Allin akllasqa simikunawan rimay

RIMASQANCHIS simikunaqa may allinmi hukkunaman imatapas willananchispaq. Chaywanpas ima willasqanchistapas tukuy yuyaywan uyarinankupaqqa allintan qhawarinanchis ima simikunawan rimayta. Huk rimasqanchis simiqa allinmi kanman huk kutipaq, huk kutikunapaqmi ichaqa mana allinchu kanman. Sonqota kuyurichinapaqña kanman chaypas, mana allin rimasqaqa ‘astawanmi phiñachinman’. Yaqapaschá chaykunaqa entiendekunman mana allin yuyaywan hawan-ukhunta rimasqa simikuna hina. Wakin simikunaqa huk hinamantan mayninpi entiendekunman, chaymi chaykunaqa sonqota k’iriq hina kanman (Pro. 12:18; 15:1). Kallpachaq “sumaq simin” ichaqa uyariqkunaq sonqonta kusirichin (Pro. 12:25). Allin simikunawan rimanapaqqa yachayniyoqkunapas anchatan kallpachakunanku. Chaymi Salomonpas sumaqta rimananpaq munarqanpuni “sumaq simikunata”, “allin cheqaq simikunata” tariyta (Ecl. 12:10).

Wakin runakunaqa ancha respetowan rimanankupaqmi yachankuña ima simikunawan kurak runakunata, autoridadniyoqkunatapas rimaykuyta, ima simikunawantaqchus wiñaymasinku kaqkunata, wayna-sipaskunatapas rimaykuyta. Chaymi paykuna ukhupi kashaspaqa sapankankuta rimaykunanchis ima simikunawanchus respetanakusqankuman hina, manataqmi suyananchischu ancha respetasqanku runakunata hina qhawariwananchistaqa. Runakunaq costumbrenmantapas otaq ima kamachikuymantapas, Biblian aswan allintaqa yachachiwanchis sumaq respetoyoq kananchispaq. Chaymi niwanchis: “Respetaychis lliwta”, nispa (1 Ped. 2:17). Chay yuyaychayman hina ruwaqkunaqa llapan runakunatan respetanku hatuntapas huch’uytapas.

Jehová Diosta mana serviqkunaqa rimallankun qhelli simikunata. Yaqapaschá paykunaqa yuyanku chhaynapi kasuchikunankuta, otaq chhaynata rimanku mana allin rimaq kasqankurayku. Sichus huk cristiano manaraq Diospa ñanninkunamanta yachashaspa mana allin rimaq karqan chayqa, sasachá paypaqqa kanqa chayta saqepuy, chhaynaña kaqtinpas Diospa espiritunpa yanapayninwanqa atinmanmi saqepuyta. Ichaqa paypas kallpachakunanmi sumaq simikunawanpuni rimananpaq “uyariqkunaq wiñanankupaq necesitasqan[ku]man” hina (Rom. 12:2; Efe. 4:29; Col. 3:8).

Fácil entiendekuqta rimay. Allin rimaq kananchispaqqa fácil entiendey simikunawanmi rimananchis (1 Cor. 14:9). Sichus uyariqninchiskuna mana entiendenkumanchu rimasqanchis simikunata chayqa, huk rimaypipas rimashasunman hinatan qhawariwasun.

Wakin runakunaqa sapa p’unchaymi paykuna ukhullapi entiendesqanku askha simikunata rimanku. Chay simikunawan hukkunaman rimaykunkuman chayqa, manan entiendenkumanchu. Chaymantapas sut’i entiendey simikunawanña rimashaspapas imamantapas nishuta rimasunman chayqa, uyariqninchiskunan mana tukuy yuyaychu uyariwasunman, chhaynapitaq hukkunapi yuyayninkuta churankuman.

Uyariqninkunapi yuyaykuq discursantekunaqa sut’i entiendey simikunawanmi rimanku, pisi estudioyoqkunapas entiendenankupaq hina. Chhaynapin rikuchinku Jehová Dios hina kasqankuta, Diosqa ‘wakchakunatapas [“k’umuykukuqkunatapas”, NM]’ sumaqtan qhawarin (Job 34:19). Sichus discurso qoq uyariqkunaq mana entiendesqanku simita rimanman chayqa, sut’inchananmi chayta.

Fácil entiendey simikunawan rimasqanchistan uyariqninchiskunaqa aswan allinta entiendenqaku. Discursonchispi imatapas pisillapi sut’ita rimasqanchistaqa faciltan entiendenqaku, chaywanpas huk yachachikuykunataqa aswan askha simikunawanmi rimasunman, chhaynapi discursonchis ama nishu pisilla kananpaq. Ichaqa ima yachachikuytachus sonqonkupi hap’inankuta munasqanchistaqa entiendenankupaq hinan pisillapi rimananchis.

Ama kaq simikunallawanqa rimaychu. Sumaqta rimanapaq simikunaqa askhan kashan. Chayrayku kallpachakuy askha simikunawan rimanaykipaq, ama kaq simikunallawanqa rimaychu. Chhaynapin rimasqaykiqa sumaqta uyarikunqa. ¿Imaynatan askha simikunawan rimayta yachawaq?

