñ,” “nom,” “hégél,” “mut,” “mut nyensôna,” tole “me” ngéda mut a mpôdôl nyemede. Libim li ngéda, buk isi lipep i nkal le “nom.” Ikété Bibel yomede tole isi mapep, ni ndoñi i yon bibuk bini bi nkoblana. I ngéda Bibel i nkal le mut a mboñ jam ni niñ yé yosôna tole ni nom yé yosôna, hala a nkobla le a mboñ jo ni nyuu yé yosôna, ni ñem wé wonsôna, ni niñ yé yosôna. (Ndi 6:5; Mat 22:37) Ngim bahoma, Bibel i ngwélél bibuk bini inyu pôdôl ngôñ tole minheña mi ngim hégél. Bi nla ki pôdôl nwok mut tole mim.​—Ñbt 6:6; Bin 23:2; Yés 56:11; Hag 2:​13.

• Ngand Bilap.

  Ba nsébél ki yo le ngand Libumbul tole ngand Mandugi. I bé tagbe i dilo 15-​21 di sôñ Étanim i kalénda i Lôk Héber. I bé inyu séé libumbul li lisuk li nwii u minson i Lôk Israel, i bak ki ngéda maséé ni mayéga inyu bisai Yéhôva a nkôp i ngii libumbul jap. Mu dilo di ngand, bôt ba bé niñ ikété bilap, tole bipele bi bi bééna ndik minyôl, inyu hoñol Manyodi map i Égiptô. Bôlôm ba Israel ba bé lama ke i Yérusalem inyu lôôs mangand maa, ngand bilap i bé ngand yada mu.​—Lév 23:34; Ésr 3:4; Yh 7:2.

• Ngand Bret bi ngi-séñha.

  I yé ngand bisu ikété mangand makeñi maa le Lôk Israel i bé tégbaha hiki nwii. I bé bôdôl i hilo jôm ni itan hi sôñ Nisan, hilo hiada i mbus ngand Pasa, i nomok dilo disaambok. Ndik bret bi ngi-séñha gwon bi bé jéba inyu hôñlaha bo Manyodi map i Égiptô.​—Man 23:15; Mar 14:1.

• Ngand Sai i témpel.

  I yé kel i i bi pohlana ikété ngim nwii inyu hoñol ngéda témpel i bi pubhana i mbus le Añtiôkus Épifané a bi yilha yo nyega. Ngand i bé bôdôl i hilo môm ima ni itan hi sôñ kislev, i nomok dilo juem.​—Yh 10:22.

• Ngi-séñha.

  I bibuk bini bi mpôdôl bret ba bé lamb ibabé i ha séñha mukété.​—Ndi 16:3; Mar 14:12; 1Ko 5:8.

• Ngok kôgôl.

  I yé ngok i i bé ngiiña, i bak i bédi i ngii ngok ipe, ba bé gwélél yo iba inyu kok kôn le i yila flawa. Yom i bé i ñemkété ngok i i bé ’isi i bé boñ le ini ngok i yé i ngii i kiiña loñge. I ngéda kôba, libim li bôda li bé gwélél ngok kôgôl i moo mu mandap map. Kiki ngok kôgôl i bé hôla lihaa i bana koga kel, mbén Môsi i bé sôña le mut a kadal yo tole a tééda yo letee ni ngéda ba nsaa nye pil wé. Ba bé gwélél binuga inyu sal ni ngok kôgôl keñi.​—Ndi 24:6; Mar 9:​42.

• Ngok likas.

  I yé ngok ba bé ha i likas li ndap, i homa mabap ima ma ntôômana, i bak nseñ inyu at mabap mo ima le ma gwelna loñge loñge. I ngok likas i bé lôôha nseñ i bé ngok likas i hikuu; inyu mandap ma ngomin ni lipénd li tison, ba bé béna pohol ngok likas i i nlet kiyaga. I bibuk bini le “ngok likas” bi ngwéélana kiki hihéga inyu pôdôl ngéda hisi hi bi héga, yak Yésu a nsébla le “ngok likas i hikuu” hi likoda li bikristen, li li yé kiki ndap i pes mbuu.​—Éfé 2:​20; Hiô 38:6.

• Ngomin pes mbok.

  A bé ngomin keñi nu a bé énél pes mbok yada i i bé isi ane i ntôñ u batéé mambén ba Rôma. A bééna kunde i kéés, a ban-ga bisônda isi énél yé, to hala kiki a bé isi énél i ntôñ u batéé mambén ba Rôma, a bééna ki kunde i ngii pes mbok yosôna a bé énél.​—Mns 13:7; 18:12.

• Ngôôba.

  Lini jôl jon ba bé ti hilo hi bé bôk i bisu bi kel Sabat, hi bé hilo Lôk Yuda i bé gwélél inyu kôôba ngand. Kel ngôôba i bé mal i ngéda hiañgaa hi nañal i kel di nsébél len le ngwa koo, ha ngéda i nyen Sabat i bé bôdlene. Inyu Lôk Yuda kel i bé bôdôl kôkôa, i malak i kôkôa i hilo hi noñ.​—Mar 15:42; Luk 23:54.

• Ngudul bikwak.

