A1
Sisi Tomi Mlaahi Nɛ Kudɔɔ Baiblo Sisi Tsɔɔmi
A ngma Baiblo ɔ ngɛ blema Hebri, Aram, kɛ Hela gbi mi. Mwɔnɛ ɔ, a tsɔɔ Baiblo mluku ɔ aloo e fã ko sisi kɛ ya gbihi nɛ hiɛ pe 3,000 mi. Nihi babauu nɛ a kaneɔ Baiblo ɔ nui gbihi nɛ a ngma Baiblo ɔ ngɛ mi blema a sisi, lɔ ɔ he ɔ, e he ba hia nɛ a tsɔɔ sisi ha mɛ. Mɛni sisi tomi mlaahi lɛ e sa kaa e kudɔ bɔ nɛ a maa tsɔɔ Baiblo ɔ sisi ha a? Nɛ kɛ mlaa nɛ ɔmɛ kudɔ bɔ nɛ a tsɔɔ Ngmami Klɔuklɔu ɔ—Je Ehe Sisi Tsɔɔmi ɔ sisi ha kɛɛ?
Eko ɔ, ni komɛ ma susu kaa ke a tsɔɔ munyungu fɛɛ munyungu sisi tɛɛ kaa bɔ nɛ e ngɛ ngɛ gbihi nɛ a ngma Baiblo ɔ ngɛ a mi blema a mi ɔ, lɔ ɔ maa ye kɛ bua nihi nɛ a maa kane ɔ konɛ a na bɔ nɛ a tu munyu ɔmɛ ha tutuutu. Se pi be fɛɛ be nɛ e maa hi peemi jã. Moo hyɛ yi mi tomi komɛ a he je:
E slo gbi fɛɛ gbi animosa, e munyunguhi, kɛ bɔ nɛ a loɔ munyuzahi ha. Hebri womi mi lelɔ ko nɛ a tsɛɔ lɛ ke, S. R. Driver ngma ke “pi animosa mi pɛ nɛ gbihi je ekpa ngɛ, mohu ɔ, . . . bɔ nɛ a loɔ munyu ɔmɛ ha ngɛ munyuza mi ɔ hu jeɔ ekpa.” E slo bɔ nɛ nihi nɛ a tuɔ gbi slɔɔtoslɔɔtohi ɔ susuɔ níhi a he ha. Womi mi lelɔ Driver tsa nɔ ke, “Enɛ ɔ he ɔ, bɔ nɛ a maa fɔ munyuza ko si ha ngɛ gbi slɔɔtohi a mi ɔ maa je ekpa.”
Gbi ko be mwɔnɛ ɔ nɛ e we animosa, kɛ e munyunguhi kɛ Hebri, Aram, kɛ Hela gbi nɛ a ngma Baiblo ɔ ngɛ mi ɔ sɔ pɛpɛɛpɛ. Enɛ ɔ he ɔ, ke a tsɔɔ munyungu fɛɛ munyungu sisi tɛɛ ɔ, sisi numi be Baiblo ɔ mi munyu ɔmɛ a he hie, nɛ e ma nyɛ ma ha sisi numi nɛ ngɛ mi ɔ hu nɛ tsake.
Bɔ nɛ a kɛ munyungu ko aloo munyuza ko ma tsu ní ha ngɛ munyu ko mi ɔ ma nyɛ ma ha nɛ e sisi numi nɛ tsake.
Gbi sisi tsɔɔlɔ ko ma nyɛ maa tsɔɔ Baiblo ɔ mi munyu ɔmɛ a sisi tɛɛ ngɛ he komɛ mohu lɛɛ, se ke e ngɛ jã pee ɔ, e sa nɛ e hyɛ saminya.
Nɔ hyɛmi ní komɛ nɛ tsɔɔ bɔ nɛ ke a tsɔɔ munyungu fɛɛ munyungu sisi tɛɛ nɛ e ma nyɛ ma tsake sisi numi ɔ ji nɛ ɔ nɛ:
Ngɛ Baiblo ɔ mi ɔ, a ngɔ munyuza nɛ ji “hwɔ mahe” kɛ da si ha mahe hwɔmi kɛ gbenɔ. (Mateo 28:13; Yoh 11:11) Ke a ngɔ munyu nɛ ɔmɛ kɛ tsu ní kɛ da si ha gbenɔ ɔ, Baiblo sisi tsɔɔli ma nyɛ maa ngɔ munyu nɛ ji “nɔ gbenɔ mahe mi” ɔ kɛ tsu ní konɛ sisi numi ɔ nɛ e pee heii kɛ ha nihi nɛ a maa kane ngɛ wa be nɛ ɔ mi ɔ.—1 Korintobi 7:39; 1 Tesalonikabi 4:13; 2 Petro 3:4.
