“Akozo versê ti Bible so a wara na ndo ti mbeni mbeti nde”
ASARA ngu 25 awe, awandara ti gingo aye na gbe ti sese, so ayeke aJuif, awara lani mbeni kpengba ye na yâ ti mbeni dû ti kuâ na Popo-hoto ti Hinnom na Jérusalem. Ala wara akugbe-mbeti use so a zia argent na pekoni na a sû aversê ti Bible na ndo ni. A sara aye so kozo si azo ti Babylone afuti lani Jérusalem na ngu 607 kozo ti Christ. Tënë so a sû na ndo ni ayeke ambeni mbage ti adeba nzoni so a fa pekoni na Nombre 6:24-26. Iri ti Nzapa, Jéhovah, asigigi lege mingi na yâ ti ambeti use so kue. A sara tënë ti ambeti so tongana “akozo ye so azo ti giriri aleke na so a sû aversê ti Mbeti ti Nzapa na yanga ti Hébreu na ndo ni.”
Ye oko, ambeni wandara adë kite na ndo ngu so a leke na aye ti argent so na ala tene so a sû atënë ni na yâ ti ngu 200 kozo ti Christ. Mbeni ye so ague na ala ti tene tongaso ayeke so angbene foto ti akugbe-mbeti ni so a sara ni asigigi nzoni pëpe, na tongaso a lingbi pëpe ti bâ mbilimbili anzene nzene ye kue so ayeke na ndo ni na ti gi nda ni. Ti leke tënë ti ngu so a sara na aye ti argent so, mbeni bungbi ti awandara akiri amanda ye na ndo ni. Ala sara kua na afini talato nga na fini kode ti sarango foto ti aye na lege ti ordinateur ti sara si foto ti aye ti argent so a sû mbeti dä so asigigi pendere. Ade ti ninga pëpe, ala sigigi na afini ye so ala wara na ndo ni. Bungbi ti awandara so atene nyen na nda ni?
Kozoni, ala tënë biani so na lege ti aye so kode-kua ti gingo aye na gbe ti sese afa, a sara lani ambeti so kozo si aJuif ague na ngbâa na Babylone. Mandango ye na ndo kode ti sungo agere-mbeti ti giriri afa so kode so a sû na ambeti ni nga na lutingo ti akamba ti tënë ni ayeke ti oko ngoi ni so, so ti tene nduru na ngu 600 kozo ti Christ. Na nda ni, tongana a bâ lege so a hunda ti sû na mbeni mbeti, bungbi ti awandara so atene: “Lege so a sû na ambeti so ague biani oko na aye so kode-kua ti gingo ye na gbe ti sese nga na kode ti sungo agere-mbeti ti giriri afa. Aye ota so kue ayeda na ngu so a sû na ambeti so.”
Mbeni mbeti-sango (Bulletin of the American Schools of Oriental Research) atara ti fa na nduru tënë peko ti gingo nda ti ye so a sara na ndo aye ti argent so, so a iri ni nga Ketef ti Hinnom. Lo tene: “Awandara mingi atene na nda ni so ambeti so a sû ni na ndo aye ti argent so abata akozo versê ti Bible so a wara na ndo ti mbeni mbeti nde. Tongaso, e lingbi ti yeda biani na tënë ti awandara so [akiri amanda ye na ndo aye ti argent so].”
[Lingu ti foto na lembeti 32]
Dû ni: Pictorial Archive (Near Eastern History) Est.; inscriptions: Photograph © Israel Museum, Jerusalem; courtesy of Israel Antiquities Authority