Zo so “afono ti kangbi Évangile” na mbito pëpe
MBENI tondo afa so ti si na ngoi so lo yeke na ngu 18, George Borrow ahinga lani ayanga ti kodoro 12. Ngu use na pekoni, lo lingbi lani ti kiri peko ti ambeti na mbeni lege so “ayeke ngangu pëpe nga pendere” na ayanga 20.
Na ngu 1833, British and Foreign Bible Society ti Londres, na Angleterre, atisa koli so ayeke na akode mingi ti hunda tënë na lo. Lo yeke lani na nginza ti futa voyage ti lo ni pëpe. Me teti so lo leke na bê ti lo ti wara ye ti nzoni na lege ti tisango ndo so, Borrow, so ayeke na ngu 30, atambela na gere kilomètre 180 ti londo na Norwich ti gue na ndo so a tisa lo dä. Na lo sala ni gi na yâ ti ngbonga 28.
Bible Society ni amû na lo mbeni ngangu kua ti sala: A mû na lo nze omene ti manda yanga ti Mandchou, so a yeke tene ni na yâ ambeni mbage ti kodoro ti Chine. Borrow ahunda ti wara mbeni buku ti ndia ti yanga ti kodoro ni, me ala mû na lo gi mbeni Évangile ti Matthieu na yanga ti Mandchou nga na mbeni bakari so a bungbi yanga ti Mandchou na ti Français na yâ ni. Ye oko, na yâ ti yenga 19, lo tokua mbeti na Londres. Lo tene: “Nzapa amû maboko na mbi, mbi hinga yanga ti Mandchou ni nzoni awe.” Hingango ye so ayeke mbeni ye so adö bê mingi, ngbanga ti so na oko ngoi ni, lo yeke leke lani yâ ti Évangile ti Luc na yanga ti Nahuatl, mbeni yanga so akozo zo ti Mexique ayeke tene ni.
Bible na yanga ti Mandchou
A londo na ngu 1600 ti ga na 1700 si a sû ti kozoni na mbeti yanga ti Mandchou. A sala kusala na agere-mbeti ti yanga ti Uighur ti Mongolie ti sû na ni, na a ga yanga ti kodoro so ngorogbia ti Chine ayeke tene ni. Azo ti British and Foreign Bible Society angbâ ti sigigi na aBible na yanga ti Mandchou na ti kangbi ni atâa so lani a yeke tene ni tongana ti kozo pëpe. Ti si na ngu 1822, ala futa nginza ti sigigi na Évangile ti Matthieu so Stepan V. Lipoftsoff akiri pekoni. Wungo ni so ala sigigi na ni ayeke 550. Stepan V. Lipoftsoff ayeke mbeni zo ti ndokua ti ngorogbia ti Russie so ayeke bâ lege ti kua maboko na maboko na akodoro wande. Lo duti na Chine ngu 20. A pete Évangile ti Matthieu ni na St. Petersburg, me na pekoni so a kangbi gi mbeni kete wungo ni, ngu asuku na abuba atanga ni.
Ngoi kete na pekoni, a kiri peko ti mbage kue ti Mbeti ti Nzapa so aChrétien asû na yanga ti Grec. Na ngu 1834, tongana a wara angbele mbage ti Mbeti ti Nzapa so a sû na yanga ti Hébreu, nzara ti azo teti Bible akiri akono. Zo wa si alingbi ti bâ lege ti lekengo yâ ti atënë ti Bible ti Mandchou so ayeke dä awe na ti hunzi tanga ti kiringo pekoni? British and Foreign Bible Society atokua George Borrow ti sala ni ndali ti ala.