Bɔfo Paulo ngɔ munyu ko kɛ tsu ní ngɛ Efesobi 4:14, nɛ a ma nyɛ maa tsɔɔ sisi tɛɛ ke “ngɛ nimli a ludu tɛ fiami mi.” Blema aguasemi munyu nɛ ɔ tsɔɔ bɔ nɛ a kɛ ludu tɛ sisiɔ nihi ha ke a ngɛ ludu fiae. Ngɛ gbihi fuu a mi ɔ, ke a tsɔɔ aguasemi munyu nɛ ɔ sisi tɛɛ ɔ, sisi numi be he kpakpa ko. Se ke a tsɔɔ munyu nɛ ɔ sisi ke “nimli a ga yaya” a, nɔ́ nɛ a ngɛ hlae maa tsɔɔ ɔ maa pee heii.
Ngɛ Romabi 12:11 ɔ, a kɛ Hela munyu ko tsu ní, nɛ e sisi tsɔɔmi tɛɛ ji “mumi ɔ nɛ fia.” Sisi tsɔɔmi nɛ ɔ ha nɛ sisi numi ɔ ji kpo ngɛ Dangme ɔ mi. Lɔ ɔ he ɔ, a tsɔɔ sisi ke “mumi ɔ nɛ wo nyɛ kã” ngɛ Baiblo sisi tsɔɔmi nɛ ɔ mi.
E sisi tsɔɔmi tɛɛ ngɛ Dangme mi: “nihi nɛ a ji mumi mi ohiatsɛmɛ”
Sisi numi: “nihi nɛ a le kaa a hia Mawu blɔ tsɔɔmi”
Ngɛ Yesu Yoku ɔ Nɔ Fiɛɛmi nɛ nihi le wawɛɛ ɔ mi ɔ, e kɛ munyu ko nɛ a pɔɔ sisi tsɔɔmi ke “A gbaa nihi nɛ a ji mumi mi ohiatsɛmɛ” ɔ tsu ní. (Mateo 5:3, King James Version) Se ngɛ gbihi fuu a mi ɔ, ke a tsɔɔ munyu nɛ ɔ sisi tɛɛ ɔ, sisi numi nɛ ngɛ munyu ɔ mi ɔ ji kpo. Ngɛ gbi komɛ a mi ɔ, munyu nɛ ɔ sisi nɛ a tsɔɔ tɛɛ kaa “mumi mi ohiatsɛmɛ” ɔ tsɔɔ kaa nɔ ɔ kɛ e juɛmi tsu we ni saminya aloo nɔ ko nɛ e nɔ tsɔ we, nɛ e mia we e hɛ mi kɛ pee nɔ́. Se nɔ́ nɛ Yesu ngɛ tsɔɔe ji kaa, pi he lo nya ní nɛ nɔ ko ma ná a nɛ ma ha lɛ bua jɔmi, mohu ɔ, lemi nɛ nɔ ɔ maa le kaa e hia Mawu blɔ tsɔɔmi ɔ lɛ ma ha nɛ e ná bua jɔmi. (Luka 6:20) Lɔ ɔ he ɔ, ke a tsɔɔ sisi ke “nihi nɛ a le kaa a hia Mawu blɔ tsɔɔmi” loo “nihi nɛ a le kaa a hia Mawu” ɔ, lɔ ɔ ma ha nɛ a nu Hela munyu nɛ a kɛ tsu ní ɔ sisi saminya.—Mateo 5:3; The New Testament in Modern English.
