Te mau ati Amona—Hoê nunaa o tei faahoˈi i te hamani maitai na roto i te feii
TE FAAHAAMANAˈO ra te oire o teie nei tau piihia Amman, oire pu o te basileia hachémite no Jordanie, i te hoê nunaa o tei ore roa i nia i te fenua nei. Ua piihia ratou te mau ati Amona. O vai ma ratou, e eaha te mau haapiiraa ta tatou e nehenehe e huti mai na roto i to ratou toparaa mai?
E huaai te mau ati Amona no te taata parau-tia ra o Lota. (Genese 19:35-38) I te mea e tamaiti fetii o Lota na Aberahama, e parau paha outou e e fetii te mau ati Amona no te mau ati Iseraela. Ua huri tia ˈtu râ te huaai a Lota i nia i te haamoriraa o te mau atua hape. Ua anaanatae râ te Atua ra o Iehova ia ratou. A piri noa ˈtu ai te nunaa Iseraela i te Fenua Tǎpǔhia, ua faaara te Atua ia ratou e: “Eiaha e hauti noa ˈtu [i te mau ati Amona], eiaha e rave atu; e ore hoi au e horoa ˈtu i te fenua o te tamarii a Amona ei parahiraa no oe; no te mea, ua horoa vau i te reira ei parahiraa no te tamarii a Lota ra.”—Deuteronomi 2:19.
Ua mauruuru anei te mau ati Amona i teie huru hamani maitai? Ma te taa ê roa, ua patoi ratou i te farii e ua horoa Iehova i te tahi mea na ratou. Ua faahoˈi ratou i te hamani maitai o te Atua i nia ia ratou na roto i te feii tuutuu ore i nia i te nunaa a te Atua, te mau ati Iseraela. Noa ˈtu e ua faahanahana te mau ati Iseraela i te faaueraa a Iehova e aita ratou i aro atu ia ratou, ua riaria te mau ati Amona e to ratou mau taeae te mau ati Moabi. Oia mau, aita te mau ati Amona i tamaˈi atu, ua tono râ ratou i te hoê peropheta ra o Balaama e ua ani ratou ia ˈna ia faaino ia Iseraela!—Numera 22:1-6; Deuteronomi 23:3-6.
Ua tupu te hoê ohipa maere mau i muri iho. Te faatia ra te Bibilia e aita o Balaama i nehenehe e faaino atu. Ua nehenehe noa o ˈna e haamaitai ia ratou, ma te parau e: “O tei haamaitai atu ia oe ra, e haamaitaihia hoi oia, e o tei faaino atu ia oe ra, ia faaino-atoa-hia hoi oia.” (Numera 24:9) Ua huti mau â taua mau taata ra, e tae noa ˈtu te mau ati Amona, i te hoê haapiiraa puai na roto i te reira: Ia haafifi-anaˈe-hia te nunaa a te Atua, ua ineine o ˈna i te paruru atu ia ratou!
Ua tamau noa râ te mau ati Amona i te imi i te mau ravea no te patoi ia Iseraela. I te tau o te mau Tavana, ua taati atu o Amona ia Moabi e ia Amaleka e ua haru ratou i te Fenua Tǎpǔhia, ma te faanuu â i Ieriko. E upootiaraa poto noa râ, i to te Tavana no Iseraela ra o Ehuda faahoˈiraa te feia haru fenua i muri. (Te mau tavana 3:12-15, 27-30) Ua faaea te tamaˈi ma te fifi e tae roa ˈtu i te mau mahana o te Tavana ra o Iepheta. I muri aˈe ua topa te nunaa Iseraela i roto i te haamoriraa idolo, ua iriti ïa Iehova i to ˈna paruru. Te tahi tau 18 matahiti te maoro, “ua tuu atura [te Atua] ia ratou . . . i te rima o te mau tamarii a Amona ra.” (Te mau tavana 10:6-9) Ua pau faahou te mau ati Amona i to te mau ati Iseraela faarueraa i te haamoriraa idolo e i to ratou putuputuraa i raro aˈe i te aratairaa a Iepheta.—Te mau tavana 10:16–11:33.