Na Russie
Na pekoni so lo si na St. Petersburg, Borrow asala ngangu ti hinga yanga ti Mandchou nzoni ahon ti kozo si amû lege na lo ti gi afaute na ti sigigi na Bible so atënë ti yâ ni ayeke tâ na lege ni. Atâa so kue, kua ni ayeke ngangu; na lo sala kua ngbonga 13 lâ oko oko ti leke ye ti petengo na Testament ti Fini. Na a fa ni tongana “mbeni pendere Bible so afa nzoni kua ti akodoro ti mbage ti tö”. Na ngu 1835 a sigigi na ambeni 1 000, na Borrow ayeke na nzara ti gue ti kangbi ni na Chine; me a ke na lo. Ngorogbia ti Russie, so asala mbito ti tene a bâ ye so tongana mbeni kusala ti missionnaire so alingbi ti buba songo ti lo na Chine, ake ti zia lege na Borrow ti gue kâ tongana lo mû même “gi Bible oko ti yanga ti Mandchou” na maboko ti lo.
Na yâ ti ngu bale-oko so aga na pekoni, a kangbi mbeni kete wungo ti aBible ni; nga na ngu 1859 a sigigi na Évangile ti Matthieu na Marc, so a sala ni na acolonne use: yanga ti Mandchou na mbage, yanga ti Chinois na mbage. Ye oko, teti so na pekoni mingi ti azo so alingbi fade ti diko yanga ti Mandchou aye mingi ti diko gi yanga ti Chinois, beku so azo ayeke na ni ti wara Bible kue na yanga ti Mandchou akomanse ti lï ngu. Yanga ti Mandchou aga biani mbeni yanga so azo ayeke tene ni mbeni pëpe, nga ngoi kete na pekoni yanga ti Chinois amû place ni. Ti si na 1912, ye ni agbian kue na ngoi so kodoro ti Chine aga mbeni république.
Akodoro ti Ibérie
Teti so aye so lo hinga amû ngangu na lo, George Borrow akiri na Londres. Na ngu 1835, a tokua lo na Portugal nga na Espagne “ti gi ti hinga tongana nyen azo ni ayeke ndulu ti yeda na atâ tënë ti vorongo ti aChrétien”, tongana ti so lo tene na pekoni. Na ngoi ni kâ, ndali ti wusuwusu so amû ndo na popo ti azo ti poroso nga na asenge zo, British and Foreign Bible Society ade ti ndu akota mbage ti akodoro use so pëpe. Tele ti Borrow anzere lani mingi ti sala lisoro na azo ti akete kodoro ti Portugal na ndo Bible, me ngoi kete na pekoni, ndali ti so azo ni ayeke sala nzara ti aye ti yingo pëpe, lo gue na Espagne.
Na Espagne kâ, lo wara mbeni kpengba kusala so amû wâ na lo mingi. A yeke mbilimbili na popo ti a-Gitan so lo duti na mbeni nzoni songo na ala, ndali ti so lo yeke tene yanga ti kodoro ti ala. Ngoi kete na pekoni so lo si kâ, lo komanse ti kiri peko ti “Testament ti Fini” na yanga ti Gitan ti Espagne (Gitano). Ti komanse kua ni, lo tisa awali Gitan use ti mû maboko na lo. Lo yeke diko na ala Bible ti yanga ti Espagnol na lo hunda na ala ti kiri pekoni na lo. Na tongaso lo wara lege ti manda ti tene yanga ti Gitano alingbi tâ na kode so a yeke tene na ni. Ye so asala si na ngu 1838, a sigigi na Évangile ti Luc. Sigingo na Évangile ti Luc so apusu mbeni kota-bua ti tene: “Lo yeke changé ande azo kue ti Espagne na lege ti yanga ti Gitano.”
A mû yanga na George Borrow ti mû “mbeni zo so ayeke na akode so alingbi ti kiri peko ti Mbeti ti Nzapa na yanga ti Basque”. A mû kua ni na Pakara Oteiza, mbeni docteur. Na ndo lo, Borrow atene, “lo hinga yanga ti kodoro ni mingi ahon mbi.” Na ngu 1838, Évangile ti Luc aga lani kozo buku ti Bible so asigigi na yanga ti Basque ti Espagne.