Imatapas leeshaspaykiqa marcay mana entiendesqayki simikunata, hinaspa maskhay diccionariopi. Wakintan akllawaq discursoykipi chay simikunawan rimanaykipaq. Ichaqa allintan chay simikunata rimanayki, rimashasqayki temaman hinan kanan, manan hukkuna allinta qhawarinasuykikupaqchu chaykunataqa rimanayki. Askha simikunata yachanki chayqa, manan kaq simikunallawanchu imatapas rimanki. Ichaqa yachanaykin chay simikunawan allin rimayta, mana chayqa uyariqniykikunan ninkuman: “Kayqa manan yachanchu imamantachus rimashasqanta”, nispa.

Askha simikunataqa yachananchis manan allin qhawarisqa kananchispaqchu, aswanpas allinta yachachinanchispaqmi. Sasa entiendey simikunata uyariqkunaqa rimaqpin astawan yuyayninkuta churanku. Ñoqanchisqa manan chaytachu munanchis, aswanmi munanchis imachus yachachisqanchispi tukuy yuyayninkuta churanankuta. Manan qonqananchischu: “Yachayniyoqkunaq rimasqanqa yachaytan sumaqchan”, nispa Bibliaq nisqanta (Pro. 15:2). Sichus fácil entiendekuq simikunawan rimasun chayqa, uyariqninchiskunan ninripas-ninri uyariwasun, sumaqtataq kallpachaykusunpas.

Mosoq simikunata yachaspaykiqa kallpachakuy chaykunata allinta rimanaykipaq. Wakin simikunaqa yaqa kaqllatan entiendekun, ichaqa imamantachus rimashasqanchisman hinan allinta entiendekun. Chayraykun imatapas sut’ita rimanayki, chhaynapin uyariqniykikunata mana phiñachinkichu. Allin rimaqkunata tukuy yuyaywan uyariy. Wakin diccionariokunapiqa kanmi sinónimo nisqa simikuna, chaykunaqa kaqllatan entiendekun, kallantaqmi antónimo nisqa simikunapas, chaykunaqa hukniraymantan entiendekun. Wakin diccionariokunaqa chaykunata qhawarichisqankumantapas allintan sut’inchanku hayk’aqchus chay simikunawan rimakunman chayta. Chayman hina mosoq simikunata yachasqaykiqa allinmi kanqa. Manaraq huk simita rimashaspaykiqa allintan yachanayki chay simi ima ninantachus nisqanta, yachanallaykitaqmi chay simita allin rimayta, hayk’aq chaywan rimaytapas.

Imatapas huk simiwan sut’ita rimasqanchisqa aswan allintan entiendekun. Huk discurso qoqmi ninman: “Haqay tiempopiqa, askha runakunan onqorqanku”, nispa. Otaq aswan sut’ita entiendenankupaq ninman: “Primera guerra mundial tukuytan iskay kinsa killakunallapi 21.000.000 runakuna wañurqanku gripe española nisqa onqoywan”, nispa. Chay nisqanpin aswan allintaqa entiendekunman “haqay tiempopi”, “askha runakuna”, “onqorqanku”, nisqan simikunaqa. Chay hinata rimananpaqqa allintan t’aqwinan rimanan temawan tupaq willakuykunata, simikunatapas k’apaq entiendekuqtan rimanan.

Fácil entiendekuq simikunawan rimasun chayqa, pisi simikunallawanmi allinta yachachisunchis. Imamantapas askha simikunawan rimasqanchistaqa manan allintachu entiendenqaku, pisi simikunallawan rimasqanchistan ichaqa entiendenqaku manataq qonqanqakupaschu. Cheqaq kaqtan imamantapas yachanqaku. Jesucristo hinan yachachinanchis, payqa sut’i entiendeytan imatapas yachachirqan (qhaway Mateo 5:3-12; Marcos 10:17-21). Chhaynaqa kallpachakuy pisi simikunallawan sut’i entiendekuqta rimanaykipaq.

Sonqonman chayaqta rikch’anachiy simikunawan rimay. Aswan askha simikunawan rimanaykipaq mosoq simikunata yachashaspaykiqa, yachanallaykitaqmi chaykunawan sonqoman chayaqta rimaytapas. Chhaynapi kallpawan, tukuy sonqomanta sumaqta rimanaykipaq.

