Ati Tenne Afootto?
Umi xibbi diro qullaawu mini kakkalaano kakkalote shiqinshoonni saada mundee hiissitanno?
HUNDI waro heedhinori Israeelete kakkalaano diru kiiro lowo kume ikkitanno saada qullaawu minihu kakkalote bayicho kakkalo assite shiqishshanno. Umi xibbi diro heeꞌrinohu Ayihudete xagge borreessaanchi Joosefesi, Faasiku Ayyaani yannara 250,000 saꞌꞌanno geꞌreewo kakkalo assine shiqinshannita borreessino; hakko daafira lowo mundee duꞌnantanno. (Lew. 1:10, 11; Kir. 28:16, 19) Ikkina tenne baala mundee hiissinanni?
Arkiyolojete egennaammi, Heeroodisi loosiisinoti qullaawu mini giddonni ishinino way fulanno doogo noota huwattino; tenne doogo 70 M.D. qullaawu mini bai yanna geeshsha horoonsiꞌnoonni. Tini doogo qullaawu mininni fultanno mundee hunate horoonsiꞌnannita ikkitara dandiitanno.
Hanni kakkalote bayichi coꞌicha ikkanno gede kaaꞌlinoha lame coye laꞌno:
Kakkalote bayichira woroonni noo xulluwa: Sayikki sanira borreessinoonnihu Ayihudete seera gamba asse amadinohu mittu maxaafi, kakkalote bayicho noote ishinino wayi haꞌranno doogo daafira togo yiino: “Wodiidi galchimi ragaanni noo qaccera lame xulluwa no; galchiminna wodiidi raginni duꞌnantanno mundee xulluwate giddoonni dirrite wayi saꞌꞌanno doogo widoonni Qedirooni Xeichira duꞌnantanno.”
Yannankera noori Arkiyolojete egennaammino kakkalote bayichi mule “xulluwa” noota ammantanno. Ze Kambiriiji Histiriyi Ovi Judiyazimi yinanni maxaafi, qullaawu mini mule “ishinino wayi haꞌranno doogo” noota buuxisanno. Kuni maxaafi togo yaanno: “Tini doogo, qullaawu mininni fulanno wayinna kakkalote shiqinshanni saada mundee hadhanno doogo ikkitukki digattino.”
Lowo wayi hasiisanno: Kakkalaano kakkalote bayichinna ishinino wayi haꞌranno doogo hayishshitanno gede lowo wayi hasiisanno. Kakkalaano konne lowo geeshsha hasiisanno looso loosate hasiisannonsa waa woꞌmanka woyite katamunni afidhanno. Gadawe darrenna wole addi addi hayyo horoonsiꞌne waa qullaawu minira abbinanni. Jooseefi Patiriki yinannihu Arkiyolojete egennaami togo yiino: “Hatte yannara qullaawu minira waa abbatenna qooxeessu xurannokki gede hayishshate horoonsiꞌnoonni hayyo baxxitinote.”