Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • wp16 No. 2 m. 14-15
  • Tile Nee Ngyɛnu—Nwane A Vale Rale Baebolo Ne Anu A?

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Tile Nee Ngyɛnu—Nwane A Vale Rale Baebolo Ne Anu A?
  • Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Maanlema Ɛdeɛ)—2016
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • TILE ANZƐƐ NGYƐNU ƐNLE NU
  • NWANE A VALE TILE NE BOKALE NWOLƐ A?
  • NWANE A VALE NGYƐNU NE BOKALE NWOLƐ A?
  • ƆBOALE BAEBOLO SUKOAVOMA
  • Duzu A Bamaa Yeayɛ Anyelielɛ A?
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Maanlema Ɛdeɛ)—2017
  • A3 Kɛ Ɔyɛle Mɔɔ Yɛnyianle Baebolo Ne La
    Ngɛlɛlera Nwuanzanwuanza Ewiade Fofolɛ Ngilebɛbo
Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Maanlema Ɛdeɛ)—2016
wp16 No. 2 m. 14-15
Ayezaya buluku ne foa bie mɔɔ bɛnwunle ye wɔ Nyevile Wulera Nwomamobɔleɛ ne anu la

Tile Nee Ngyɛnu​—Nwane A Vale Rale Baebolo Ne Anu A?

MAA yɛva ye kɛ ɛle Kilisienenli wɔ ɛvoya mɔɔ limoa la anu. Kɛkala a, wɔ asafo ne ɛnyia kɛlata ɛvi ɛzoanvolɛ Pɔɔlo ɛkɛ a. Mekɛ mɔɔ ɛlɛtie nuhua edwɛkɛ ne la, ɛyɛ ye nzonlɛ kɛ Pɔɔlo ta twe adwenle kɔ “Nyamenle Edwɛkɛ ne,” mɔɔ le Hibulu Ngɛlɛlera ne la azo. (2 Temɔte 3:15) Ɛka kɛ, ‘Mekulo kɛ menwu tɛkese ne mɔɔ ɔlɛka nwolɛ edwɛkɛ la.’ Noko anrɛɛ ɔbayɛ se kpalɛ. Kɛmɔti ɛ?

TILE ANZƐƐ NGYƐNU ƐNLE NU

Suzu kɛzi “Nyamenle Edwɛkɛ ne” mɔɔ wɔ Pɔɔlo mekɛ zo la ɛnee de la anwo nea. Bie a wɔ ɛke la​—Ayezaya buluku ne foa bie mɔɔ bɛnwunle ye wɔ Nyevile Wulera Nwomamobɔleɛ ne anu la. Duzu a ɛnwu ye a? Edwɛkɛ ne ala! Ɛhɛlɛlɛ sɛkɛlɛneɛ biala ɛnle nu. Yɛɛ tile nee ngyɛnu ɛnle nu kɛ mɔɔ yɛnwu ye ɛnɛ la.

Baebolo kɛlɛvoma ne angyehyɛ bɛ edwɛkɛ ne anu anyɛ ye tile anzɛɛ ngyɛnu. Bɛhɛlɛle edwɛkɛ mɔɔ Nyamenle hanle hilele bɛ la kɔsɔɔti amaa kengavoma agenga ɔ muala na tɛ ye foa bie ala. Saa wɔ kulovolɛ bie kɛlɛ wɔ kɛlata mɔɔ anwo hyia la a, asoo tɛ kɛ ɛkulo ye la ɛne? Ɛngenga ekyi bie ala emomu ɛkenga ye kɔsɔɔti.

Noko, tile anzɛɛ ngyɛnu mɔɔ ɛnle nu la vale ngyegyelɛ rale. Pɔɔlo ka Baebolo ne anu edwɛkɛ bie a, ɔka kɛ “Nyamenle Edwɛkɛ ne se” anzɛɛ “Ayezaya hanle dole ɛkɛ ne bieko kɛ.” (Wulomuma 3:10; 9:29) Saa ɛnze “Nyamenle Edwɛkɛ ne” amuala a ɔbayɛ se kɛ ɛbanwu zɔhane edwɛkɛ ne.

