Aids—Làm thế nào phòng chống

HIỆN NAY không có phương thức chữa bệnh AIDS, và xem chừng ngành y học sẽ không tìm được phương thức chữa trị trong tương lai gần đây. Mặc dù những phương pháp trị liệu mới làm chậm sự tiến triển của bệnh, nhưng tốt hơn cả là tránh bị nhiễm bệnh ngay từ đầu. Tuy nhiên, trước khi bàn luận về cách phòng bệnh, chúng ta hãy xem xét cách vi khuẩn AIDS (HIV) lây lan từ người này sang người khác và cách nào không.

Một người có thể bị nhiễm khuẩn qua bốn cách chính: (1) bằng cách dùng kim hoặc ống tiêm đã nhiễm trùng, (2) qua sự giao hợp (theo đường âm đạo, hậu môn, hay miệng) với một người bị nhiễm khuẩn, (3) qua sự truyền máu và các sản phẩm lấy từ máu, mặc dù mối hiểm họa này đã giảm đi ở những nước tân tiến hơn vì hiện nay ở những nước này máu được thử nghiệm xem có kháng thể HIV không, và (4) qua người mẹ đã nhiễm khuẩn HIV, người mẹ có thể lây sang đứa con trước hoặc trong khi sinh hoặc khi cho con bú sữa mẹ.

Theo Trung Tâm Kiểm Soát và Phòng Chống Bệnh Tật ở Mỹ (CDC), bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy (1) bạn không thể mắc bệnh AIDS như cách mắc bệnh cảm hay cúm, (2) bạn không thể bị nhiễm vì ngồi cạnh người nào có bệnh AIDS hoặc đụng vào người hoặc ôm choàng người bị nhiễm khuẩn, (3) bạn không thể mắc bệnh này vì dùng thức ăn mà người nhiễm khuẩn cầm vào, sửa soạn, hoặc dọn cho bạn, và (4) bạn không thể mắc bệnh vì dùng chung phòng vệ sinh, điện thoại, quần áo hoặc những dụng cụ ăn uống. Ngoài ra, cơ quan CDC nói rằng vi khuẩn HIV không truyền qua muỗi hay bất kỳ côn trùng nào khác.

Bí quyết phòng ngừa

Vi khuẩn AIDS ẩn trong máu của người mắc bệnh. Nếu dùng mũi kim tiêm vào một người nhiễm khuẩn, thì một ít máu cùng với vi khuẩn có thể dính vào mũi kim hay ống tiêm. Nếu dùng mũi kim đã bị nhiễm khuẩn như thế để tiêm một người khác, thì vi khuẩn có thể lây lan. Đừng bao giờ sợ mà không hỏi bác sĩ hay y tá khi bạn nghi ngờ mũi kim hay ống tiêm. Bạn có quyền biết vì nó liên hệ đến sự sống của bạn.

Vi khuẩn AIDS cũng có trong tinh dịch hoặc chất tiết ra từ âm đạo của người nhiễm khuẩn. Vì thế, khi nói về việc phòng ngừa, cơ quan CDC khuyên: “Cách phòng chống chắc chắn duy nhất là kiêng tránh. Nếu muốn có quan hệ tình dục, thì hãy chờ cho đến khi bạn có một quan hệ lâu dài, chẳng hạn như hôn nhân, với một người không nhiễm bệnh và cả hai đều phải chung thủy với nhau”.

Hãy lưu ý là muốn được che chở khỏi mắc bệnh, thì “cả hai đều phải chung thủy với nhau”. Nếu bạn chung thủy nhưng người kia không, thì bạn không được che chở. Điều này thường là một vấn đề khó khăn cho phụ nữ sống trong những xã hội trong đó đàn ông nắm quyền chi phối về tình dục và kinh tế. Trong một số nước phụ nữ thậm chí không được phép nói chuyện với đàn ông về tình dục, huống hồ là thương lượng về các thực hành tình dục an toàn.

Tuy nhiên, không phải tất cả những phụ nữ như thế đều bất lực. Cuộc nghiên cứu ở một nước bên Tây Phi cho thấy rằng một số phụ nữ tự lập về tài chính có thể từ chối không chung chăn gối với người chồng nhiễm bệnh mà không bị hành hung. Ở New Jersey, Mỹ, một số phụ nữ từ chối tình dục nếu người đàn ông không chịu dùng bao dương vật. Tất nhiên, mặc dù bao dương vật có thể che chở một người khỏi bị nhiễm HIV và những chứng bệnh truyền nhiễm qua đường sinh dục, nhưng phải luôn luôn dùng cho đúng cách.

