“Ye ti pendere ti Galilée kue”

JÉSUS akono na Nazareth. Mbeni kodoro ayeke dä so ayo na ni gi kilomètre omene na ndambo na mbage ti banga-do so aÉvangile asara tënë ni lâ oko pëpe. Ye oko, kota wasungo mbaï ti aJuif ti kozo siècle, Flavius Josèphe, airi ni “ye ti pendere ti Galilée kue”. A yeke lani kodoro ti Sepphoris. Ye nyen e hinga na ndo ti kodoro so?

Na peko ti kuâ ti Hérode ti Kota, peut-être ngu oko kozo ti Christ, awakodoro ti Sepphoris alondo ti ke Rome, ye so aga na futingo na ndo kodoro ti ala. Antipas, molenge ti Hérode, awara akota kodoro ti Galilée na ti Pérée tongana ye ti héritier ti lo na lo soro ngbene kodoro ti Sepphoris ti sara fini li-kodoro ti lo dä. A kiri aleke kodoro ni na lege ti kode ti sarango ada ti aGrec na aRomain, me mingi ti awakodoro ni ayeke aJuif. Ti kota wafango mbeti Richard A. Batey, Sepphoris aga “ndo so ngorogbia ayeke dä nga ndo so lo yeke bi lê ti lo na ndo Galilée na Pérée.” Aye ni angbâ tongaso juska na lâ ni so Antipas aleke Tibériade na ngu 21 ti mû place ti Sepphoris tongana li-kodoro ni. A yeke lani na ngoi so si Jésus alango nduru na Sepphoris.

Kota wafango mbeti James Strange, so ahasa sese ti ngbene kodoro ti Sepphoris, abâ so giriri kodoro ni ayeke na ando ti batango angbene kpengba mbeti, da ti mosoro oko, da ti aye ti bira oko, abanque, akota da, na agara so a kä asembe na ata so a sara na ndô, na verre nga na wen, apendere ye ti mê na ti go, na akobe nde nde. Mo yeke wara azo ti sarango bongo na azo ti kango bongo so afü ni, amagazin so a kä asakpa, akungba ti da, ayombo na ambeni ye tongaso. A bâ so wungo ti awakodoro ni kue lani ayeke na popo ti 8 000 na 12 000.

Jésus so ayeke na Nazareth asi mbeni lâ awe na kota kodoro ti dengo buze so, so a mû gi ngbonga oko ti tambela ti si dä? A-Évangile akiri tënë dä pëpe. Me mbeni bakari ti Bible (The Anchor Bible Dictionary) atene so “kota lege so alondo na Nazareth ti gue na Cana ti Galilée ahon na yâ ti Sepphoris.” (Jean 2:1; 4:​46). Na Nazareth, zo alingbi ti bâ kete hoto ti Sepphoris so ayo mètre 120. Ambeni zo atene so lani so Jésus amû tapande ti ‘kodoro so ayeke na li ti hoto so a lingbi ti honde ni pëpe’, peut-être lo pensé na kodoro so.​​​—Matthieu 5:⁠14.

Na peko ti so a futi Jérusalem na ngu 70, Sepphoris aga kota kodoro ti aJuif na sese ti Galilée, na pekoni a ga ndo so Sanhédrin, wala kota da-ngbanga ti aJuif, aduti dä. Teti mbeni ngoi kodoro ni amaï ti ga kota ndo ti mandango ye ti aJuif.

[Carte/Foto na lembeti 32]

(Ti bâ ni mbilimbili, bâ buku ni.)

Kota Ngu ti Galilée

GALILÉE

Cana

Tibériade

SEPPHORIS

Nazareth

PERÉE

[Lingu ti foto na lembeti 32]

Pottery: Excavated by Wohl Archaeological Museum, Herodian Quarter, Jewish Quarter. Owned by Company for the Reconstruction of the Jewish Quarter in the Old City of Jerusalem, Ltd