Bieko, “Nyamenle Edwɛkɛ” ne ɛnle edwɛkɛ ekyii mɔɔ vi Nyamenle ɛkɛ a. Badwu ɛvoya mɔɔ limoa Y.M. awieleɛ la, bɛhanle ɔ muala bɛbɔle nu la ɔyɛle mbuluku ngoko 66! Ɛhye ati a, ɛnɛ Baebolo kengavoma dɔɔnwo di fɛlɛko kɛ bɛyɛ ye tile nee ngyɛnu mɔɔ baboa bɛ amaa bɛanwu edwɛkɛ fɔɔnwo bie mɔɔ bɛkpondɛ, le kɛ edwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ wɔ Pɔɔlo ngɛlata ne mɔ anu la.

Bie a ɛbabiza kɛ, ‘Yemɔti, nwane a vale tile nee ngyɛnu rale Baebolo ne anu a?’

NWANE A VALE TILE NE BOKALE NWOLƐ A?

Nrelenza ɛsɔfo Stephen Langton, mɔɔ amozii rayɛle Canterbury Ɛsɔfo Kpanyinli la a vale tile mɔɔ kyehyɛ Baebolo ne anu la rale a. Ɔyɛle ɛhye wɔ ɛvoya 13 Y.M. mɔlebɛbo, wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔle kilehilevolɛ wɔ Paris Yunivɛsiti mɔɔ wɔ France la.

Kolaa na Langton ara la, ɛnee nwomama ɛzɔ ndenle ngakyile mɔɔ bɛdua zo bɛkyehyɛ Baebolo ne anu bɛmaa ɔyɛ foa anzɛɛ tile ngyikyi la ɛnlea, mɔɔ ye bodane titili a le kɛ ɔnrɛmaa bɛnrɛvɛ wɔ ye ɛkpondɛlɛ nu. Dwenle kɛzi ɔnrɛyɛ se kɛ bɛbanwu edwɛkɛ bie wɔ tile ko anu tɛla kɛ bɛbakpondɛ ye wɔ buluku mumua ko anu, le kɛ Ayezaya buluku ne mɔɔ lɛ tile ngoko 66 la.

Noko, ɔ muala vale ngyegyelɛ rale. Nwomama ne luale ndenle ngakyile dɔɔnwo azo mɔɔ ɛnee bɛnyia a. Mɔɔ bɛhyehyɛle nu la ko anu, ɛnee Maake Edwɛkpa ne le tile ngoko kɛyɛ 50, ɔnle kɛ ɛnɛ mɔɔ ɔle tile 16 la. Wɔ Langton mekɛ zo, sukoavoma mɔɔ vi maanle dɔɔnwo anu rale Paris la vale bɛ aneɛ nu Baebolo rale. Noko, kilehilevolɛma nee sukoavoma ɛnrɛhola ɛnrɛhilehile nu sikalɛ ɛnrɛhile bɛ nwo wɔ ɛleka mɔɔ bɛlɛtwe adwenle bɛazie zo wɔ bɛsanloangɛlɛlera ne anu la. Kɛmɔti ɛ? Ɔluakɛ tile mɔɔ bɛhyehyɛ nu mɔɔ wɔ bɛsanloangɛlɛlera mɔɔ bɛlɛ la ɛnyia.

Yemɔti Langton yɛle tile ne mɔ fofolɛ. The Book​—A History of the Bible ne ka kɛ, “kengavoma nee mɛla kilehilevolɛma anye liele” ye gyima ne anwo na “ɔdwule Europe ndɛndɛ.” Ɔdaye a ɔvale tile mɔɔ ɛnɛ yɛnwu ye wɔ Baebolo dɔɔnwo anu la ɔrale a.

NWANE A VALE NGYƐNU NE BOKALE NWOLƐ A?

Ɛvolɛ 300 anzi, wɔ ɛvoya 16 avinli ɛkɛ ne, Robert Estienne mɔɔ vi France na ɔze ninyɛne ɛpelentelɛ nye zo kpalɛ la maanle ninyɛne nu lale ɛkɛ. Ɛnee ye bodane a le kɛ ɔmaa awie biala azukoa Baebolo ne. Ɔnwunle kɛzi nvasoɛ wɔ zo kɛ yɛbanyia tile nee ngyɛnu mɔɔ le pɛpɛɛpɛ la.

