Mbeni mbeti nde na Bible asara nga tënë ti mara ti Israël
NA YÂ ti kota da ti batango aye ti ndara ti Caire, na Egypte, a wara mbeni tênë so a sû tënë ti asongo benda ti Pharaon Mérneptah na ndo ni. Awagingo nda ti ye atara ti fa so Mérneptah, so lo yeke molenge 13 ni ti Ramsès Use, akomande ti londo na ngu 1212 ti si na ngu 1202 tongaso kozo ti Christ. A yeke mbeni tango so ayeke nduru na hunzingo ti ngoi ti aJuge na Israël ti giriri. Tanga ti akamba ti tënë use so ayeke na ndo tênë ti Mérneptah ayeke so: “A nzi akungba ti Canaan kue. A mû Ashquélôn (Askalon), a mû Guézer [nga] Yano‘am aga tâ yangbato. A futi Israël biaku, ahale ti lo ayeke mbeni pëpe.”
“Israël” ni ge ayeke nyen? Na lege ti kode ti sungo mbeti na Egypte ti giriri, a yeke zia ambeni fä na tere ti ambeni gere-mbeti ti fa so tënë ni aye ti sara tënë ti mbeni ye, mbeni nyama wala zo. Mbeni buku (The Rise of Ancient Israel) atene: ‘A zia ambeni fä na tere ti airi Ashquélôn, Guézer na Yanoam ti fa na e so a yeke iri ti agbata. Ye oko, fä so a zia ni na tere ti tënë Israël ayeke ti so afa atene Israël ni ayeke mbeni mara.’
Tënë so a sû na ndo tênë ti Mérneptah aye ti fa nyen? Pakara Hershel Shanks, so lo yeke wasungo abuku, atene: “Tênë ti Mérneptah aye ti fa so mbeni mara ayeke lani dä so a iri ala Israël na ngu 1212 kozo ti Christ. A fa nga so Pharaon ti Egypte ahinga gi mbeni ye na ndo ti ala pëpe, me lo bâ so a yeke nzoni lo pika kate ti lo ndali ti so lo kinda ala na yâ ti bira.” Pakara William Dever, wafango ye na ndokua ti gingo aye na gbe ti sese na Proche-Orient, atene: “Tênë ti Mérneptah afa na e biani so lani na Canaan mbeni mara ayeke dä so ala wani airi tere ti ala ‘Israël.’ Na tongaso, tongana azo ti Egypte adi iri ti mara ni so ‘Israël’, a yeke pëpe ti tene ala fa so Bible atene tâ tënë. Ala lingbi pëpe ti sigigi na mbeni iri so ayeke nde mingi na so asara tënë ti mbeni tâ mara so a iri ni ‘Israël’ ti gonda na tere ti ala mveni.”
Na yâ ti Bible, Israël ayeke kozoni iri so a zia ni lani na li ti Jacob. A hinga ahale ti Jacob so aga na lege ti amolenge ti lo 12 na iri ti “amolenge ti Israël”. (Genèse 32:22–28, 32; 35:9, 10). Ngu mingi na pekoni, prophète Moïse nga na Pharaon, gbia ti Egypte, a di iri “Israël” ti sara tënë ti ahale ti Jacob so (Exode 5:1, 2). Na ndo ti Bible, tênë ti Mérneptah ayeke kozo mbeti so a hinga ni so asara tënë ti mara so a iri ni Israël.
[Foto na lembeti 24]
Tênë ti Mérneptah
Bungbingo afä ota ti lê ti foto so, keke, koli na wali so aduti, amû lege ti hinga so Israël ayeke mbeni mara
[Lingu ti foto]
Egyptian National Museum, Cairo, Egypt/Giraudon/The Bridgeman Art Library