Mbeti ti Siriri ti Westphalie: Mbeni ye so agbian Poto

NA NGU 1998, na nze ti octobre, Roman Herzog, ngbele président ti kodoro ti Zamani atene: “Ti bungbi amokonzi ti Poto mingi tongana ti so ala bungbi ge, ayeke mbeni ye so biani ayeke si lakue pëpe.” Na ngoi so lo fa tënë so, a yeke wara na popo ti azo so ayeke mä lo agbia osio, agbia-wali osio, ambeni kota mokonzi ota nga na ambeni président ti kodoro nde nde. Bungbi ti akota zo so, so Conseil de l’Europe amû ngangu na ni, ayeke lani mbeni kpengba ye mingi na yâ angu 50 so Letäa ti Zamani ti laso asala. Bungbi so ayeke lani nyen?

Nze ti octobre ngu 1998 ayeke lani matanga ti ngu 350 ti Kota Mbeti ti Mbele wala mango tele so a sala na Westphalie teti siriri. Mingi ni, ambele ti siriri so azo ate na popo ti ala ayeke angoi ti kota gbiango ye mingi na yâ mbaï ti azo, na Mbeti ti mango tele so a sala na Westphalie ayeke tâ mbeni ye nde mingi so asi giriri. Sungo maboko na gbe ti mbeti so na ngu 1648 ako nda ti ye so a hiri ni Bira ti Angu Bale-ota, na amû lege na Poto ti laso ti bâ gigi tongana ndo so kodoro oko oko ti yâ ni ayeke na liberté ti sala ye lo oko na ti yôro yanga ti lo pëpe na yâ tënë ti amba ti lo.

A yengi yâ ti ngbele lege ti komandema na Poto

Na popo ti ngu 500 na 1500, akota ye so asala ngangu lani mingi na ndo azo ahon atanga ni kue ayeke Église Catholique ti Rome nga na Kodoro-togbia ti Nzoni-kue ti Rome. Na yâ kodoro-togbia ni, a yeke wara lani gbâ ti ando ti komandema so a mû na ambeni mokonzi, na konongo ti ando so ayeke nde nde. Kodoro-togbia ni amû ando so laso a yeke wara dä Autriche, République tchèque, mbage ti tö ti France, Zamani, Suisse, ambeni mbage ti Italie nga akodoro ti Poto so ayeke na tele ti Ngu-ingo tongana Belgique, Luxembourg na Pays-Bas. Teti so ando ti komandema ti amokonzi ti yâ ti Zamani ni amû lani kota mbage ti kodoro-togbia so, a hiri kodoro-togbia ni so Kodoro-togbia ti Nzoni-kue ti Zamani. Amokonzi oko oko so ayeke na li ti ando ti komandema ni ayeke na ngangu ti sala aye mingi ala mveni. Togbia ni mveni ayeke mbeni Catholique ti Rome so alondo na yâ ti sewa ti aHabsbourg ti Autriche. Ni la, teti ngangu ni ayeke na maboko ti apape nga na ti togbia ni, Poto nga kue ayeke lani gi na maboko ti Église Catholique ti Rome.

Ye oko, ti londo na siècle 16 ti si na 17, yâ ti lege ti komandema so ayengi. Na yâ Poto kue, mingi ti azo ato nda ti dema tele teti asalango ye kirikiri ti Église Catholique ti Rome so ahon tâ ndo ni. Akota zo ti nzapa tongana Martin Luther na Jean Calvin ato nda ti hunda ti tene Église akiri na atâ salango ye so Bible ahunda. Azo mingi afa so ala yeda na Luther nga na Calvin, na salango ye so amû lege na abungbi ti vorongo ti aProtestant ti bâ gigi. Kota gbiango ye so asala si yâ ti kodoro-togbia ni akangbi na popo ti alege ti vorongo ota: ti aCatholique, ti azo ti Luther na ti azo ti Calvin.