Bibliapiqa askhan chhayna rimaykuna tarikun. Profeta Amoswanmi Jehová Dios khaynata nirqan: “Allinkaqta maskhaychis, amataq mana allinkaqtachu [...]. ¡Mana allinkaqta cheqnikuychis! ¡Allinkaqta munakuychis!” nispa (Amós 5:14, 15). Profeta Samuelmi rey Saulta nirqan: ‘Señor Diosqa Israel suyupi rey-kayniykita qanmanta llik’iqapun’ , nispa (1 Sam. 15:28). Imachus nisqanta mana qonqananpaqmi Jehová Dios Ezequielman nirqan: “Llapanmi Israel llaqtaqa mana kasukuq k’ullukuna kanku”, nispa (Eze. 3:7). Mana allin ruwasqankuta qhawarichinanpaqmi Jehová Dios Israel runakunata nirqan: “Runari, ¿Diosmanta suwakunmanchu? Manan riki. Chaypas qankunaqa suwakuwankichismi”, nispa (Mal. 3:8). Babiloniapi kinsa waynakuna huk idolota mana yupaychayta munasqankumantan Daniel qelqarqan: ‘Hinaqtinmi Nabucodonosorqa sinchi k’arakta phiñakurqan, uyanpas kullimanraq tukurqan Sadrac, Mesac, Abednego contra, hinaspan kamachikurqan nina rawrashaq hornoman wikch’uykusqa kanankupaq’, nispa. Chay horno imayna ruphachus kasqanta yachananchispaqmi nillarqantaq: “[Reymi] kamachikurqan hornoqa parinanmantapas qanchis kutitawanraq aswanta parichinankupaq”, nispa. Chaymi chayman qayllaykuq runakunataqa rupharparipusqa (Dan. 3:19-22). Wañupunanpaq pisillaña kashaqtinmi Jesús Jerusalén llaqta runakunata nirqan: “¡Askha kutitan wawaykikunata huñuykuyta munarqani, imaynan wallpapas chiwchinkunata raphran ukhupi oqllaykun hinata, manataq munarqankichu! Chay hinaqa, wasiykichismi purunyapunqa”, nispa (Mat. 23:37, 38).

Chhayna sumaq simikunawan rimasun chayqa, tukuy yuyaywanmi uyarichikusunchis. Sonqoman chayaqta rimanki chayqa, uyariqniykikunan rimasqaykita “qhawashankumanpas”, “llamiykushankumanpas” hinata uyarinqaku, mikhunakunamanta rimasqaykitapas “mikhushankumanpas”, “muskhishankumanpas” hinata uyarinqaku, runakunamanta otaq imamanta rimasqaykipas “uyarishankumanpas” hina kanqa. Chhaynapin uyariqniykikuna makilla uyarisunkiku.

Wakin simikunaqa asichikunkun otaq waqachikunkupas. Chay simikunaqa pisi kallpa kashaqkunatapas sonqontan llanllarichin, kallpachantaq Kamaqta astawan munakunapaqpas. Salmo 37:10, 11, 34; Juan 3:16; Apocalipsis 21:4, 5 textokunapi simikunata leespan pachantinpi askha runakuna sumaq suyakuyta tarirqanku.

Bibliata, ‘allin yuyayniyoq hunt’aq kamachiq’ apachimuwasqanchis qelqakunatawan leespaqa askha simikunatan tarinki (Mat. 24:45). Chaykunamantan wakinta akllaspa sapa p’unchay rimasqayki simikunaman yapaykuwaq.

Imaynatachus rimakusqanman hina rimay. Wakin runakunaqa reparakunkun mana allintachu rimasqankuta. ¿Imaynatan paykuna allinta rimankuman?

Sichus estudiashankiraq chayqa, kallpachakuy rimasqayki rimayta imaynatachus rimakusqanta allinta yachanaykipaq. Imapas imaraykuchus imayna rimakusqanta mana entiendenkichu chayqa, tapuy profesorta. Ama hawan ukhuntaqa yachaychu, aswanpas allinta yachay. Chhaynapi allin willakuykunamanta allin yachachiq kanaykipaq.

Sichus kurakña kanki manataq huch’uyniykimantapacha yachasqayki rimaytachu rimashanki, otaq kunan rimasqayki rimayta mana allintachu yacharqanki chayqa, ama pisipaychu. Aswanpas kallpachakuy aswan allinta rimanaykipaq, chhaynapi allin willakuykunata allinta willanaykipaq. Huk rimay imaynatachus rimakusqantaqa hukkunata uyarispan yachasunman. Chayrayku tukuy yuyaywan uyariy allin rimaq discursantekunata. Bibliata, qelqanchiskunata leespapas allinta qhaway imaynachus huk rimay qelqasqa kashan, ima simikunachus kuska qelqasqa kashan, imamanta rimakusqanman hinachus qelqasqa kashan chaytapas. Kallpachakuytaq chaypi yachasqaykiman hina rimanaykipaq.

Wakin allin reqsisqa runakunapas takiqkunapas manan allin simikunawanchu rimanku, chaywanpas runakunaqa paykuna hinan rimayta munanku. Drogata vendeqkuna, suwakuna, mana allin ruwaqkuna, qhelli huchapi puriqkunapas paykuna ukhupiqa hukniraytan rimanku manan imaynachus rimakusqanman hinachu. Cristianokunaqa manan chay runakuna hinachu rimananchis, chayta ruwasunman chayqa paykuna hina kasqanchistan rikuchisunman (Juan 17:16).

Chhaynaqa, kallpachakuy sapa p’unchay allinta rimanaykipaq. Manachus allinta rimanki chayqa, discursokunata qospapas chhaynallatataqmi rimanki. Ichaqa sapa p’unchay allinta rimaspaykiqa sumaqtan rimallankitaq discursota qoshaspapas, Bibliamanta hukkunaman willaspaykipas.