  I yé ngudul i nkuu malômbla, i bisu bi ngudul ini nyen prisi keñi i bé nwes matjél ma bisesema inyu béba i kel Bikwak. Buk hop Grikia i i ngwéélana hana i nlôl i buk ipe i i nkobla le “i hô (béba),” bebek i nkobla ki le “i sas (béba).” Ba bi bañ ngudul Bikwak ni bañga gôl, i bééna bikérubim biba mu ngii yé, yada i bé i lisuk li pes walôm, ipe i bak i lisuk li pes waé. Ngim mangéda ngudul Bikwak i bé séblana ndik le “ngudul.”​—Man 25:17-​22; 1Mi 28:11; Héb 9:5.

• Nhôdôk kaat.

  U yé nténdéé lipep li papirus tole li numuk koo nuga het ba ntila mbus ilam, ndi ba hôt yo i ngim kék. Minhôdôk mi bikaat nwon ba bi bôñôl inyu tila Bitilna ni inyu bulus gwo, nwon bôt ba bé gwélél mu mangéda ma inyu tila.​—Luk 4:​17-​20; 2Ti 4:​13.

• Nhôla nson.

  I buk ini i nlôl ni buk i hop Grikia le diakônôs, i i mbéna kobla le “nhôla” tole “ngwélél.” “Nhôla nson” a yé mut nu a nit juu li mimañ ikété likoda. A nlama yônôs matiñ ma Bibel inyu bana nsima i gwel nson unu.​—1Ti 3:​8-​10, 12.

• Nisan.

  I mbus matémb ma Lôk Israel i minkôm i Babilôn, ba bi bôdôl sébél sôñ Abib ni jôl li mondo le “Nisan.” Sôñ Nisan i bé sôñ bisu ikété kalénda Lôk Yuda i bé gwélél inyu base yap, i bak ki sôñ i nyônôs isaambok ikété kalénda ngomin a bé gwélél. Sôñ Nisan i bé bôdôl i ñemkété sôñ Matumb i malak i ñemkété sôñ Matôp. (Néh 2:1) Lôk Yuda i bé lôôs ngand Pasa i hilo jôm ni ina hi sôñ Nisan, i nlélém kel won yak Yésu Kristô a bi téé Bilôp bi Nwet. (Luk 22:15, 19, 20) I nlélém kel ki won ba bi nol ki nye i ngii kék njiiha.​—Luk 23:44-46.

• Njahba.

  I yé môô ma ma numb loñge njiñ, ma heek diye, ma kôibak ki; ma bé yôña i e ba nsébél ni hop Latin le Nardostachys jatamansi. Kiki njahba i bé hee diye, ba bé béna pôdna yo ni môô mape ma ma bé hee bé diye; ngim mangéda, bôt ba bé nuñul bé bañga njahba. I yé ki loñge i yi le Markô bo Yôhanes ba nkal le ba bi kôp Yésu “bañga njahba.”​—Mar 14:3; Yh 12:3.

• Njel.

  A yé buk Bitilna bi ngwélél kiki yimbne i ngim liboñok tole ngim bihiumul bi bi nlémél Yéhôva tole bi bi mbébél nye. Bôt ba bé kal le banigil ba Yésu ba yé ikété “Njel,” inyule niñ yap i bé i umne i hémle ba bééna inyu Yésu Kristô, ba noñok ndémbél yé.​—Mns 19:9.

• Njiiha keñi.

  I buk Grikia i nkoblana le “njiiha” i ngwéélana inyu pôdôl njôghe mut a nôgda ngéda ndutu i nai. Yésu a bi pôdôl ngim “njiiha keñi” i i bé lama kwél tison Yérusalem, ntén njiiha u u ma kwél bé i tison ini; ndi téntén, a bi pôdôl i njiiha i bé lama kwél bôt ba binam ngéda nyemede Yésu a’ ‘lo lôñni lipém likeñi.’ (Mat 24:21, 29-​​31) Paul a bi pôdôl njiiha ini kiki jam li téé sép li nlôl ni Nyambe ikolba “bôt ba nyi bé Nyambe ni ba ba nôgôl bé ñañ nlam” inyu Yésu Kristô. kaat Masoola pes 19 i ñunda le Yésu nyen a ñéga mintôñ mi gwét mi ngii inyu tjé “nuga bikai ni bikiñe bi hisi ni mintôñ nwap mi gwét.” (2Té 1:​​6-8; Mas 19:11-​​21) Kaat Masoola i mpôdôl ki “limut likeñi” li li mpei i njiiha keñi. (Mas 7:​9, 14)​—Béñge ARMAGÉDÔN.

• Nkolba-Kristô.

  I buk i hop Grikia ini i gwé ndoñi iba. I mpôdôl mut nu a nyagbene tole a nkolba Kristô. I nla ki pôdôl Kristô i bitembee, hala wee mut nu a nyoñ tel i Kristô. Bôt bobasôna, mintôñ nwominsôna tole minlôñ nwominsôna mi mi nkalba le mi mpot i jôl li Kristô, tole mi nkadba le mi yé Mésia, tole mi mi nkolba Kristô ni banigil bé mi kôli le ba sébél nwo le bakolba-Kristô.​—1Yh 2:​22.

• Nkuu malômba.

  U bé mbañak ni kék Akasia, u bak nhook ni gôl, won u bé i Homa a nlôôha mpubhaga nu lap; i mbus ngéda, u ba i Homa a nlôôha mpubhaga nu témpel Salômô a bi oñ. U bééna ngudul i i bé ndik gôl ni gôl, i ban-ga bikérubim biba mu ngii bi bi bé i mbom ni mbom. Dibambha diba di jôm li mambén tjon bi bé balôm ba gwom mukété nkuu.​—Ndi 31:26; 1Bi 6:​19; Héb 9:4.

• Ñôma.

  Ngobol bisu i buk ini i yé le “nu ba ñom,” i ngwéélana inyu Yésu ni bôt bahogi ba ba bi ôma inyu hôla bape. Libim li ngéda, i buk ini i mbéna gwéélana inyu pôdôl jôm li banigil ni iba le Yésu nyemede a bi téé inyu pot i jôl jé.​—Mar 3:​14; Mns 14:14.

• Nsohop.

  A yé jôl Bitilna bipubi ni hop Grikia bi ngwélél inyu toñol njee Satan a yé, li nkobla le “Mut minsohi.” Satan a bi kôhna jôl le Nsohop inyule nyen a yé mbôgna inyu ôbôs Yéhôva jôl ni inyu ôm nye minsohi, i pôdôl bañga yé béba ni i hoo jôl jé lipubi mahindi.​—Mat 4:1; Yh 8:​44; Mas 12:9.

• Nson mpubhaga.

  Bôlô i i yé pubhaga, i gwé maada ni bibégés mut a nti Nyambe.​—Rôm 12:1; Mas 7:​15.

• Nsugut.

  U yé ntén libadô u u nlet; ba bé gwélél wo inyu boñ mimpék, bibot kiki bi ba mbeglene kôn. Ba bé hios minkôô ni mahuu ma kembee ma ma nhénd, i mbus ba bak nwo i boñ nsugut. Nsugut won u bé ki mbot maéya.​—Bib 37:34; Luk 10:13.

• Nsul ngomin.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, u yé tas hiki mut a bé lama saa.​—Néh 5:4; Rôm 13:7.

• Ntat; Mut faa.

  A yé mut a ntééda tole a mbéñge bôt tole nkus le jam libe li pam bañ, a nsal téntén juu, a bé béhe ki bôt ngéda béba jam i yé i njel. Batat ba bé béna telbene i ngii mapénd ma tison tole i ngii minkum mi mandap inyu tehe mut nye ki nye nu a nlo i tison i ngéda a ngi yii haa. Bisônda bi bi yé batat bi mbéna séblana le bôt ba faa.​—Mat 27:65; 28:4.

• Ntôñ bakéés bakeñi; Sanédreñ.

  U bé bikééhene bikeñi i Yérusalem. I dilo di Yésu, u bé le u bana letee ni môm masaambok ma bakéés ni wada. Prisi keñi, minlômbi mi biprisi bikeñi, bôt ba mahaa ba biprisi bikeñi, mimañ mi litén, dikoo di mbok di mandap ma bikôkôa, lôñni bayimbén bon ba bé le ba ba mu nsoñgi bakéés.​—Mar 15:1; Mns 5:​34; 23:​1, 6.

• Ntôñ bisônda u u ntat Kaisa.

  U bé ntôñ bisônda u bôt ba Rôma le ba bé téé inyu tat ñane Rôma. I ntôñ unu u bi sôk bana ngandak ngui mu mam ma m’bô kayéle u bé le u nit ñane Rôma tole u héya nye tel yé.​—Flm 1:​13.

• Ntoñgo ane.

  Kei tole kék le ñane a bééna inyu unda le nyen a ñane.​—Bib 49:10; Héb 1:8.

• Ntôñ mbagla.

  U yé juu li bôt ikété ngim base li li noñ ngim biniigana tole nkena wada, ba ban-ga gwap biniigana. I ngwéélana inyu pôdôl mintôñ mi bisu ima mi base Lôk Yuda, hala wee Farisai ni Sadukai. Yak i bôt ba bé bé bikristen ba bé sébél base i bikristen le “ntôñ mbagla” tole “ntôñ mbagla u bôt ba Nasaret,” bebek inyule ba bé tehe bo kiki bôt le ba bi bagla ni base Lôk Yuda. Yak ikété likoda li bikristen, mintôñ mi mbagla mi bi sôk mi gwéé; kaat Masoola i nsima “ntôñ mbagla u Nikôlaô.”​—Mns 5:⁠17; 15:5; 24:5; 28:22; Mas 2:6; 2Pé 2:1.

• Ntôñ u banit Hérôdé.

  Ba bé sébél ki bo le Lôk Hérôdé. Ba bé nlôñ m’bô wada u u bé sôñ loñ yap, ba nidik énél i lihaa li Hérôdé i i bé isi ane Rôma. Bebek le Sadukai ihogi i bé mu nlôñ u. Banit Hérôdé ba bi adba ni Farisai inyu kolba Yésu.​​—Mar 3:6.

• Ntôñ u Stôik.

  Ntôñ wada u bayimam ba Grikia ba ba bé hémle le bañga maséé i yéne ngéda mut a niñ bé inoñnaga ni mam ma nkon nye ngôñ ndi a niñ ndik inoñnaga ni mam ma yé njel pék. Inyu yap, mane to njôghe bi nkal bé bañga mut pék to jam.​—Mns 17:18.

• Nwak.

  Ngobol bisu i buk ini i yé le munlôm le ba nak. I bôt bana ba bé béna sal i ndap kiñe, ba hôlga tole ba téédaga kiñemuda lôñni manyaa ma kiñe. Ba ngwélél Yak i buk ini inyu pôdôl munlôm le ba bi nak bé, ndi a bé mut ngomin nu a nsal i ndap kiñe. Bini bibuk le “nwak inyu Ane” bi ngwéélana kiki hihéga inyu pôdôl mut nu a nhôt nyuu inyu boñ le a kônde jôp sum sum i nson Nyambe.​—Mat 19:12; Ést 2:​15; Mns 8:​27.

• Nyega.

  I buk ini i nla pôdôl mahindi i pes minsôn tole i bôk mambén ma loñge ni béba. Ndi Bibel yo i ngwélél i buk inyu pôdôl ngim jam i i ta bé kunde tole loñge inoñnaga ni mbén Môsi. (Lév 5:2; 13:45; Mat 10:1; Mns 10:14; Éfé 5:5)​—Béñge I PÔP, I PUBUS.

• Nyimbén.

  A yé mut nu a ntiimba tila Bitilna ni hop Lôk Héber. I ngéda Yésu a bé hana ’isi, bayimbén ba bé ngim ntôñ bôt ba ba bé yi mbén yak ikété disii di mam. Bon ba bi kolba Yésu.​—Ésr 7:6, buk isi lipep; Mar 12:38, 39; 14:1.

• Nyitjôdôt.

  A yé mut nu a nigil minyiñgha mi hiañgaa, mi sôñ, ni mi tjôdôt inyu kal i mam m’a bôña i dilo di nlo.​—Mat 2:1.

O

• Orgia.

  I bé gwéélana inyu hek ndip i malép, i bé 1.8 méta.​—Mns 27:28.

P

• Paradis.

  I yé homa a yé nlam, tole loñge wom mbôñji. Wom Éden won u bé paradis bisu, Yéhôva nyen a bi hek yo inyu babiina ba bisu. I ngéda a bé pôdôs ntonba u u bé nye ipañ i kék njiiha, Yésu a bi kal le hisi hi ga yila paradis. I nene le ini buk le paradis i ngwéélana i kaat 2 Korintô 12:4 kiki hihéga; ndi i kaat Masoola 2:7, i ngwéélana inyu pôdôs paradis i ngii.​—Sal 4:⁠13; Luk 23:43.

• Pasa.

  I bé ngand Lôk Israel i bé lôôs hiki nwii i hilo jôm ni ina hi sôñ Abib (yon ba bi sôk sébél le sôñ Nisan) inyu hoñol i ngéda ba bi nyodi i minkôm i Égiptô. Inyu lôôs ngand, ba bé nol man ntômba (tole bép kembee); i mbus, ba bé bôm yo, ba je ki yo ni bikai bi nlol lôñni bret bi ngi-séñha.​—Man 12:27; Yh 6:4; 1Ko 5:7.

• Pentékôt.

  I yé ngand i nyônôs iba ikété mangand maa ma tôbôtôbô bôlôm bobasôna ba Lôk Yuda ba bé lama tégbaha i Yérusalem. Ini buk le “Pentékôt” i nkobla le “(Hilo hi) nyônôs môm matan,” i yé jôl li li ngwéélana ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia inyu pôdôl ngand Libumbul; ndi ikété Bitilna ni hop u Lôk Héber, li ngwéélana inyu pôdôl ngand Sonde. Ba bé lôôs ngand Pentékôt môm matan ma dilo i mbus hilo jôm ni isamal hi sôñ Nisan.​—Man 23:16; 34:22; Mns 2:1.

• Pornéia.—

  Béñge ki MALAL MA NYEGA.

• Prisi.

  I yé mut nu a ngwel nson i jôl li Nyambe inyu litén, a niigaga jo i yi Nyambe ni mambén mé. Biprisi bi bé pôdôs ki Nyambe i jôl li litén, bi tinak bisesema, bi soohege, bi yemhege ki inyu litén. I ngéda Lôk Israel i bé ngi bana mbén Môsi, isañ ndap nyen a bé gwel nson prisi inyu lihaa jé. Isi mbén Môsi, bôlôm ba lihaa li Arôn ikété litén li Lôk Lévi bon ba bé ntôñ biprisi. Bana bôlôm bape ba Lôk Lévi ba bé hôla bo. I ngéda malômbla ma yondo ma bi yoñ ngui, Israel i pes mbuu a bi yila litén li biprisi, Yésu a yila Prisi Keñi.​—Man 28:41; Héb 9:⁠24; Mas 5:​10.

• Prisi keñi.

  Isi mbén Môsi, i prisi ini yon i bé pôdôs Nyambe inyu litén, a bé éga nson u bini biprisi bipe. Nyetama nyen a bééna kunde i jôp i Homa a nlôôha mpubhaga, tuñ i i bé ikétékété lap Nyambe, ni ikétékété témpel i mbus ngéda. A bé boñ ndik hala ngélé yada hiki nwii, i kel Bikwak. I bibuk bini le “prisi keñi” bi ngwéélana ki inyu pôdôl Yésu Kristô.​—Lév 16:​2, 17; 21:10; Mat 26:3; Héb 4:​14.

S

• Sabat.

  I buk ini i nlôl ni buk i hop Lôk Héber i i nkobla le “i noi; i téé.” I yé hilo hi nyônôs isaambok hi sonde i Lôk Yuda (hi mbôdôl i manañle ma hiañgaa i ngwa koo, hi malak i manañle ma hiañgaa i ngwa jôn). Ikété ngim nwii, dilo dipe di mangand di bé séblana le Sabat, yak nwii u nyônôs isaambok ni nwii u nyônôs môm matan mi bé nwii mi Sabat. I kel Sabat, bôlô yo ki yo i bé lama bé séla, handugi bôlô i biprisi i témpel. I nwii mi Sabat, hisi hi bé séla bé, ba bé nwas hio kôdôk, yak man Lôk Yuda a bé lama bé nyégsa maasañ le a saa pil. I bikila mbén Môsi i bé ti inyu Sabat bi bé hoi, ndi ndék ni ndék, baéga base ba bi kônde bikila bipe kayéle i dilo di Yésu, bi bé yidil bôt i noñ.​—Man 20:8; Lév 25:4; Luk 13:14-​16; Kôl 2:​16.

• Sadukai.

  I bé ntôñ mbagla wada mukété base i Lôk Yuda u u bééna énél keñi. Mintôô mi mingwañ mi bôt ni biprisi bi bi bééna kunde keñi i ngii minson mi bé gwéla i témpel, bon ba bé mukété ntôñ u. Sadukai i bé tjél libim li biniigana Farisai i bé niiga ni nyo, yak ni mam Farisai i bé hémle. I bé tañ le bitugne ni biañgel bi yé. I bi kolba Yésu.​—Mat 16:1; Mns 23:8.

• Samaria.

  A bé jôl li nyañ nkoñ nu ane i jôm li matén ma Israel i pes ñombok inyu jam kiki bo mbôgôl iba nwii, a bé ki jôl li nkoñ u wonsôna. I tison ini i bi ôña i ngii hikôa hi hi bééna nlélém jôl. I dilo di Yésu, Samaria a bé jôl li nkoñ wada isi énél Rôma, u bé i ñemkété Galiléa ni Yudéa, Galiléa a bak i ñombok, Yudéa a bak i nwelmbok. Mu maké mé, Yésu a bééna bé lem i téé likalô nyoo ndi ngim mangéda, a bi tagbene nyoo, a kwélés bôt. Nyoo nyen Pétrô a bi gwélél hiliba hi nyônôs iba ngéda bôt ba Samaria ba bi kôhna mbuu mpubi.​—1Bi 16:24; Yh 4:7; Mns 8:​14.

• Satan.

  A yé buk i hop Lôk Héber i i nkobla le “Nkolba.” Ikété mahop ma bi gwéélana inyu tila Bibel, i ngéda ba ngwélél i buk ini inyu pôdôl ngim ‘nkolba’ nu tôbôtôbô, wee i mpôdôl Satan Nsohop, Nkolba bisu nu Nyambe.​—Hiô 1:6; Mat 4:​10; Mas 12:9.

• Sat; I bégés bisat.

  Sat i yé titii, tole ôñgba i ngim yom bôt ba nyi tole ba nhégda, i ba nla gwélél inyu bibégés. I bégés bisat i yé i ti gwo lipém li nlôôha, i gwés gwo, i ôôp bisu gwap, tole i soohe sat.​—Tj 115:4; Mns 17:16; 1Ko 10:14.

• Séñha.

  I bé ngim yom ba bé ha ikété flawa tole i mook inyu hulus flawa tole inyu lédés mook; ndi inyu hôlôs flawa, ba bé ha ndék flawa i ba bé ba mal séñés bisu bi ngéda. Ikété Bibel ba mbéna gwélél yo kiki yimbne i béba, i ngwéélana ki inyu pôdôl yom i i nhol bisôsôli, yom i bé le i je homa nyensôna.​—Man 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9.

• Sép.

  I yé kôkôda ba nhem, i bé ni kei, ba bé gwélél yo inyu legel ngim nwin tole inyu kôt nsik. Mbimba i sép i mbéna ba yimbne i i nkiha ni lileglak li mbagi i Yéhôva tole ni mam makeñi mape le Nyambe a mboñ.​—1Ko 15:52; Mas 8:7–​11:15.

• Sesema i ntul i hié.

  I yé sesema i nuga ba bé ligis i ngii juu inyu Nyambe; ba bé ligis nuga yosôna (nyaga, nlôm ntômba, bép kembee, kuku, tole man hibeñ), i mut a nsem sesema a bé yégla bé pes to yada.​—Man 29:18; Lév 6:9; Mar 12:33; Héb 10:6.

• Sesema inyu béba.

  I yé sesema mut a bé ti ngéda a mboñ béba ngi kôôba inyule nyuu minsôn i yé kwéha, i mbomb ki. Inyu sesema ini, ba bé sem ngandak mintén mi binuga, ibôdôl i nyaga ipam i hibeñ, inoñnaga ni tel lôñni bigwel moo bi mut a bé bat nwéhél inyu béba yé.​—Lév 4:​27, 29; Héb 10:8.

• Sesema.

  I yé likébla mut a nti Nyambe inyu unda le a nti nye mayéga, inyu neebe le a mboñ béba, ni inyu témb bana maada malam ni nye. Ibôdôl i dilo di Abel, bôt ba binam ba bi sem ni bomede mintén ni mintén mi gwom. Kiki hihéga, ba bé sem bilém letee ni ngéda malômbla ma mbén Môsi ma bi yilha liti bisesema kiki mbén. Ibôdôl nu Yésu a bi ti niñ yé kiki sesema i yôni, bisesema bi binuga bi ta ha bé nseñ ndi bikristen bi ngi tinak Nyambe bisesema bi mbuu.​—Bib 4:4; Héb 13:15, 16; 1Yh 4:​10.

• Siôn; Hikôa Siôn.

  A yé jôl li hikôya hi Lôk Yébus, hi bé i nwelmbok likôl u tison Yérusalem. I ngéda David a bi handbe hio, nyoo nyen a bi ôñôl ndap yé kiñe, jon i mbus ngéda ba bi sôk sébél i homa nu le, “nkoñ David.” (2Sa 5:​7, 9) Siôn a bi yila hikôa hi hi bééne Yéhôva hipubi, téntén i ngéda David a bi biine nkuu malômbla nyoo. Kiki ngéda i bé tagbe, i jôl lini li bi sôk ba inyu témpel i Hikôa Môria, ngim mangéda ba bé gwélél jo inyu pôdôl tison Yérusalem yosôna. Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia ba mbéna gwélél jôl lini le Siôn kiki yimbne inyu pôdôl yom ipe.​—Tj 2:6; 1Pé 2:6; Mas 14:1.

• Siria; Bôt ba Siria.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, Siria a bé pes mbok isi ane Rôma, a ban-ga nyañ nkoñ le Antiôkia. Nkoñ u pes mbok Siria u bé bebee le nlélém ni nkoñ u loñ Siria Bitilna ni hop Lôk Héber bi mpôdôl (loñ Siria yon ba bé sébél ki le Aram). Ñane pes mbok i Siria nyen a bé ane yak nkoñ Palestin wonsôna.​—Luk 2:2; Mns 18:18; Gal 1:21.

• Sirtis.

  A yé bahoma iba het tuye a njôp ikété biték tole nkoñngii i loñ Libia, i ñombok Afrika. Baluk sitima ba ngéda kôba ba bé kon bahoma bana woñi inyule ba bé bé ndip jôga, ba ban-ga lisege li si lép li li nhiôm inoñnaga ni kiki tuye a nhôl.​—Mns 27:17.

• Sôble; I sôble.

  I buk ini i nkobla le “i yube,” tole i jubus isi malép. Yésu a bi bat le banigil bé ba sôblana. Bitilna bi mpot inyu mintén mi sôble mimpe, kiki bo sôble Yôhanes a bé sôble bôt, sôble ni mbuu mpubi, lôñni sôble ni hié.​—Mat 3:⁠11, 16; 28:19; Yh 3:​23; 1Pé 3:​21.

• Sôga je.

  I yé i tjél bijek gwobisôna inyu ngim ngéda. Lôk Israel i bé sôga je i kel Bikwak, i ngéda ndutu, ni ngéda ba bééna ngôñ ni maéba ma Nyambe. Hiki nwii, Lôk Yuda i bééna mangéda ma sôga je ma-na inyu bigda mandutu makeñi ma bi pémél litén jap. Bikristen bi ta bé nyégsaga i sôga je.​—Ésr 8:​21; Yés 58:6; Mat 4:2; 9:14; Luk 18:12; Mns 13:2, 3; 27:9.

• Soñkum.

  Ini buk i nlôl ni buk hop Grikia le abissos i i nkobla le “bee i i nlôôha ndip,” tole “i i gwé bé lisuk, i i gwé bé to minwaa.” I ngwéélana munu Bitilna bipubi ni hop Grikia inyu pôdôl ngim homa mok tole libak li mut mok. I nla ba soñ, ndi i yé ki mam mape.​—Luk 8:⁠31; Rôm 10:7; Mas 20:3.

• Soñ mbigda.

  A yé hôma ba njô i mut a nwo. I bibuk bini bi ngwéélana inyu kobol ini buk i hop Grikia le mnéméion, i yé buk i nlôl ni buk ipe i i nkobla le “i bigda,” hala a nkobla le ba ngi hoñlak i mut a nwo.​—Yh 5:​28, 29.

• Sôñ mondo.

  I yé hilo hi bisu hi hiki sôñ i kalénda i Lôk Yuda, i kel i nyen Lôk Yuda i bé kodba ntôñ inyu lôôs ngand ni inyu ti bisesema bi tôbôtôbô. I mbus ngéda, i hilo hini hi bi yila hilo hi ngand keñi i loñ, bôt ba bé sal bé yokel.​—Ñbt 10:10; 2Mi 8:​13; Kôl 2:​16.

• Soñ.

  Ngéda ba ntila i buk ini yosôna ni bon ba matila, i nkobla soñ i mut wada; ndi ngéda bañga yé i bisu i yé keñi, wee ba mpôdôl soñ i bôt ba binam bobasôna, tole “Séôl” ni hop Lôk Héber ni “Hadé” ni hop Grikia. Bibel i mpôdôl “Soñ” kiki yimbne i ngim homa nson wo ki wo u ta bé, to yi.​—Bib 47:30; Ñañ 9:​10; Mat 27:61; Mns 2:​31.

T

• Talént.

  I bé hôla i hek kilô i gwom, i bak moni minkeñi mi Lôk Yuda. I bé ét 34.2 kilô. Talént i Grikia i bé titigi, i bé ét jam kiki bo 20.4 kilô.​—1Mi 22:14; Mat 18:24.

• Tartarô.

  Ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia, Tartarô i yé libak li mut ba suhus tel, li bak kiki mok. I biañgel bi bi ndogbene Nyambe i ngéda Nôa bi bi léña i Tartarô. I kaat 2 Pétrô 2:4 i ngwélél i buk ini le tartarôô (hala wee “i leñ ikété Tartarô”), i nkal le i “biañgel bi bi boñ béba” bi bi léña ikété Tartarô. Ndi hala a nkobla bé le Tartarô i yé mok mi mi yé kété hisi, mi bak homa jiibe inyu banyambe ba ba gwé bé ngui ngandak, kiki dingaana di base i bihaiden di bé niiga. Ndi hala a nkobla le Nyambe a bi suhus bo, a kat bo ngii, a héya bo liyééne jap ni tel yap, a tjôô bo ikété libak li jiibe likeñi li mahoñol le ba tehe bañ mapubi ma bitééne bi Nyambe. Bitilna bi ñéba le jiibe het ba yé hanano, li ñunda ki tjiba i boga i mbem bo lôñni nkena wap le Satan Nsohop. Jon, di nla ni kal le Tartarô i yé i lisuhlak likeñi Nyambe a bi suhus biañgel bi ndok. Tartarô i ta bé “soñkum” kaat Masoola 20:​1-3 i mpôdôl.

• Telepsép.

  Ikété Bitilna, i yé i boñ i jam li téé inoñnaga ni matéak ma Nyambe inyu loñge ni béba.​—Bib 15:6; Ndi 6:​25; Sôf 2:3; Mat 6:​33.

• Témpel.

  I yé ndap i bi ôña i Yérusalem inyu héñha lap ba bé noñgol, ba beglak, i ndap i yon i bi yila homa bibégés nu Lôk Israel yosôna. Kiñe Salômô nyen a bi oñ témpel bisu, ndi bôt ba Babilôn ba bi tjé yo. Sôrôbabel nyen a bi oñ témpel i nyônôs iba ngéda ba bi lôl i minkôm mi Babilôn; i mbus ngéda ki, Hérôdé Nunkeñi a bi tiimba oñ yo. Ngim mangéda, Bibel i nsébél yo le “ndap.”​—Mat 21:13; Luk 11:51; 1Mi 29:1; 2Mi 2:4; Mat 24:1.

• Tilna; Bitilna.

  Bi yé matila mapubi ma Bañga i Nyambe. I buk ini i yé ndik ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia.​—Luk 24:27; 2Ti 3:​16.

• Titimba i hié.

  I yé yimbne ba ngwélél inyu pôdôl i homa ‘hié lôñni solfa bi nloñ,’ i yé ki yimbne i “nyemb i nyônôs iba.” Bibéba bi bôt bi bi ntjél tam bibéba gwap, ni Nsohop, ni nyemb yomede, yak soñ (tole Hadé) b’a léña mukété. Kiki Bibel i nkal le bihégél bi mbuu, ni nyemb, ni Hadé bi ga ke i titimba i hié, ki le hié hi nla bé ligis gwo, hala a ñunda le i titimba ini i yé ndik ngim yimbne i tjiba boga, ha i njonok i boga bé.​​—Mas 19:20; 20:14, 15; 21:8.

• Toñ.

  I yé toñ i nuga, i ba bé gwélél kiki kop inyu nyo malép, inyu tééda môô, inyu tééda tinti ni mimbon, inyu bañ kudul nsik, ni inyu legel manwin ni njel sép. (1Sa 16:​1, 13; 1Bi 1:​39; Ézé 9:2) “Toñ” i mbéna gwéélana kiki yimbne i ngui, i gwét, ni i yémbél.​​—Ndi 33:17; Mik 4:​​13; Luk 1:69.

U

• Ufraté.

  A yé lom nu a nlôôha mbôñgô ni nu a nlôôha nseñ i nwelmbok u Asia, a yé ki lom wada ikété balom bakeñi iba ba Mésôpôtamia. kaat Bibôdle 2:​14 yon i mbôk sima i lom nunu le a yé lom wada ikété balom ba-na ba wom Éden. A mbéna séblana le “Lom.” (Bib 31:21) I lom nunu nyen a bé nwaa nkoñ nyoo ñombok u loñ Israel i bi kôhna.​—Bib 15:18; Mas 9:14; 16:12.

W

• Waa wai.

  A yé bahoma iba le ba bé béna témb i liaa, homa nu bisu a bak i ngii, nu yônôs iba a bak isi ndék. Ba bé tém ki man njel ipôla bahoma bana bo iba kayéle ngéda ba ntét matam ma nkôô wai i homa ngii, malép ma nkôô wai ma nkuli i homa a yé isi. Bibel i ngwélél ki i bibuk bini kiki yimbne i mbagi Nyambe.​—Mas 19:15.

Y

• Yakôb.

  Man Isak bo Rébéka. Mbus Nyambe a bi o nye jôl le Israel, a yila ki sôgôlsôgôl nu litén li israel (li ba bé sébél ki le bon ba Israel, ni Lôk Yuda i mbus ngéda). A bé isañ bon bôlôm 12, ba bo ni mbôda yap ba bi sôk yila 12 matén ma Israel. Ba bi ke ni bisu i gwélél jôl li Yakôb inyu pôdôl litén tole loñ Israel.​​—Bib 32:28; Mat 22:32.

• Yééne i bikééhene; Yééne mbagi.

  Ba bé béna tek yo i hikôma, hi hi bé hi nyôgi kayéle mut a mbet makala inyu pam mu yééne i, i het bangomin ba bé yén inyu pôdôs limut li bôt, tole inyu yis bo makidik map ma nsôk. I bibuk bini le “yééne i bikééhene i Nyambe” ni “yééne mbagi i Kristô” bi yé yimbne i bitelbene Yéhôva a nyoñ inyu kéés bôt ba binam.​—Rôm 14:10; 2Ko 5:​​10; Yh 19:13.

• Yéhôva.

  Ngobol Mbok yondo i ngwélél jôl li “Yéhôva” 237 ngélé ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia. Makidik i tila jôl li Nyambe mu pes Bibel ini ma bi yôña inyu manjom mana:

  1. Bitilna ni hop Lôk Héber le Yésu ni baôma bé bé gwélél, bi bééna bini bibañga bina bi hop u Lôk Héber le יהוה ibôdôl i bibôdle ipam i lisuk (bini bibañga gwon hop Lôk Héber u ngwélél inyu tila jôl li Nyambe).

  2. I dilo di Yésu ni di baôma bé, bibañga bina bi jôl li Nyambe bi bé nene yak ikété ngobol ni hop Grikia i Bitilna bi hop Lôk Héber.

  3. Bitilna bipubi ni hop Grikia gwomede bi ñunda le Yésu a bééna lem i gwélél jôl li Nyambe, a niigaga ki jo bôt bape.—Yh 17:6, 11, 12, 26.

  4. Kiki ni ngui i mbuu mpubi nyen Bitilna bipubi ni hop Grikia bi bi kôndba mu Bitilna ni hop Lôk Héber, ibale jôl li Yéhôva li nyoi mu pes Bitilna i nsôk, ki y’a nene wengoñle pes i nsôk i nkiha bé ni pes bisu.

  5. Lihubhak li jôl li Nyambe le Yah li nene ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia.—Mas 19:1, 3, 4, 6.

  6. Handugi Bibel, Bitilna bipe bi Lôk Yuda i hiai hi bisu, bi ñunda le bon ba Lôk Yuda ba ba bé bikristen, ba bé gwélél jôl li Nyambe mu bikaat gwap.

  7. Batoñol Bibel bahogi ba nhégda le jôl li Nyambe li kôli ba i bahoma Bitilna bipubi ni hop Grikia bi nsima Bitilna ni hop Lôk Héber.

  8. Ngandak ngobol i Bibel ikété iloo mbôgôl dilémb i gwé jôl li Nyambe ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia.

  Ibabé pééna, manjom ma yé ngandak inyu timbis jôl li Nyambe le Yéhôva, ikété Bitilna bipubi ni hop Grikia. Hala nyen bakobol Ngobol Mbok yondo ba mboñ. Ba nti jôl li Nyambe njôôñ lipém, ba konok woñi i héya yom yo ki yo i i nene ikété minlômbi mi Bitilna.—Mas 22:18, 19.

• Yimbne.

  I yé ngim yom, liboñok, libak tole ngim hélha jam i i nkobla jam lipe hanano tole i dilo di nlo.​—Mat 24:3; Mas 1:1.

• Yuda.

  A bé man munlôm nu yônôs ina nu Yakôb a gwal bo nwaa wé Léa. I ngéda a bé bebee ni nyemb, Yakôb a bi pot mbañ ini le, kiñe keñi i i ga nom i boga ni boga y’a pémél i mbôda Yuda. I ngéda Yésu a bé hana ’isi ni nyuu mut binam, a bi gwééne i lihaa li Yuda. Jôl li Yuda li ngwéélana ki inyu pôdôl ngim litén, ndi i mbus ngéda li bé gwéélana ki inyu pôdôl ane i nkoñ Yuda.​​—Bib 29:35; 49:10; Héb 7:​​14.

Z

• Zeus.

  Ikété banyambe bôt ba Grikia ba bé bégés, Zeus a bé nyambe nunkeñi, nu bisu. I ngéda ba bé i Listra, bôt ba bi yoba, ba sébél Barnabas le Zeus. Bebee ni Listra ba bi léba matila ma kwañ, ma ma mpôdôl “biprisi bi Zeus” ni “Zeus, nyambe-hiañgaa.” I sitima Paul a bi yoñ i ôn Malta i bééna ôñgba i “Bon ba Zeus,” mahas ma bôlôm le, Kastor bo Pôlus.​—Mns 14:12; 28:11.