A-Catholique ayeke bâ lani aProtestant na hange, na aProtestant nga abâ aCatholique na sioni lê. A yeke ndali ti mango tele oko pëpe so ayeke na popo ti ala si bungbi ti Union évangélique (ti aProtestant) na Sainte Ligue (ti aCatholique) abâ gigi na tongo nda ti siècle 17 ni. Ambeni mokonzi ti kodoro-togbia ni alï na yâ bungbi ti aProtestant, na ambeni nde alï na yâ bungbi ti aCatholique. Azo ti Poto, na mbilimbili ti kodoro-togbia ni, ayeke bâ amba ti ala gi na hange, na mara ti dutingo tongaso asala si a manke lani gi mbeni kete ye ti tene wâ atï na yâ ti Poto. Na nda ni, tongana ye so asi, a zi lege na mbeni bira so aninga ngu 30.

Mbeni kpale so abi wâ na yâ ti Poto

Amokonzi so ayeke aProtestant atara lani ti pusu sewa ti aHabsbourg, so ayeke aCatholique, ti mû liberté mingi na tanga ti alege ti vorongo ti sala nzapa ti ala. Mango tele asi yeke yeke me na bê use. Na ngu 1617 ti gue na 1618, a kanga na ngangu yanga-da ti a-Église use na Bohême (République tchèque). Ye so aso biani bê ti akota zo so ayeke ti Église ti aProtestant mingi, a sala si ala lï na ngangu na yâ mbeni ndo ti duti ti gbia na Prague, ala gbu akota zo ota ti aCatholique, na ala bi ala na lê ti mbeni fenêtre na nduzu si ala tï na sese. A yeke kpale so si abi wâ na yâ ti Poto kue.

Atâa so a bâ ala tongana adisciple ti Mokonzi ti Siriri, Jésus Christ, aCatholique na aProtestant ayeke gbu go ti mba fadeso na tiri (Esaïe 9:5). Na ngoi ti Bira so a hiri ni Bira ti Hoto ti Vulu, aCatholique ti Sainte Ligue aneka na sese bungbi ti Union évangélique ti aProtestant si yâ ti bungbi ni afâ kue. A fâ akota zo so ayeke ti Église ti aProtestant ni na yâ gala ti Prague. Na yâ Bohême kue, a gbu na ngangu aye ti aProtestant so ake ti bele mabe ti ala, na a kangbi aye so na popo ti aCatholique. Mbeni buku (1648​—Krieg und Frieden in Europa) afa peko ti lege so aCatholique agbu na ngangu aye ti aProtestant so tongana “oko ti akota gbiango ye ahon atanga ni kue so asi na ndo aye ti azo na Bê ti Poto.”

Ye so ato nda ni lani tongana mbeni tiri ti alege ti vorongo na Bohême agbian juska ti ga kota bira na popo ti amara so agi ti komande na ndo ti amba ti ala. Na yâ angu 30 so aga na pekoni, Danemark, France, Pays-Bas, Espagne na Suède alï nga na yâ bira so. Fani mingi, amokonzi so ayeke ti lege ti vorongo ti aCatholique na ti aProtestant azia si kota bê ti wara ye na nzara ti warango kota ndo apusu ala ti gbugburu tele ti ala ti wara kota ndo na yâ poroso na ti wara faïda na lege ti dengo buze. A kangbi yâ ti ngoi ti Bira ti Angu Bale-ota so na ambage nde nde, na a hiri ambage oko oko ti bira ni na iri ti kodoro ti akota wato ti togbia ni. Akota buku nde nde adi iri ti akapa osio ti bira so tongaso: Bira ti Bohême na Palatinat; Bira ti Danemark na Basse-Saxe, Bira ti Suède na Bira ti France na Suède. Mingi ti abira so asi na yâ territoire ti kodoro-togbia ni.