Khi nào phải thử máu

Karen, người được đề cập trong bài trước, đã không thể làm gì hơn được để tự che chở cho khỏi bị nhiễm khuẩn. Chồng chị đã bị nhiễm vài ba năm trước khi thành hôn, và họ lấy nhau vào lúc mà bệnh dịch này và việc thử máu tìm HIV ở trong giai đoạn phôi thai. Tuy nhiên, hiện nay ở một số nước, việc thử máu tìm HIV đã trở nên thủ tục thường lệ. Vì thế, nếu một người nghi là mình có thể bị nhiễm HIV, thì điều khôn ngoan là đi thử máu trước khi bắt đầu giai đoạn tìm hiểu. Lời khuyên của chị Karen là: “Hãy chọn người bạn đời một cách khôn ngoan. Chọn lầm người thì bạn có thể phải trả giá thật đắt, thậm chí bằng chính sinh mạng mình”.

Trong những trường hợp ngoại tình, thì việc thử máu có thể giúp che chở người hôn phối chung thủy. Bởi lẽ mãi đến sáu tháng sau khi nhiễm khuẩn, cuộc thử nghiệm mới có thể tìm ra dấu vết HIV, cho nên có lẽ cần phải thử máu nhiều lần. Nếu tiếp tục có quan hệ tình dục trở lại (như thế ngầm ý tha thứ cho người hôn phối ngoại tình), thì dùng bao dương vật có thể giúp che chở cho khỏi bị nhiễm.

Việc giáo dục có thể giúp như thế nào?

Điều đáng lưu ý là dù Kinh Thánh được viết đã lâu trước khi bệnh AIDS xuất hiện, nhưng sống theo những nguyên tắc Kinh Thánh là cách hữu hiệu để phòng chống bệnh này. Thí dụ, Kinh Thánh lên án tình dục ngoài hôn nhân, đòi hỏi vợ chồng phải chung thủy với nhau và nói rằng tín đồ Đấng Christ phải kết hôn với những người cũng áp dụng nguyên tắc Kinh Thánh giống như họ. (1 Cô-rinh-tô 7:39; Hê-bơ-rơ 13:4) Kinh Thánh cũng cấm mọi hình thức lạm dụng thuốc và nhận máu vào trong người khiến cơ thể ô uế.—Công-vụ các Sứ-đồ 15:20; 2 Cô-rinh-tô 7:1.

Điều khôn ngoan là tự giáo dục về những sự rủi ro và nguy cơ có thể xảy ra khi tiếp xúc với những người đã nhiễm khuẩn HIV. Học biết về AIDS trang bị người ta để phòng chống bệnh này.

Hội AIDS Action League nói: “Trong hầu hết các trường hợp AIDS có thể ngăn ngừa được. Cho đến khi tìm được phương cách chữa trị, sự giáo dục là cách phòng chống hữu hiệu nhất và hiện tại thì đó là cách duy nhất”. (Chúng tôi viết nghiêng). Các bậc cha mẹ nên nói chuyện thẳng thắn với nhau và với con cái về bệnh AIDS.

Có những phương pháp trị liệu nào?

Thường thường những triệu chứng bệnh xuất hiện sáu đến mười năm sau khi một người nhiễm khuẩn HIV. Trong những năm đó, một trận chiến diễn ra khốc liệt trong cơ thể. Những con vi khuẩn sinh sản nhanh chóng và tiêu diệt những tế bào của hệ miễn nhiễm. Những tế bào của hệ miễn nhiễm chống trả lại. Khi mỗi ngày có hàng tỷ con vi khuẩn sinh sôi, thì rốt cuộc hệ miễn nhiễm không đủ sức chống cự.