Ua hope te tau i faaterehia ˈi o Iseraela e te mau tavana i te faakoronaraahia to ˈna arii matamua, o Saula. Tau taime noa i muri aˈe i to Saula haamataraa i te faatere ua tupu faahou mai te feii o Amona. Ua aro omoe noa te arii ra o Nahasa i te oire no Iseraela i Iabesa-gileada. I to te mau taata o taua oire ra aniraa i te hau, ua horoa o Nahasa te ati Amona i teie parau faaino mau e: “Teie te mea e faaau ai au i te faufaa ia outou, e ohiti na vau i to outou atoa na mau mata atau.” Te parau ra te taata tuatapapa aamu ra o Flavius Josèphe e ua horoahia te reira ei ravea parururaa, no reira “ia tapoˈihia to ratou mau mata aui e to ratou paruru, mea faufaa ore roa ratou i roto i te tamaˈi.” Te opuaraa mau râ o teie maitiraa aroha ore o te horoaraa ïa i te hoê hiˈoraa haama no nia i taua mau ati Iseraela ra.—Samuela 1, 11:1, 2.
Ua faahoˈi faahou te mau ati Amona i te hamani maitai o Iehova na roto i te feii. Ua tâuˈa mau â o Iehova i teie haamǎtaˈuraa ino mau. “E tei te faarooraa oia i taua parau ra [a Nahasa], tei nia maira te [v]arua o te Atua ia Saula, tupu roa aˈera to ˈna riri.” I raro aˈe i te aratairaa o te varua a te Atua, ua haaputuputu o Saula i te hoê nuu e 330 000 taata aro no te tiahi roa i te mau ati Amona e “aita râ te taata toopiti i te itearaa ˈtu i te amuiraa.”—Samuela 1, 11:6, 11.
Ua aratai atoa te tapitapiraa miimii a te mau ati Amona no to ratou iho mau faufaa, to ratou aroha ore, e to ratou nounou i to ratou iho haamouraa taatoa. Mai ta te peropheta o Iehova ra o Zephania i tohu, ua riro maira ratou “mai ia Gomora . . . ei vahi ano e a muri noa ˈtu . . . no te mea ua faaino ratou e ua faarahi ia ratou iho i te mau taata no Iehova sabaota ra.”—Zephania 2:9, 10.
E tia i te mau aratai o te ao nei ia haapao i te ohipa i tupu i nia ia Amona. Te faaite atoa ra te Atua i te mau nunaa i te tahi faito hamani maitai ma te faatia ia ratou ia ora i nia i to ˈna taahiraa avae, te fenua nei. Maoti râ i te aupuru i te fenua, te faaino ra te mau nunaa miimii i te reira, te haamǎtaˈu atoa nei ratou i te palaneta e te haamouraa atomi. Maoti i te faaite i te hamani maitai i nia i te feia haamori ia Iehova i nia i te fenua nei, te faaite pinepine nei te mau nunaa i te feii, ma te hamani ino uˈana ia ratou. Teie ïa te haapiiraa e nehenehe e huti mai no nia i te mau ati Amona oia hoi te tâuˈa ra Iehova i te mea e te faahoˈihia ra to ˈna hamani maitai na roto i te feii. E i to ˈna taime tano, e ohipa mai o ˈna, mai ta ˈna i ohipa i te mau tau tahito ra.—A faaau e te Salamo 2:6-12.
[Faaiteraa i te fatu o te hohoˈa i te api 8]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.
[Hohoˈa i te api 9]
Te mau toetoea o Roma i Amman, te vahi o Rabata, te oire pu a te mau ati Amona
[Faaiteraa i te tumu]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.
[Hohoˈa i te api 10]
Ua ora te mau ati Amona i teie vahi
[Faaiteraa i te tumu]
Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.