Na ngoi ni kâ, aye ti bira ni ayeke akete ngombe na akota ni, nga na acanon; na aye ti bira so alondo mingi na mbage ti Suède. A-Catholique na aProtestant abi tele ti ala kue na yâ bira so. Na ngoi so ala gue ti tiri, a yeke mä aCatholique na dengo kongo “Santa Maria”, na aProtestant na mbage ayeke tene ti ala, “Nzapa ayeke na e”. Aturugu ni anzi aye na yâ ando ti komandema ti Zamani, na ala sala awato ti ala nga na asenge zo tongana anyama. Bira ni aga tâ mbeni ye nde. A lingbi ti bâ kota kangbi na popo ni na prophétie ti Bible so: “Fade mara ayä épée na tele ti mbeni mara pëpe, na ala manda ti sala bira mbeni pëpe.”​—Michée 4:3.

Amolenge ti Zamani so a dü ala na ngoi ni so ahinga mbeni ye nde pëpe gi bira, na azo ti kodoro ni so awoko na bira ni awe aye mingi ti wara siriri. Na bango ni, siriri alingbi fade ti duti dä tongana amokonzi so alï na yâ bira ni ayeke gi pëpe ti wara aye nde nde so agbu bê ti ala oko oko na lege ti poroso. Bira ni ato nda ni tongana mbeni tiri na popo ti alege ti vorongo, me yeke yeke na pekoni a yeke tene ti poroso si amu li ni. Ye ti kamene ni ayeke so koli so agbian bango ndo ni si a ga tongaso ayeke mbeni kota zo ti yâ ti Église Catholique.

Kota bua Richelieu ato nda ti komande

Kamba so azo ahinga lani na Armand-Jean du Plessis ayeke kamba ti Cardinal (kota bua) Richelieu. Lo yeke nga lani kozo gbenyon gbia ti France ti londo na ngu 1624 ti si na ngu 1642. Richelieu aleke lani ti tene France aga kodoro so ngangu ni ahon ti atanga ni kue na Poto. Ti sala tongaso, lo tara ti kiri na peko ngangu ti komande ti aHabsbourg, amba ti lo Catholique. Lo sala lani tongana nyen? Na lege so lo yeke mû nginza ti mû maboko na aturugu so ayeke ti lege ti vorongo ti aProtestant ti ando ti komandema ti amokonzi ti yâ ti Zamani, Danemark, Pays-Bas na Suède, na ala kue ayeke tiri lani na aHabsbourg.

Na ngu 1635, Richelieu atokua ti kozoni aturugu ti France na bira. Mbeni buku (vivat pax​—Es lebe der Friede!) afa so na nda ni, “a zia ti bâ Bira ti Angu Bale-ota tongana bira na popo ti alege ti vorongo. . . . Bira ni aga mbeni tiri ti dutingo kota na ndo tanga ti akodoro ti Poto.” Ye so ato nda ni lani tongana bira ti lege ti vorongo na popo ti aCatholique na aProtestant aga na nda ni bira so aCatholique na aProtestant abungbi oko ti tiri na ambeni Catholique. Bungbi ti Sainte Ligue ti aCatholique so awoko kozoni awe na tongo nda ti angu 1630, agirisa na ngu 1635.

Bungbi so asala na Westphalie teti siriri

Poto abuba na lege ti nzi, ti fango zo, ti gbungo awali na ngangu ti lango na ala nga na ti kobela. Yeke yeke, nzara ti azo ni ti wara siriri aga kota na lege so a to nda ti bâ bira ni tongana mbeni bira so zo oko alingbi ti hon mba ti lo dä pëpe. Buku vivat pax​—Es lebe der Friede! atene so “na hunzingo ti ngu 1630, amokonzi so ayeke na li ti ando ti komandema oko oko abâ na nda ni so a yeke na lege ti ngangu ti aturugu pëpe si ala lingbi ande ti si na ye so ala yeke gi.” Me tongana siriri ayeke ye so zo oko oko aye, a yeke sala tongana nyen ti wara ni?

