Londongo na tingo ti “awakode”

TONGANA mo gi na ndo Internet sango na ndo atënë “batango molenge” na “wango”, mo yeke wara ando ahon kutu 26 so amû asango na ndo ni. Tongana mo mû gi penze-ngbonga oko ti bâ ni na ti diko ni oko oko kue, kozo ti tene mo hunzi ni kue, andâ molenge ti mo akono kue awe na lo londo na da ti mo awe.

Kozoni si awanganga ti amolenge, awandara ti bango dutingo ti amolenge nga na Internet abâ gigi, ababâ na mama awara awango na ndo wa? Mingi ni, ala yeke hunda wango na afami ti ala: amama, ababâ, aita ti ababâ na amama ti ala. Ala yeke nduru ti mû wango, nginza na ti yeda ti bata amolenge na peko ti ala tongana ala sigigi. Me na akodoro mingi, azo ayeke zia akete kodoro ti ga na kota gbata na tongaso a ga ngangu na asewa ti sara aye so. Laso, mingi ni ababâ na amama ayeke pika li ti ala wani ti bata amolenge ti ala.

Ye so ayeke biani mbeni oko ti aye so asara si wungo ti andokua ti batango amolenge ague na li ni hio. Mbeni raison ni ayeke so azo mingi azia bê ti ala na senda-ye so amû ndo. Ti si na hunzingo ti angu 1800, azo ti Amerika atene so fade senda-ye ayeke sara si ambage nde nde kue ti fini ti zo aga nzoni ahon ti kozo. Ala tene même so fade senda-ye amû maboko na ala ti bata amolenge. Ni la, tongana mbeni bungbi ti amama so abi bê na ndo nzoni duti ti amolenge adema tere na gbele azo ndali ti so “ababâ na mama ahinga ti bata amolenge pëpe” na ngu 1899, hio awakode mingi na ndo tënë ti batango amolenge afa tere ti ala tongana azo so alingbi ti mû nzoni wango na ala. Ala tene fade ani yeke mû maboko na amama nga na ababâ so ayeke tiri ti bata amolenge ti ala.

Batango molenge na lege ti awango ti abuku

Me, ye wa awakode so asara? Agingo bê ti ababâ na mama ti laso akiri na peko na ala wara akungba kue ti bata na amolenge ti ala ahon ti ababâ na mama ti angu so ahon? Oko pëpe, teti mbeni gingo nda ti ye so a sara na sese ti Grande Bretagne afa so na popo ti ababâ na mama 100, ala 35 angbâ lakue ti gi anzoni wango. Ambeni atene so oko ye ti sara ayeke ti sara gi ye ti li ti ani.

Na yâ buku ti lo (Raising America: Experts, Parents, and a Century of Advice About Children), Ann Hulbert afa atënë na ndo abuku ti awakode na ndo tënë ti batango amolenge. Hulbert so ayeke mama ti amolenge use, afa so mingi ti awango ti awakode aluti pëpe na ndo ti aye so senda-ye afa atene ayeke tâ ye. Nde na so, awango ti ala ni aluti gi na ndo ti aye so asi na ala, me pëpe na ndo akode ti gingo nda ti aye so afa aye so asi na azo kue. Na bango aye so asi kozo, mo bâ mo tene ala sû na mbeti gi aye so agbu bê ti azo teti mbeni kete ngoi, aye so ague nde nde, na ngoi na ngoi aye so zo agi li ti lo na ni gbä.

Tongaso, dutingo ti ababâ na mama ayeke laso tongana nyen? Ti tâ tënë ni, mingi ti ala li ti ala aga kirikiri, teti awango, abibe na atënë so ague nde nde awu mingi laso ahon ti kozo. Ye oko, a yeke ababâ na mama kue pëpe si abâ atene awango ti mû maboko na ala ayeke dä pëpe. Laso, ababâ na mama na ndo lê sese kue ayeke wara nzoni na yâ ti mbeni ngbene ye so ndara ayeke dä, so ayeke mbeni lingu ti awango so zo alingbi ti zia bê ti lo dä, tongana ti so article ti peko ayeke fa ni.