Ke a kɛ Hebri munyungu nɛ a tsɔɔ sisi ngɛ Dangme mi ke “hunga jemi” tsu ní ɔ, behi fuu ɔ, e daa si kɛ ha abofu nɛ nɔ ko náa ke e huɛ ko yi lɛ anɔkuale, aloo nɔ ko hɛ nɛ maa tsu ngɛ nɔ ko he. (Abɛ 6:34; Yesaya 11:13) Se a kɛ Hebri munyungu nɛ ɔ nɔuu nyɛ tsuɔ ní ke a ngɛ subai kpakpa he munyu tue. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, a kɛ ma nyɛ ma tsu ní ke a ngɛ “kã” loo hɛdɔ nɛ Yehowa kɛ poɔ e sɔmɔli a he piɛ, aloo bɔ nɛ e sa kaa a “ja lɛ pɛ” ɔ he munyu tue. (2 Mose 34:14; 2 Matsɛmɛ 19:31; Ezekiel 5:13; Zakaria 8:2) Jehanɛ se hu ɔ, e ma nyɛ maa da si kɛ ha “kã” nɛ Mawu sɔmɔli anɔkualetsɛmɛ ngɛ kɛ ha lɛ kɛ e jami, aloo ‘blɔ nɛ a ngmɛ́ kaa nɔ ko nɛ e ja mawu kpa ko’ ɔ.—La 69:9; 119:139; 4 Mose 25:11.
A pɔɔ Hebri munyu nɛ ji yadh sisi tsɔɔmi ke “nine,” se be komɛ ɔ, a ma nyɛ maa tsɔɔ sisi ke ‘nɔ́ hami faa,’ aloo “he wami” aloo ngɛ blɔ kpahi fuu a nɔ
Hebri munyu nɛ a kɛ pɔɔ si dami ha adesa nine ɔ ngɛ sisi numi fuu. He komɛ ngɛ nɛ a tsɔɔ sisi ke ‘nɔ nɔ́ hami faa’, aloo “he wami.” (1 Matsɛmɛ 10:13; Yesaya 57:10) Ngɛ Ngmami Klɔuklɔu ɔ—Je Ehe Sisi Tsɔɔmi Dangme nɔ́ ɔ mi ɔ, a tsɔɔ munyu nɛ ɔ sisi ngɛ blɔ slɔɔtohi a nɔ.
Ngɛ si fɔfɔɛ nɛ ɔmɛ a he je ɔ, Baiblo sisi tsɔɔmi biɔ babauu pe nɛ a maa ngɔ munyungu kake kɛ tsɔɔ munyungu ko sisi ngɛ he fɛɛ he nɛ jamɛ a munyu ɔ maa je kpo ngɛ. Ke nɔ ko ngɛ Baiblo ɔ sisi tsɔɔe ɔ, e sa nɛ e to e tsui si nɛ e hyɛ kaa munyunguhi nɛ e kɛ ma tsu ní ɔ hɛɛ sisi numi nɛ a kɛ ngma munyu ɔ tutuutu lo. Jehanɛ ɔ se hu ɔ, e sa nɛ bɔ nɛ e maa lo munyuza amɛ ha a kɛ gbi nɛ a ngɛ munyu ɔ sisi tsɔɔe kɛ ya mi ɔ he mlaahi nɛ kɔ, konɛ munyu ɔ kanemi nɛ ko ye.
Enɛ ɔ tsɔɔ we kaa nɔ ko ma nyɛ maa tsɔɔ Baiblo ɔ sisi bɔ nɛ e suɔ. Ke nɔ ko ngɛ Baiblo sisi tsɔɔe, nɛ e da bɔ nɛ lɛ nitsɛ e nu munyu ɔ sisi ha a nɔ kɛ tsɔɔ sisi ɔ, lɔ ɔ ma nyɛ ma ha nɛ sisi numi nitsɛnitsɛ nɛ ngɛ mi ɔ nɛ tsake. Mɛni he je? Ke e ba lɛ kaa gbi sisi tsɔɔlɔ ɔ nui munyuhi nɛ ngɛ ngmami ɔ mi ɔ sisi saminya a, e ma nyɛ maa ba kaa e maa ngma lɛ nitsɛ e susumi kɛ wo mi, aloo e ma je munyuhi nɛ a he hia kɛ je mi. E ngɛ mi kaa ke nɔ ko tsɔɔ Baiblo ɔ sisi ngɛ blɔ kpa nɔ konɛ e sisi numi nɛ e ko ye ɔ, lɔ ɔ ma ha nɛ e kanemi be yee mohu lɛɛ, se ke e hyɛ we nɛ hi ɔ, e ma ha nɛ sisi numi nitsɛnitsɛ nɛ ngɛ mi ɔ maa laa.
Ke nɔ ko ngɛ Baiblo ɔ sisi tsɔɔe nɛ e hyɛ we nɛ hi ɔ, e ma nyɛ maa ngɔ níhi nɛ e he ye ɔ kɛ futu mi. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, Mateo 7:13 ɔ de ke: “Blɔ nɛ e bli ɔ kɛ nɔ yaa hɛ mi kpatami mi.” Baiblo sisi tsɔɔli komɛ nɛ a hemi kɛ yemi ná a nɔ he wami ɔ ngɔ munyu nɛ ji “hell” kɛ tsu ní, be mi nɛ nɔ́ nɛ Hela munyu ɔ tsɔɔ tutuutu ji “hɛ mi kpatami.”