Togbia Ferdinand Ota ti Kodoro-togbia ti Nzoni-kue ti Rome, Gbia Louis 13 ti France nga na Gbia-wali Christina ti Suède ayeda so a lingbi a sala mbeni kota bungbi so ala so kue ayeke tiri na yâ bira ni ayeke tingbi ti mä tele si siriri aga. A soro ando use ti sala lisoro ni dä: agbata ti Osnabrück na ti Münster na yâ kodoro-komanda ti Westphalie na Zamani. A soro lani ala teti so ala yeke na popo ti akota-kodoro ti Suède na ti France. Ti londo na ngu 1643, ando nde nde atokua abungbi 150 tongaso na yâ agbata use so ti gi lege ti wara siriri, na ambeni aga na awawango mingi na tele ti ala. Ala so aga na iri ti aCatholique abungbi na Münster, na ala so aga na iri ti aProtestant abungbi na Osnabrück.

Kozoni kue, a zia na sese mbeni bungbi ti ndia so afa aye tongana kamba ti kusala ti azo so a tokua ala, ndo so ala lingbi ti duti dä alingbi na kamba ti ala ni, nga alege ti salango ye. Na pekoni, a to nda ti alisoro na ndo siriri, na a zia ambeni zo so kusala ti ala ayeke ti mû tënë na abungbi ti azo ni oko oko si ala fa ye so ala ye ti sala. Ngu oku tongaso na pekoni, tongana bira ni angbâ ti kporo, mango tele asi na ndo lege so a lingbi ti zia siriri. Kota Mbeti ti Mango tele so a sala na Westphalie abungbi ambeti ota wala ahon ni. A sû maboko na gbe ti mbeni mbeti ti mango tele ni oko na popo ti Togbia Ferdinand Ota na Suède, na a sû mbeni nde na popo ti togbia ni na France.

Tongana tënë ti mango tele so ayeke mû ndo, amatanga ato nda ni. Na yâ agbata nde nde, a yeke bâ azo na fango ngia ti bê ti ala na gigi. Ada ti nzapa apika cloche. A sungba acanon ti yamba tënë ni, na azo ahe bia na ndo ti alege. Poto alingbi fadeso ti ku tele ti lo ti wara siriri so ayeke ninga?

Siriri ni alingbi ti ninga?

Mbeti ti Mango tele so a sala na Westphalie ayeda na tënë so ahunda ti tene amokonzi oko oko so asû maboko ti ala na gbe ti mbeti ni ahon pëpe katikati ti territoire ti amba ti ala, na a lingbi ala yôro yanga ti ala pëpe na yâ atënë ti amba ti ala. A yeke tongaso si Poto ti laso abâ gigi, so akodoro ni ayeke yôro yanga ti ala pëpe na yâ tënë ti amba ti ala. Na popo ti akodoro so, ambeni awara nzoni mingi na lege ti Mbeti ti mango tele so ahon amba ti ala.

France aga mbeni oko ti akodoro so ngangu ti ala ahon ti atanga ni kue, na Pays-Bas nga na Suisse awara lipanda ti ala. Âdu ti ando ti komandema ti amokonzi so ayeke na yâ ti Zamani na so bira ni abuba ambeni mingi, ala wara ye ti nzoni kue pëpe na lege ti mbeti ti mango tele so. Fani mingi, a yeke amara nde si ayeke fa ye so ayeke si na Zamani. Kota bakari The New Encyclopædia Britannica atene: “A yeke lani na akota ngangu kodoro ni, so ti tene France, Suède na Autriche ti fa aye so amokonzi ti Zamani ayeke wara wala pëpe, na ala yeke sala ni tongana ala bâ so salango tongaso ayeke ga na ye ti nzoni na ala [ota so].” A hon ti ga ndulu na mba na ti bungbi tongana mara oko, ando ti komandema ti Zamani ni angbâ ti kangbi yâ ti ala tongana ti kozo. Na ndo ni, a mû ambeni territoire ni na amokonzi ti akodoro wande ti komande ni nga na ambeni mbage ti akota ngu ti Zamani: Rhin, Elbe na Oder.