Y học đã phát minh nhiều thứ thuốc khác nhau, cố giúp hệ miễn nhiễm đề kháng; những thuốc này có tên phức tạp tượng trưng bằng những chữ cái—AZT, DDI và DDC. Mặc dù thoạt đầu một số người tin rằng những thuốc này hứa hẹn những lợi ích tuyệt diệu và ngay cả tiềm năng chữa lành bệnh, nhưng những hy vọng như thế tan rã nhanh chóng. Không những chúng mất sự hiệu nghiệm qua thời gian mà còn gây những hiệu quả phụ nguy hiểm nơi một số người—sự tiêu dịch tế bào máu, hiện tượng máu đóng cục và sự hư hại dây thần kinh ở bàn tay và chân.

Hiện nay đã có một loạt thuốc mới: thuốc ức chế các enzym (protease inhibitors). Các bác sĩ kê đơn thuốc tổng hợp gồm thứ thuốc này cùng với hai loại thuốc khác chống vi khuẩn. Những cuộc thử nghiệm cho thấy phương thức trị liệu gồm ba thứ thuốc tuy không giết được vi khuẩn, nhưng chặn đứng, hay gần như chặn đứng được sự sinh sản của vi khuẩn trong cơ thể.

Phương thức trị liệu gồm ba thứ thuốc đã cải thiện sức khỏe người mắc bệnh một cách lạ lùng. Tuy nhiên, các chuyên gia tin rằng thuốc hiệu nghiệm nhất khi trị liệu những người mới nhiễm khuẩn HIV, trước khi bộc lộ các triệu chứng. Khi làm thế thì có thể ngăn chặn, có lẽ đến vô hạn định, không cho sự nhiễm khuẩn tiến tới giai đoạn nghiêm trọng của bệnh AIDS. Bởi lẽ đây là phương pháp trị liệu mới, cho nên còn phải chờ xem phương pháp này sẽ chặn được sự nhiễm khuẩn bao lâu.

Phương thức trị liệu gồm ba thứ thuốc thì tốn kém. Trung bình giá tiền của ba thứ thuốc chống vi khuẩn kể cả tiền trả phòng thử nghiệm là 12.000 đô la một năm. Ngoài gánh nặng về tài chính, bệnh nhân điều trị bằng phương thức trị liệu gồm ba thứ thuốc còn phải đi đến tủ lạnh nhiều lần, trong đó thuốc phải được cất giữ. Thường thường, bệnh nhân uống một số thuốc hai lần một ngày còn những thuốc khác thì ba lần một ngày. Một số thuốc phải uống khi bụng đói, còn những thuốc khác thì uống khi no. Phương thức trị liệu trở nên phức tạp hơn nhiều khi phải uống thêm những thứ thuốc để chống lại nhiều bệnh khác mà người bị bệnh AIDS dễ mắc phải.

Một mối quan tâm chính của các bác sĩ là điều gì có thể xảy ra nếu một người ngừng phương thức trị liệu gồm ba thứ thuốc. Vi khuẩn sẽ sinh sản trở lại mà không bị hạn chế và những vi khuẩn nào đã sống sót sau cuộc trị liệu có thể kháng những thuốc mà trước đó bệnh nhân đã uống để chống chọi chúng. Những giống vi khuẩn HIV có tính kháng thuốc thì khó điều trị hơn. Hơn nữa, những siêu vi khuẩn này có thể truyền sang người khác.

Thuốc chủng ngừa có phải là giải pháp không?

Một số nhà nghiên cứu bệnh AIDS tin rằng bí quyết ngăn chặn bệnh dịch AIDS trên thế giới là thuốc chủng ngừa hữu hiệu, an toàn. Những thuốc chủng ngừa hữu hiệu chống lại sốt vàng, bệnh sởi, quai bị và bệnh ban đào được chế tạo từ vi khuẩn đã bị làm yếu đi. Bình thường thì khi một dạng vi khuẩn đã bị làm yếu đi được tiêm vào cơ thể, hệ miễn nhiễm không những phản ứng để tiêu diệt nó mà còn tạo ra lực lượng phòng vệ có khả năng đẩy lui bất cứ sự xâm nhập nào của vi khuẩn thật.

Gần đây, hai cuộc thử nghiệm với loài khỉ gợi ý rằng vấn đề với HIV là ngay cả vi khuẩn đã bị làm yếu đi có thể gây tử vong. Nói khác đi, thuốc chủng có thể gây ra chính căn bệnh mà nó được chế ra để phòng chống.

