Te aimârôraa no nia i te hoê vahi “moˈa”
I TE 15 no Tiurai 1099, ua raea i te Tamaˈi faaroo Matamua, tei faatiahia e te pâpa no Roma, ta ˈna fa e haru ia Ierusalema. Mea riaria teie ohipa taparahiraa taata! Te mau taata anaˈe i ora mai, o te tavana ïa e to ˈna taata tiai, i muri aˈe i te petaraahia i te hoê tino moni rahi. I roto i ta ˈna buka ra The Crusades, te faatia ra te perepitero ra o Antony Bridge no nia i te ohipa i tupu i nia i te toea o te mau Mahometa e te mau ati Iuda e: “I to ratou faatiaraahia ia rave i ta ratou i hinaaro i roto i te oire, ua topa aˈera ratou i roto i te hoê haamaniiraa toto rahi e te riaria. . . . Ua haapohe ratou i te mau tane, te mau vahine e te mau tamarii atoa ta ratou i itea i roto i te oire . . . Aita anaˈe e taata faahou no te haapohe, ua porote atura te feia upootia i roto i te mau aroâ o te oire . . . e tae atu i te Fare pure o te Menema Moˈa no te haamauruuru i te Atua.”
Mai te haruraa mai a te mau faehau faaroo, ua tapaohia te vairaa mai o te Amuiraa faaroo Kerisetiano i Ierusalema e te aimârôraa i rotopu i te faaroo Katolika Roma, te faaroo Orthodoxe no Hitia o te râ, e te tahi atu mau haapaoraa parauhia Kerisetiano. I te matahiti 1850 ra, ua riro te hoê tatamaˈiraa i rotopu i te mau aratai ekalesia e rave rau no nia i te mau vahi moˈa i Ierusalema e to ˈna mau vahi tapiri ei tumu matamua i tupu ai te Tamaˈi no Crimée. Ua aro to Beretane, to Farani e te Hau Ottoman i to Rusia e e afa mirioni taata tei pohe.
Aita teie tamaˈi i faaore i te mau aimârôraa a te Amuiraa faaroo Kerisetiano no nia ia Ierusalema e to ˈna mau vahi moˈa. Ua tamata te mau Ottoman, o tei faatere hoi i te fenua i taua taime ra, i te faatupu i te hau na roto i te tatuhaaraa i te mau vahi moˈa i rotopu i te mau faaroo taa ê. “Ua fariihia,” ta te Orometua haapii Menashe Har-el ïa e faataa ra i roto i ta ˈna buka ra This Is Jerusalem, “teie manaˈo . . . e te mau Nunaa Amui ma te Faaotiraa no te Tatuhaaraa o te avaˈe Novema 1947. No reira, e tuhaa te reira o te ture nunaa.” Ei faahopearaa, ua tatuhaahia te Fare pure o te Menema Moˈa i rotopu i te mau Katolika Roma, te mau Orthodoxe Heleni, te mau Aramenia, te mau Suria, e te mau Copte. I te pae hopea, ua haapapu te mau Etiopia i ta ratou parau fatu no teie fare pure na roto i te haaparahiraa i te tahi mau melo i roto i te mau fare rii i nia i te tapoˈi fare. Te hiˈo nei e rave rahi i te Fare pure o te Menema Moˈa mai te hoê vahi moa roa ˈˈe a te Amuiraa faaroo Kerisetiano. Ua î te reira i te mau hiero rii, te mau hohoˈa, e te mau hohoˈa faaroo. Te tahi atu vahi moˈa parauhia, te Kalavari no Gordon, te faahanahanahia ra ïa e te tahi mau Porotetani mai te vahi i manaˈohia i reira to Iesu haapoheraahia e te hunaraahia.
I mutaa ihora, ua parau o Iesu i te hoê vahine o tei tiaturi i te mau vahi moˈa e: “Ua fatata te hora e ore e tae mai ai outou i teie nei mouˈa, e e ore hoi e haere i Ierusalema, haamori ai i te Metua. . . . E haamori ai i te Metua te feia haamori mau ra, ma te varua e te parau mau.” (Ioane 4:21-24) No reira, eita te mau Kerisetiano mau e faahanahana i te mau vahi moˈa. E faaararaa te haamouraa o te Ierusalema taiva e te mau nuu Roma i te matahiti 70 T.T. ra, no te Amuiraa faaroo Kerisetiano. Te faahapa ra ta ˈna haamori idolo, ta ˈna mau amahamaharaa, e ta ˈna haamaniiraa toto ia parau oia e e Kerisetiano oia. No reira, e ite oia i te pohe ta te Atua i tohu no te mau haapaoraa atoa a Babulonia Rahi.—Apokalupo 18:2-8.