Kota nzara so lo yeke na ni ti zi lê ti asenge zo apusu Borrow ti sala ayongoro voyage so, mingi ni, akpale ayeke dä ti tene lo kangbi abuku ti Bible na azo ti akete kodoro so ayeke awanzinga. Lo yeke na bibe ti sala si ala hinga tënë ti Nzapa na ti zi ala na yâ ti angobo ti salango ye so ayeke na lege ni pëpe. Na tapande, ti fa so tënë ti futango nginza si ala wara pardon ayeke senge senge, lo yeke tene: “Nzapa so ayeke nzoni alingbi biani ti yeda na nginza so a futa ni teti siokpari?” Me Bible Society ni ayeke na mbito ti tene mara tënë tongaso, so ayeke nde na ye so azo amä na bê na ni awe, asala si a kanga lege na kua ti ala. Tongaso ala tene na lo ti ngbâ gi na ndo ti kua ti kangbingo Mbeti ti Nzapa.
A tene gi na yanga na Borrow ti pete El Nuevo Testament wala Testament ti Fini na yanga ti Espagnol sân ti zia na yâ ni atënë ti mabe ti église Catholique so a zia dä. A mû na lo yanga so atâa kangango lege ti kozo gbenyon gbia ni, so afa kiringo na peko ti Bible so tongana mbeni ye so ayeke tâ sioni nga a yeke “nzoni buku pëpe”. Tongaso, Borrow azi mbeni da ti kango Testament ti Fini na Madrid; ye so aga na kota papa na popo ti lo na amokonzi-nzapa nga na akota zo ti komande. A kanga lo teti lango 12. Tongana Borrow ake tënë ti kanga so, a hunda na lo ti londo yeke na kodoro ni. Teti so lo hinga so kanga so lo sala ayeke na lege ni pëpe, lo fa tapande ti bazengele Paul na lo soro ti ngbâ kâ juska a zi tënë ni na li ti lo na lege ni, si iri ti lo abuba pëpe.—Kusala 16:37.
Ti si na ngoi so Borrow, so ayeke na wâ mingi na yâ kua ni, azia kodoro ti Espagne na ngu 1840, British Society alingbi ti mû tondo so: “Na yâ ti ngu oku so ahon, a kangbi na yâ ti Espagne wungo ti Mbeti ti Nzapa ndulu na 14 000.” Teti so lo sala kota kua mingi na yâ ti kangbingo Bible ni, na ndulu tënë, Borrow afa dutingo ti lo na Espagne tongana “ngoi ti gigi ti [lo] so ayeke pendere ahon tanga ni kue.”
Na yâ The Bible in Spain (Bible na Espagne), so kozo sigingo ni ayeke na ngu 1842 na so a ngbâ ti sigigi na ni laso, George Borrow asala tënë na wâ na ndo peko ti tambela ti lo nga na aye so asi na yâ ti gigi ti lo. Na yâ ti buku so, so aga mbeni ye so azo aye tënë ni hio mingi, lo mveni lo hiri tele ti lo “zo so afono ti kangbi Évangile.” Lo sû na mbeti: “Mbi leke na bê ti mbi ti gue ti bâ ando so ayo, akete hoto na akota hoto so atênë ayeke dä mingi na so ayeke ngangu ti tambela dä, ti sala tënë ti Christ na azo ni tongana ti so mbi yeke sala lakue.”
Na kiringo peko ti Mbeti ti Nzapa nga na kangbingo ni na wâ, George Borrow azia lani mbeni tapande na azo so ayeke sala mara ti kua so, so ayeke biani mbeni matabisi ti ngele ngangu.
[Carte na lembeti 29]
(Ti bâ ni mbilimbili, bâ mbeti ni)
Ngangu so George Borrow asala ti kiri peko ti Bible na ti kangbi ni asala si lo londo na (1) Angleterre, ti si na (2) Russie, (3) Portugal na (4) Espagne
[Lingu ti foto]
Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.
[Foto na lembeti 28]
Kozo tënë ti Évangile ti Jean na yanga ti Mandchou, so a sigigi na ni na 1835. Dikongo ni: na nduzu ti ga na gbe ni, na gati ti gue na koti
[Lingu ti foto]
A londo na buku The Bible of Every Land, 1860
[Lingu ti foto na lembeti 27]
A londo na buku The Life of George Borrow ti Clement K. Shorter, 1919