Ke nɔ ko ngɛ Baiblo ɔ sisi tsɔɔe ɔ, e sa nɛ e ha nɛ e hi e juɛmi mi kaa, munyunguhi nɛ a kɛ ngma Baiblo ɔ sisi numi yi, nɛ ni komɛ kaa ngmɔ huli, to hyɛli, kɛ wo hɛli po nu sisi. (Nehemia 8:8, 12; Ní Tsumi 4:13) Lɔ ɔ he ɔ, ke a tsɔɔ Baiblo ɔ sisi saminya a, e he be wae kaa nɔ fɛɛ nɔ nɛ e suɔ kaa e maa kane ɔ maa nu sisi. E sɛ nɛ a ngɔ munyuhi nɛ a sisi numi yee kɛ tsɔɔ sisi, mohu ɔ, e sa nɛ a ngɔ munyuhi nɛ a mi wɛ, nɛ a sisi numi yi nɛ nihi pɔɔ tumi kɛ tsu ní.
Baiblo sisi tsɔɔli fuu je blɔ nɛ a je Mawu biɛ nɛ ji Yehowa a kɛ je Baiblo sisi tsɔɔmi ehe ɔmɛ a mi, se biɛ nɛ ɔ je kpo ngɛ blema Baiblohi nɛ a kɛ nine ngma amɛ a mi. (Hyɛ Mi Tsɔɔmi Munyu A4.) Baiblo sisi tsɔɔmihi fuu ngɔ sablai nɛ ji “Nyɔmtsɛ” ɔ kɛ da Mawu biɛ ɔ nane mi, nɛ ekomɛ po ha nɛ e pee kaa nɔ́ nɛ Mawu be biɛ. Kaa nɔ hyɛmi nɔ́ ɔ, Baiblo sisi tsɔɔmi komɛ tsɔɔ Yesu sɔlemi nɛ a bɔ he amaniɛ ngɛ Yohane 17:26 sisi ke: “I ha nɛ a le mo,” nɛ a tsɔɔ Yohane 17:6 sisi ke: “I ha nɛ nihi nɛ o ngɔ mɛ kɛ ha mi ngɛ je ɔ mi ɔ le mo.” Se bɔ nɛ e sa kaa a tsɔɔ Yesu sɔlemi ɔ sisi tutuutu ha ji: “I ha nɛ a le o biɛ ɔ,” kɛ “I ha nɛ nihi nɛ o ngɔ mɛ kɛ ha mi ngɛ je ɔ mi ɔ le o biɛ ɔ.”
A de ngɛ blema Blɛfo gbi Je Ehe Sisi Tsɔɔmi ɔ nya tsɔɔmi ɔ mi ke: “Wa plɛ we Ngmami ɔ hɛ mi kɛ yi mi tomi ɔ kaa e sisi numi nɛ ko ye. Wa bɔ mɔde kaa wa maa tsɔɔ ngmami ɔ sisi tɛɛ kɛ ya Blɛfo gbi nɛ nihi tuɔ mwɔnɛ ɔ mi ke jã peemi be hae nɛ sisi numi nɛ ngɛ mi ɔ nɛ laa.” Je Ehe Baiblo Sisi Tsɔɔmi Ajla Toli Ɔmɛ bɔ mɔde kaa a maa ngɔ munyunguhi nɛ kɛ blema munyunguhi nɛ a kɛ ngma Baiblo ɔ kɔ pɛpɛɛpɛ ɔ nɛ tsu ní ngɛ hehi nɛ e maa hi peemi jã. Ngɛ jamɛ a be ɔ mi nɔuu ɔ, a hyɛ saminya konɛ a kɛ munyunguhi nɛ ma ha nɛ Baiblo ɔ kanemi be yee, nɛ́ sisi numi nɛ ngɛ mi ɔ be laae ɔ nɛ tsu ní. Enɛ ɔ ha nɛ Baiblo ɔ kanemi yi kulaa, nɛ wa ma nyɛ ma ná nɔ mi mami kaa a tsɔɔ munyuhi nɛ a je mumi mi kɛ ngma a sisi pɛpɛɛpɛ.—1 Tesalonikabi 2:13.