Công cuộc tìm kiếm thuốc chủng đã vô hiệu và gây thất vọng. Hàng chục thuốc pha chế có tính chất thí nghiệm chắc đã tiêu diệt được những vi khuẩn yếu hơn, nhưng không giết được HIV. Ngoài ra, vi khuẩn HIV đột biến khiến nó trở thành mục tiêu khó nhắm. (Hiện nay có ít nhất mười giống vi khuẩn HIV trên thế giới). Điều làm vấn đề thêm phần khó khăn là vi khuẩn này tấn công trực tiếp vào chính những tế bào của hệ miễn nhiễm mà thuốc chủng ngừa phải kích thích để bảo vệ cơ thể.

Khía cạnh kinh tế cũng đóng một vai trò trong việc khảo cứu. Cơ Quan Quốc Tế Cổ Xúy Việc Tìm Thuốc Chủng Ngừa Bệnh AIDS, một tổ chức có trụ sở đặt tại Washington, nói rằng có “ít nỗ lực từ phía giới kỹ nghệ tư”. Người ta quy điều này cho sự lo sợ là thuốc chủng sẽ không mang lại lợi lộc, bởi lẽ hầu hết thuốc chủng sẽ được bán ra trong những nước kém phát triển hơn.

Bất chấp khó khăn, các nhà khảo cứu tiếp tục nghiên cứu nhiều phương pháp trong công cuộc tìm kiếm một thuốc chủng ngừa hiệu nghiệm. Tuy nhiên, vào lúc này xem chừng giới y học chưa thể chế ra được thuốc chủng ngừa trong một ngày gần đây. Ngay khi tìm ra được thuốc chủng ngừa đầy hứa hẹn ở trong phòng thí nghiệm, thì kế đến là sự thử nghiệm thuốc ở con người, một việc gian lao vất vả, tốn kém và có thể nguy hiểm đến tính mạng.

[Khung nơi trang 5]

Những ai bị nhiễm khuẩn HIV?

Trên thế giới, khoảng 16.000 người nhiễm khuẩn mỗi ngày. Người ta nói rằng hơn 90 phần trăm sống ở những nước đang phát triển. Khoảng 1 trong 10 người là trẻ em dưới 15 tuổi. Những người còn lại là người lớn mà trên 40 phần trăm là phụ nữ và già nửa là những người từ 15 đến 24 tuổi.—Tổ Chức Y Tế Thế Giới và Chương Trình Hỗn Hợp của Liên Hiệp Quốc về HIV/AIDS.

[Khung nơi trang 7]

Làm thế nào bạn biết ai đã nhiễm khuẩn?

Bạn không thể biết một người đã nhiễm hay không chỉ bằng cách nhìn người đó. Một số người có vi khuẩn HIV có thể không bộc lộ triệu chứng và trông khỏe mạnh, nhưng họ có thể truyền vi khuẩn sang người khác. Khi một người nói là mình không bị nhiễm, bạn có thể tin lời người ấy chăng? Không nhất thiết phải tin. Trong số những người đã nhiễm khuẩn HIV, có nhiều người mà chính họ cũng không biết là mình đã nhiễm. Những người biết thì có thể giữ kín điều đó, hay họ có thể nói dối. Một bản nghiên cứu ở Mỹ cho biết rằng 4 trong 10 người nhiễm HIV không báo cho người có quan hệ tình dục với họ về tình trạng của mình.

[Khung/​Hình nơi trang 6]

Liên hệ giữa HIV và AIDS

HIV viết tắt cho nhóm từ tiếng Anh là “human immunodeficiency virus”, là loại vi khuẩn từ từ phá hủy những phần trong hệ miễn nhiễm của cơ thể có khả năng chống bệnh tật. AIDS viết tắt cho nhóm từ tiếng Anh là “acquired immunodeficiency syndrome”. Ấy là giai đoạn chót của sự nhiễm khuẩn HIV, đe dọa đến tính mạng. Tên này diễn tả cách HIV đã hủy hoại trầm trọng hệ miễn nhiễm, biến bệnh nhân thành con mồi cho những bệnh lây nhiễm mà lẽ ra hệ miễn nhiễm chống lại được.

[Nguồn tư liệu]

CDC, Athánh linhanta, Ga.

[Hình nơi trang 7]

Thử máu tìm khuẩn HIV trước khi kết hôn là quyết định khôn ngoan