Tɛ Estienne a nyianle adwenle kɛ ɔkyehyɛ Baebolo edwɛkɛ ne anu yeayɛ ye ngyɛnu a. Ɛnee menli bie mɔ ɛyɛ ye dɛbadɛba. Kɛ neazo la, ɛnee Dwuu kɛlɛvoma bie ɛhyehyɛ Hibulu Baebolo ne amuala anzɛɛ ye foa bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Ngyekyeleɛ Dɛba ne la anu ɛyɛ ye ngyɛnu na tɛ tile ɔ wɔ ɛvoya dɔɔnwo mɔɔ ɛze la anu. Bieko, ɛnee bɛnlɛ ngyehyɛleɛ ko mɔɔ fale tile ne mɔ anwo la.

Estienne hyehyɛle Kilisiene Giliki Ngɛlɛlera ne anzɛɛ mɔɔ bɛfɛlɛ ye Ngyekyeleɛ Fofolɛ ne anu ɔyɛle ye ngyɛnu fofolɛ na ɔvale ɔbokale mɔɔ wɔ Hibulu Baebolo ne anu dɛba la anwo. Wɔ 1553, ɔyele Baebolo ne mɔɔ limoa la (wɔ Felanze nu) mɔɔ tile nee ngyɛnu mɔɔ wɔ nu la nee ɛnɛ Baebolo ɛdeɛ ne le ko. Menli bie mɔ dendɛle nwolɛ na bɛhanle kɛ ngyɛnu ne maa Baebolo edwɛkɛ ne yɛ azinli, mɔɔ biala te ɔ nwo a. Noko menli mɔɔ pelente Baebolo ne bie la liele ye gyima ne dole nu ndɛndɛ.

ƆBOALE BAEBOLO SUKOAVOMA

Ɔzɔho kɛ tile nee ngyɛnu le debie ekyii bie ala. Ɛhye maa ngyɛnu biala mɔɔ wɔ Baebolo ne anu la nyia “adelɛse” kɛnlɛma mɔɔ maa bɛnwu ye a. Ɔle nɔhalɛ kɛ, tile nee ngyɛnu ne mɔ mɔɔ bɛhyehyɛ nu la ɛnvi Nyamenle, na ɔyɛ a bɛkyehyɛ Baebolo edwɛkɛ bie anu wɔ ɛleka bie mɔ mɔɔ yɛ azibɛnwo. Noko ɔmmaa ɔnyɛ se kɛ yɛbanwu ngɛlɛlera bie na yɛazi zo anzɛɛ yɛaha mɔɔ yɛsukoa yɛfi nu la yɛahile awie​—kɛ mɔɔ yɛsi edwɛkɛ anzɛɛ ɛdendɛmunli mɔɔ yɛkulo kɛ yɛkakye azo wɔ kɛlata anzɛɛ buluku nu la.

Tile nee ngyɛnu ne mɔ mɔɔ bɛhyehyɛ nu la fɛta ɛdeɛ, noko ɔhyia kɛ dahuu yɛbade Nyamenle edwɛkɛ ne amuala abo. Maa ɔyɛ wɔ subane kɛ ɛbagenga edwɛkɛ mɔɔ boka nwo la amuala na tɛ ngyɛnu ko bie ala. Saa ɛyɛ ye zɔ a, ɔbaboa wɔ yeamaa wɔanwu “Nyamenle Edwɛkɛ ne” kpalɛ mɔɔ bamaa wɔ ‘nrɛlɛbɛ na wɔanyia ngoane’ la.​—2 Temɔte 3:15.

Kɛzi Bɛhyehyɛ Tile Nee Ngyɛnu Ne Mɔ La

Baebolo edwɛkɛ foa bie mɔɔ kile kɛzi yɛbanwu a) Baebolo buluku, b) tile, nee d) ngyɛnu la

Baebolo tile nee ngyɛnu boa maa ɛnwu ɛleka mɔɔ edwɛkɛ bie wɔ wɔ ngɛlɛlera ne anu la. Kɛ neazo la, wɔ magazine ɛhye anu, “Ayezaya 40:13,” kile

  1. (a) Ayezaya buluku ne

  2. (b) tile 40

  3. (d) ngyɛnu 13

Ayezaya ka ye wɔ ɛkɛ ne kɛ: “Nwane a ɛhile [Gyihova] Sunsum ne adenle, anzɛɛ ɛyɛ ɔ nwo [Gyihova] folɛtuvo ɛhilehile ye a?” Yɛbahola yɛanwu edwɛkɛ ɛhye mɔ mɔɔ Pɔɔlo vale lile gyima la ɛnɛ wɔ Wulomuma 11:34 nee 1 Kɔlentema 2:16 anu.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie