Guera Ta Inevitabel?
GUERA ta un rasgo tristu di noticia. Tal boletin di brutalidad sin duda ta trastorná bo. Pero talbes tambe nan ta poné bo puntra bo mes pakico arma mester ta e árbitro di asina tantu disputa pleitu. Nunca hende lo no siña biba na pas?
Un remedi p’e plaga di guera ta parce mas inalcansabel cu un cura pa AIDS. Durante siglo 20, nacionnan henter a ser mobilisá pa guera, miyones di hende a ser mandá den bataya i cientos di stad a ser destruí. Fin n’e matansa no ta parce na bista. Un comercio lucrativo di arma ta garantisá cu e ehércitonan dje mundu—i gueriyanan—lo sigui ta teriblemente spantosamente eficas.
Segun cu arma di guera a bira mas mortífero, cantidad di víctima a subi drásticamente. Mas cu mitar dje 65 miyon soldánan cu a bringa den Guera Mundial I a ser matá of heridá. Rond di 30 aña despues, solamente dos bom atómico a caba cu bida di mas cu 150.000 civil hapones. Desde Guera Mundial II, conflictonan tabata mas local. Sin embargo, nan ta fatal, specialmente pa hende civil, kendenan awor ta forma 80 porciento dje víctimanan.
Irónicamente, e matansa na gran escala aki a sosodé durante un época den cua tabatin esfuerso sin igual pa declará guera ilegal como un medio pa resolvé disputa pleitu entre nacionnan. Cu e fin reciente n’e Guera Friu, tabatin masha speransa cu un ordu di mundu nobo i pacífico lo surgi. Sin embargo, pas mundial ta keda un ilusion mas cu nunca. Pakico?
Un Necesidad Biológico?
Algun historiador i antropólogo ta afirmá cu guera ta inevitabel—asta necesario—simplemente debí cu nan ta parti di un bataya evolucionario pa sobrebibencia. Influenciá pa tal pensamentu, e analista militar Friedrich von Bernhardi a debatí na 1914 cu guera ta ser bringá “na interes di progreso biológico, social i moral.” E teoria tabata cu guera ta un manera pa eliminá individuonan of nacionnan débil, miéntras nan ta laga esnan mas apto.
Un argumento asina apénas lo consolá e miyones di biuda i huérfanonan di guera. Ademas di ta moralmente repugnante, e pensamentu aki ta ignorá e realidadnan cruel di guera moderno. Metrayur no ta respetá esnan mas apto i e bom ta likidá esnan fuerte huntu cu esnan débil.
Ignorando e lesnan sobrio dje promé guera mundial, Adolf Hitler a soña di forma un rasa dominante mediante conkista militar. Den su buki Mein Kampf [Mi Lucha], el a skirbi: “Humanidad a desaroyá hopi den lucha eterno, i solamente den pas eterno e ta perecé. . . . Esun mas fuerte mester dominá i no mescla cu esun mas débil.” Pero, en bes di elevá humanidad, Hitler a sacrificá miyones di bida i a devastá henter un continente.
Pero, si guera no ta un necesidad biológico, kico ta impulsá conducí humanidad na auto-destruccion? Ki forsanan ta pusha e nacionnan bruscamente den e “negoshi di salbahenan” aki?a Aki ta sigui un lista di algun factor fundamental cu ta stroba e mihó esfuersonan di hacidornan di pas.
Causanan di Guera
Nacionalismo. Como algu cu político i generalnan hopi bes ta boga p’e, nacionalismo ta un dje forsanan di mas poderoso den promové hacimentu di guera. Hopi guera a ser lansá pa protegá “interes nacional” of defendé “honor nacional.” Ora e mentalidad di mi pais sea bon of malu ta prevalecé, asta agresion cruel por ser hustificá como un accion pa desarmá bo enemigu promé cu e usa su arma contra bo.
Enemistad étnico. Hopi guera regional ta cuminsá i despues ta ser stimulá pa odio di largu tempu entre rasa, tribu i gruponan étnico. E gueranan civil trágico n’e ex- Yugoslavia, Liberia i Somalia ta ehempelnan reciente.
Rivalidad económico i militar. Durante e aparente dianan pacífico promé cu Guera Mundial I, podernan europeo en realidad a traha ehércitonan inmenso. Alemania i Gran Bretania tabata enbolbí den un competencia di construccion di barcu di guera. Ya cu cada nacion grandi cu finalmente a participá den e matansa a kere cu un guera lo a aumentá nan poder i trece un ganashi di beneficio económico, condicionnan tabata hechu pa conflicto.
Pleitu religioso. Specialmente ora diferencia religioso ta ser reforsá dor di division racial, nan por producí un mescla explosivo. Conflictonan na Líbanon i Nort Irlanda, i tambe e gueranan entre India i Pakistan, tabatin nan rais den enemistad religioso.
Un instigador di guera invisibel. Bijbel ta revelá cu “e dios dje sistema di cosnan aki,” Satanas e Diabel, ta awor mas activo cu nunca promé. (2 Corintio 4:4) Yená cu gran rabia i teniendo solamente “un periodo corticu di tempu,” e ta agitando condicionnan, incluyendo gueranan, cu ta empeorá e estado miserabel dje tera.—Revelacion 12:12.
E causanan fundamental aki di guera no ta fácil pa caba cu nan. Mas cu 2.000 aña pasá, Plato a bisa cu “solamente e mortonan a mira e fin di guera.” Su evaluacion pálido ta un berdad amargo cu nos mester siña aceptá? Of nos tin motibu pa spera cu un dia lo tin un mundu sin guera?
[Footnotes]
a Tabata Napoléon kende a describí guera como un “negoshi di salbahenan.” Despues di a pasa mayor parti di su bida di adulto como militar i casi 20 aña como comandante supremo di ehército, el a experenciá directamente e barbaridadnan di bataya.
[Caption on page 3]
Instituto Municipal di Historia, Barcelona