A mû na aCatholique, azo ti Luther na azo ti Calvin adroit so ayeke oko na ndo tënë ti vorongo, na ye so anzere na ala kue pëpe. Pape Innocent 10 ake mbeti ni na bê ti lo kue, na tenengo so lo bâ ti lo ni tongana mbeni mbumbuse ye. Ye oko, akatikati ti alege ti vorongo ni so a zia lani agbian mingi pëpe na yâ angu 300 so aga na pekoni. Atâa so zo oko oko ade awara lani pëpe liberté ti voro nzapa so lo ye, aye ni ayeke gue lani yeke yeke ti ga tongaso.

Mbeti ti mango tele ni ako nda ti Bira ti Angu Bale-ota, na mingi ti atiri so azo ni asala ahunzi. Ye so aduti ndangba kota bira ti Poto na popo ti alege ti vorongo. Abira ahunzi pëpe, me a yeke tiri abira ni mbeni pëpe ndali ti vorongo nzapa me ndali ti poroso wala ti dengo buze. So ti tene pëpe so lege ti vorongo asala ngangu mbeni pëpe na ndo azo na yâ atiri so asi na Poto. Na ngoi ti Kozo nga na Use Bira so Amû Sese Kue, aturugu ti Zamani asû na ndo ceinture ti ala mbeni tënë so ayeke fini tënë pëpe; a yeke so: “Nzapa ayeke na e.” Na ngoi ti asioni bira so, a kiri a bâ na mbeni mbage aCatholique na aProtestant so abungbi oko ti tiri na aCatholique na aProtestant so ayeke ti mbeni mbage nde.

E bâ polele so Mbeti ti Mango tele so a sala ni na Westphalie aga pëpe na siriri so aninga. Me ala so amä yanga ti Nzapa ayeke ndulu ti hinga siriri so ayeke ngbâ lakue. Fade Jéhovah Nzapa ayeke ga na siriri teti lakue lakue na azo na lege ti Royaume ti Messie, Jésus Christ, so ayeke Molenge ti lo. Na gbe ti yanga-ti-komande so, oko tâ lege ti vorongo ayeke duti ande mbeni ngangu ti bungbi azo kue oko me pëpe ti kangbi ala. Fade zo oko ti gue na bira ndali ti tënë ti vorongo nzapa wala mbeni ye nde ayeke duti dä mbeni pëpe. So tâ ye ti dengo bê si ayeke duti ande tongana Royaume ti Nzapa ayeke komande na ndo sese kue, na si ‘nda ti siriri ti lo ayeke duti dä pëpe’!​—Esaïe 9:5, 6.

[Kete tënë na lembeti 21]

Ye so ato nda ni tongana bira na popo ti aCatholique na aProtestant aga na nda ni bira so aCatholique na aProtestant abungbi oko ti tiri na ambeni Catholique

[Kete tënë na lembeti 22]

Aturugu ague ti tiri na dengo kongo “Santa Maria” wala “Nzapa ayeke na e”

[Foto na lembeti 21]

Kota bua Richelieu

[Foto na lembeti 23]

Mbeni dessin ti siècle 16 so afa tiri na popo ti Luther, Calvin na pape

[Lingu ti foto na lembeti 20]

Foto ti buku Spamers Illustrierte Weltgeschichte VI

[Lingu ti foto na lembeti 23]

Amokonzi ti vorongo na tiri: A mû foto so na yâ buku Wider die Pfaffenherrschaft; carte: The Complete Encyclopedia of Illustration/J. G. Heck