Manlɩwulɛ Nu Akasakasa Mɔɔ Ɩma Bayɩbʋlʋ Nkɔmɩhyɛ Ba Numɔ
Nnɛ, manlɩwulɛ ndwokɔ va mmenii nu nkyɩkyɛmi ɣa. Bɛ adwɩnɩ iáyiyia na eyi ma ɩyɛ sɩ kɛɛ bɛkɛva mmɛla mɔɔ bɛhyɩhyɛ nɩ bɛkɛyɛ egyima. Wɔ aɣanɩ nu nɩ, bɛzabɛ mɔɔ bɛhyɩhyɛ mmɛla nɩ twodwu tiyia bɔ nwʋ bɔ nwʋ na ɩma ɩyɛ sɩ kɛɛ bekele bɔ ɔhɔnwʋmmɔ bɛ adwɩnɩhilelɛ kediã numɔ. Ɔzɔ nyɛlɩyɛ yɩ fa akasakasa ba manlɩwulɛmaa yɩ bɛ avinli na eyi ma ɩyɛ sɩ kɛɛ aɣanɩ yɩ kɛyɛ yi egyima.
United States nɩɩ Britain titili yɛ odwokɔ eyi falɩ bɔ nwʋ a. Mɩnla ti a? Iluwakɛɛ ɔzɔ aɣanɩ anwɩ̃ yɩ yɛ Bayɩbʋlʋ hanlɩ dianlɩ kɛnɩ kɛɛ Nyamɩnlɩ yɩ sʋlɔ aɣanɩ yɩ kɛɣa kɔdʋ bɛ kɛɛ akasakasa wɔ bɛ avinli a.
Manlɩwulɛ nu akasakasa mɔɔ ɩkɔhɔlɩ zʋlɔ wɔ “eɣile mɔɔ ili awielɩyɛ nɩ nu”
Bayɩbʋlʋ yɩ lɛ nkɔmɩhyɛ be mɔɔ ɩkã ahʋnlɩnɩ mɔɔ bɛhã nwʋmɔ ndwokɔ wɔ Danɩyɛlɩ buuku yi nu. Wɔ ɔzɔ nkɔmɩhyɛ yɩ nu nɩ, Nyamɩnlɩ ma yɛnwʋ mɔɔ “ɩkɛɣa wɔ awielɩyɛ mmɩlɩ yɩ nu,” mɔɔ nɩ ɩfalɩ nninyeniba mɔɔ ikezizi wɔ adasamaa be eɣile be nwʋ nɩ.—Danɩyɛlɩ 2:28.
Nyamɩnlɩ luwalɩ ɛlalɩyɛ zʋ yɩlɩ nkɔmɩhyɛ eyi hileli Babilɔnʋ bulombunli yi. Wɔ ɔzɔ ɛlalɩyɛ yɩ nu nɩ, bulombunli yi nwʋnlɩ aboduwaba tɛtɩyɛmʋnlɩ be mɔɔ bɛva awulalɛ azʋlɔtʋ bɛyɛ. Aɣinzi, nkɔmɩhyɛnii Danɩyɛlɩ hilehileli numɔ kɛɛ, ɔzʋmɩ aboduwaba yi ti zʋ̃ kɔbʋmɩ yi agyia azɩ gyĩ kɛnɩ ma oyuwadɩ tumililɛ mɔɔ ɩkɛɣa kɛzɩ̃ kɔhɔ wɔ abakɔsɛmɩ nu nɩ.a Naasʋ̃, bʋlɔ kezile be mɔɔ igyĩ kɛnɩ ma Nyamɩnlɩ yi Bulombunlililɛ yi nɩ kɛɣa kɛzɩkɛ yɩ.—Danɩyɛlɩ 2:36-45.
Mɔɔ ɔzɔ nkɔmɩhyɛ kile la kɛɛ, Nyamɩnlɩ yi Bulombunlililɛ kɛɣa keziye enii yɩ aɣanɩ yɩ agyia nu. Mmɩlɩ mɔ Gyisɛsɩ hileli yɩ adʋwavʋlɔ yɩ kɛɛ bɔwɔ mpayɩ kɛɛ: “Wu Bulombunlililɛ ɩɣɩla” nɩ, nɩ ɔzɔ Bulombunlililɛ nɩ nwʋ odwokɔ yɛ ɩkãã a.—Matiyu 6:10.
Naasʋ̃ nkɔmɩhyɛ yɩ ɛhɩnla dɩka yɛ ɩkã manlɩwulɛ nu akasakasa nwʋ odwokɔ a? Yɛ yɩ ndwɩ kɛɛ aboduwaba yi agyia mmɛsɩya “yɩ ɔfʋã be dɩ bulalɛ na yɩ ɔfʋã be sʋ̃ dɩ ndɛdɛlɛ.” (Danɩyɛlɩ 2:33) Nɩ aboduwaba yi agyia mmɛsɩya yɩ ɩáyɛ sɩ kɛɛ yɩ ɔfʋã nɣalɩyɛ yɩ mɔɔ bɛvalɩ bulalɛ baaba nkʋ̃tɩnyɩɩ bɛyɛlɩ nɩ. Eyi kile kɛɛ manlɩ mɔɔ mmɛsɩya yɩ gyĩ kɛnɩ ma yɩ nɩ kɛyɛ sʋnʋnkʋ̃ wɔ amanlɩ nɣalɩyɛ yɩ nwʋ. Mɩnla ɔhʋanɩ zʋ a? Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ yɩ kilehile numɔ kɛɛ:
Kɛmɔ nkɔmɩhyɛ yɩ kile nɩ, aboduwaba yɩ agyia mmɛsɩya mɔɔ igyĩ kɛnɩ ma oyuwadɩ munwala tumililɛ nɩ keyiyia manlɩwulɛ nu akasakasa. Yɩzayɩ yi mmenii mɔɔ bowula yɩ tʋ nɩ kɛyɛ nninyeni mɔɔ ɩkɛma yi tumililɛ yɩ nɩ kɛyɛ mɛlɛkɛ.
Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ mɔɔ ɩɣa numɔ wɔ nnɛ
Aboduwaba yɩ agyia mmɛsɩya gyĩ kɛnɩ ma aɣanɩ mɔɔ ɩlɛ tumi paa wɔ oyuwadɩ yɩ nu nɩ. Mɛyɩ yɛ lɛ United States nɩɩ Britain mɔɔ bɛyɛ egyima bɔbɔ numɔ nɩ. Mɩnla nninyeni yɛ isizii wɔ nnɛ mɔɔ ikile kɛɛ odwokɔ eyi dɩ nɔhʋanlɛ a?
Iluwakɛɛ aboduwaba yi agyia mmɛsɩya “yɩ ɔfʋã be dɩ ndɛdɛlɛ na yɩ ɔfʋã be sʋ̃ dɩ bulalɛ” nɩ ti ɩáma ɩyɛ sɩ. (Danɩyɛlɩ 2:42) Nnɛ, iluwa nkyɩkyɛmi mɔɔ ɩɣa bɛzabɛ mɔɔ bowula United States nɩɩ Britain bo tumililɛ tʋ bɛ avinli nɩ ti, ɩma bo tumililɛ yɩ yɛ mɛlɛkɛ. Kɛ ndianwʋ nɩ, mmenii mɔɔ bɔwɔ amanlɩ anwɩ̃ eyimmɔ nu bela nɩ twodwu tiyia bɔ nwʋ bɔ nwʋ. Mmenii bɔkʋ̃ bɛpɩbɛ bɛ fanwʋdi. Iluwakɛɛ mmenii yi nu hyɩhyɛ nɩ ti, bɛzabɛ mɔɔ bɛyɩ bɛ kɛɛ belí nninyeni anyunu nɩ bɛáhʋla bɛyɛ mɔɔ bɛpɛ kɛɛ bɛyɛ nɩ.
Danɩyɛlɩ yi ti 2 yɩ hanlɩ aɣanɩ azʋlɔtʋ bɔ nwʋ odwokɔ dianlɩ kɛnɩ
Bɛmá yezuma sʋ̃maa yɛvalɩ mɔɔ Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ yi tʋ kile nɩ nwʋ na yehila kezimɔ ɩɣa numɔ wɔ nnɛ:
Nkɔmɩhyɛ: “Bulombunlililɛ yi nu kɛhyɩhyɛ, naasʋ̃ bulalɛ yɩ ɛzɩzɩbɛ yɩ be kɔwʋwa nu.”—Danɩyɛlɩ 2:41.
Yɩ tʋhilelɛ: Ɩwɔ numɔ kɛɛ iluwa manlɩwulɛ nu akasakasa ti, United States nɩɩ Britain nu hyɛ dɩyɛ, naasʋ̃ bɛlɛ azogyiamaa mɔɔ bɔ nwʋ yɛ sɩ. Iluwa ɔzɔ ti, bɔ nwʋ kʋla yɛ sɩ dɩkɛɛ bulalɛ na bɔkʋla bɛyɛ mɔɔ bɛpɛ bela.
Numɔɣalɛ
Wɔ 2023 nɩ, sɛ yebuu ngʋnda a, ozukua dʋdʋ mɔɔ manlɩ bela zɩkɛlɩ wɔ kʋnɛ nninyeni nwʋ nɩ, sɛ ɛkã United States nɩɩ United Kingdom bɛ dɩyɛ yɩ bɔ nu a, bɛzɩkɛlɩ ozukua sʋ̃maa bɛdɛlalɩ amanlɩ 12 mɔɔ bɛzabɛ sʋ̃ bɛzɩkɛlɩ ozukua sʋ̃maa wɔ kʋnɛ nninyeni nwʋ nɩ.—Stockholm International Peace Research Institute.
“Okuwu mɔɔ bekila United States nɩɩ United Kingdom bɛ banɩwɔlɛ zʋ nɩ ɩɣa ɩyɛ okuwu mɔɔ bɛ adwɩnɩ yiyia tɛla manlɩ anwɩ̃ bela mɔɔ bɛhã bɔ nwʋ bɔwɔ nu. . . . Yɛyɛ egyima yɛbɔ nu, yɛbʋwa yɛ nwʋ, yɛkʋ̃ yɛbɔ nu.”—Strategic Command, U.K. Ministry of Defence, April 2024.
Nkɔmɩhyɛ: “Na kɛmɔ yɩ agyia mmɛsɩya yɩ ɔfʋã be dɩ bulalɛ na yɩ ɔfʋã be dɩ ndɛdɛlɛ nɩ, ɔzɔ la sʋ̃ yɛ bulombunlililɛ yɩ ɔfʋã be kɛyɛ sɩ na yɩ ɔfʋã be sʋ̃ ɩayɛ mɛlɛkɛ a.”—Danɩyɛlɩ 2:42.
Yɩ tʋhilelɛ: Ɩwɔ numɔ kɛɛ United States nɩɩ Britain lɛ azogyiamaa mɔɔ bɔ nwʋ yɛ sɩ dɩyɛ, naasʋ̃ bɛáhʋla bɛyɛ mɔɔ bɛpɛ kɛɛ bɛyɛ iluwa kezimɔ bɛ aɣanɩ yɩ nhyɩhyɛlɩyɛ dɩ nɩ ti. Sianti yɛ lɛ kɛɛ, sɛ manlɩmaa sʋ̃maa bɛále mɔɔ aɣanɩ pɛ kɛɛ ɩyɛ nɩ tiã nu a, ɩkʋla ɩyɛ sɩ ɩma aɣanɩ yɩ kɛɛ ɩkɛyɛ mɔɔ ɩpɛ kɛɛ ɩyɛ nɩ.
Numɔɣalɛ
“Mmenii be mɔɔ bɔnwɩ̃ wɔ manlɩwulɛ ndwokɔ nu nɩ kã kɛɛ, iluwa mɩádɩ-mʋ-nwʋ-tʋ mɔɔ ɩkɔlɩɩ zʋlɔ wɔ America aɣanɩ yɩ nu nɩ ti, ɩma ɩyɛ sɩ kɛɛ United States kele dima wɔ banɩwɔlɛ nɩɩ ozukuasɛmɩ nu.”—“The Wall Street Journal.”
“Manlɩwulɛ nu akasakasa kɔlɩɩ zʋlɔ wɔ Britain mɔɔ ɔzʋmɩ ɔwɔkɩ ebiye lésili kyɩ̃, na eyi ma ɩyɛ sɩ ɩma aɣanɩ yɩ kɛɛ ɩkɛyɛ nzɩnzanlɩyɛ bela mɔɔ ɩsɛ kɛɛ ɩyɛ ɩbʋwa yɩ manlɩmaa yɩ nɩ.”—Institute for Government.
Nkɔmɩhyɛ: “Bɛ [bulombunli yi] nɩɩ mmenii nɩ kɔvʋla, naasʋ̃ bɔlɔ́fʋnvʋamɩ, kɛmɔ bulalɛ nɩɩ ndɛdɛlɛ bɛávʋla nɩ.”—Danɩyɛlɩ 2:43, azɩkɛnɩ odwokɔ.
Yɩ tʋhilelɛ: Bɛzabɛ mɔɔ bɛáhɩnla manlɩwulɛmaa yɩ nwʋ nɩ lɛ tumi ɛgyɩkɩ̃ɩ̃ wɔ aɣanɩ yɩ nu, naasʋ̃ mɛyɩ po nɩ bɛ ahʋnlɩnɩ ɩádɔ bo kunlu.
Numɔɣalɛ
“Nnɛ, America maa sʋ̃maa béni manlɩwulɛmaa nwʋ adwɩnɩba kʋlaa.”—Pew Research Center.
“Kezimɔ nɩ Britain maa wɔ bɛ aɣanɩ mbanimbani nɩɩ manlɩwulɛmaa nu anwʋlazʋ alʋbɔ 50 mɔɔ ɩzɩ̃ ɩhɔ nɩ, ɩɣa azɩ kʋlaa.”—“National Centre for Social Research.”
Kezimɔ Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ yɩ kɛɣa numɔ eɣile be
Kɛmɔ Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ kile nɩ, sɛ Nyamɩnlɩ lɛ yi Bulombunlililɛ yɩ bɛaziye enii aɣanɩ yɩ agyia nu a, sa ɩba ɩtʋ kɛɛ United States nɩɩ Britain yɛ bedii tumi wɔ oyuwadɩ a.—Danɩyɛlɩ 2:44.
Nkɔmɩhyɛ fʋlɔ mɔɔ ɩfalɩ ɔzɔ mmɩlɩ yɩ la nwʋ mɔɔ ɩwɔ Yikile buuku yi nu nɩ kã kɛɛ, “awulombunli munwatĩĩ mɔɔ bɔwɔ oyuwadɩ nu nɩ” kohunwahunwa bo munwa na bɛadwodwu bɛadiyia Gyehovab Nyamɩnlɩ wɔ Amagadɔnʋ kʋnɛ yɩ nu, ‘Nyamɩnlɩ Tumivʋlɔ nɩ yi Eɣile mɔɔ ɩkɔhʋ̃ nɩ.’ (Yikile 16:14, 16; 19:19-21) Wɔ kʋnɛ eyi nu nɩ, Gyehova kɛzɩkɛ enii yɩ aɣanɩ munwatĩĩ na ɩkɛbɩba oyuwadɩ tumililɛ bela mɔɔ nɩ aboduwaba mɔɔ ɩwɔ Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ yi nu gyĩ kɛnɩ ma yɩ nɩ.
Sɛ ɛpɛɛ sʋ̃maa, kila odwokɔtile mɔɔ ise “Mɩnla Yɛ Lɛ Amagadɔnʋ Kʋnɛ Yɩ a?”
Mfasʋ mɔɔ yenyia wɔ Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ mɔɔ ɩfalɩ manlɩwulɛ nu akasakasa nwʋ nɩ zʋ
Bayɩbʋlʋ yɩ hanlɩ manlɩwulɛ nu akasakasa mɔɔ ɩkɔlɩɩ zʋlɔ nnɛ wɔ United States nɩɩ Britain nwʋ odwokɔ pɛpɛɛpɛ dianlɩ kɛnɩ daada, na sɛ osuma nwʋmɔ dɩyɛ a, sa ɩbʋwa wʋ ma enyia adwɩnɩ fʋlɔ wɔ mɔɔ isizii wɔ nnɛ nɩ nwʋ.
Ɩkɛma ɛkɛdɩ sianti mɔɔ nɩ Gyisɛsɩ ɩábɛ kɛɛ yɩ mɛdalilɛmaa yɩ kyina ɔfʋã bela wɔ oyuwadɩ yɩ manlɩwulɛ ndwokɔ nu nɩ tʋ. (Dwɔɔnʋ 17:16) Na ɛkɛɣa kɛdɩ yɩ tʋ bʋwɔ sianti mɔɔ Gyisɛsɩ mɔɔ Gyehova ɩyɩ yɩ kɛɛ yi Bulombunlililɛ zʋ bulombunli nɩ hanlɩ kɛɛ: “Mu bulombunlililɛ nɩ íni oyuwadɩ eyi nu.”—Dwɔɔnʋ 18:36.
Ɩkɛhyɛ wʋ ɛzɩzɩbɛ ma ekenyia anwʋlazʋ kɛɛ ɩlɛ́kyɛ Nyamɩnlɩ yi Bulombunlililɛ yɩ kɛɣa kɛzɩnza dɩyɛ bela na nyilalɛ mɔɔ ɩva ɩwɔ adasamaa anʋhʋba nɩ sʋ̃ kɛɣa nu.—Yikile 21:3, 4.
Ekenyia eɣile baaba nu anwʋlazʋ, na akasakasa mɔɔ isi wɔ amanlɩ avinli mɔɔ ɩsɩkɛ oyuwadɩ yɩ nɩ nwʋ adwɩnɩndwɩnɩ lɛ́hyɛ wʋ zʋ dɔkʋ̃.—Ndwomi 37:11, 29.
Danɩyɛlɩ yɩ nkɔmɩhyɛ ma yɛnwʋ yɩ kɛɛ United States nɩɩ Britain tumililɛ mɔɔ aboduwaba yɩ agyia mmɛsɩya gyĩ kɛnɩ ma yɩ nɩ kɛyɛ tumililɛ mɔɔ itualɩ yɩ tʋ mɔɔ ikeli adasamaa zʋ. Na aɣanɩ fʋlɔ mɔɔ ɩkɛɣa nɩ kɛyɛ Nyamɩnlɩ yi Bulombunlililɛ mɔɔ idi munli mɔɔ ɩwɔ sʋlɔ nɩ!
Sɛ ɛpɛ kɛɛ ɔnwʋ sʋ̃maa falɩ mɔɔ Nyamɩnlɩ yi Bulombunlililɛ kɛyɛ kɛma adasamaa nɩ nwʋ a, kila vidiyo mɔɔ ise Nyamɩnlɩ Bulombunlililɛ Nɩ, Mɛyɩ Yɛ Lɛ Mɩnla?
a Kila alɩka mɔɔ ise “Oyuwadɩ Tumililɛ Ɛhɩnla Dɩyɛ Yɛ Nɩ Danɩyɛlɩ Yɩ Nkɔmɩhyɛ Yɩ Ɩkãã Nwʋmɔ Odwokɔ a?”
b Nyamɩnlɩ yɩzayɩ yi dima yɛ lɛ Gyehova. (Ndwomi 83:18) Kila odwokɔtile “Aninyia Yɛ Lɛ Gyehova a?”