EDWƐKƐ TITILE: GYISƐSE EWUDWAZO NE—MƆƆ ƆKILE ƆMAA WƆ LA
Gyisɛse Ewudwazo Ne—Ɔzile Amgba Ɔ?
HERODOTUS, Giliki tetedwɛkɛ kɛlɛvolɛ mɔɔ dɛnlanle aze wɔ ɛvolɛ 2,500 mɔɔ ɛze ɛhɔ la, hanle Yigyibitima mɔɔ ɛnee wɔ ye mekɛ zo la anwo edwɛkɛ kɛ: “Wɔ sukoavolɛma ɛkponledolɛ bo, saa bɛdi aleɛ bɛwie a nrenya soa funli mɔɔ bɛva baka bɛze la wɔ funli ɛlɛka, mɔɔ bɛpenti nwo na bɛze ye kɛnlɛma, mɔɔ ye tendenle bayɛ mita ko anzɛɛ nwiɔ la dua ɔ bo. Ɔfa ɔkile awie biala mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la, na ɔka kɛ, ‘No bie na die ɛ nye, noko nea deɛ ɛhye; ɔluakɛ ɛwu a kɛ ɛbayɛ la ɛne.’”
Tɛ Yigyibitima angomekye a ɛnee lɛ subane ɛhye wɔ ngoane nee ewule nwo a. Ɛnɛ, edwɛkɛ mɔɔ bɛka kɛ, “Di, no, na die ɛ nye” la ɛbu zo. Saa yɛwu a ɛnee yewie a, ɛnee duzu ati a ɛnlie ɛ nye ɛ? Duzu ati a ɛpele wɔabɔ ɛbɛla kpalɛ ɛ? Saa yɛwu a ɛnee yewie a, ɛnee nrɛlɛbɛ wɔ nu kɛ yɛbadɛnla aze yɛamaa ɛnɛ. Ɛzoanvolɛ Pɔɔlo hanle nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo. Ɔhanle menli mɔɔ ɛnlie ewudwazo ne ɛnli la subane ne anwo edwɛkɛ kɛ: “Saa Nyamenle ɛndwazo mɔwuamra ɛmba ngoane nu a, ‘bɛmaa yɛli na yɛnlo, ɔluakɛ ɛhyema ɛnee yɛwu.’”—1 Kɔlentema 15:32.
Nɔhalɛ nu, ɛnee Pɔɔlo ɛnlie ɛnli kɛ bɛ rɛle bavi mɔwuamra bɔkɔɔ. Ɛnee ɔdie ɔdi kɛ mɔwuamra badɛnla aze bieko, mɔɔ bɛlɛ anyelazo kɛ bɛnrɛwu ɛlɛ a. Ɛnee diedi zɔhane gyi edwɛkɛ bie mɔɔ hyia kpalɛ, mɔɔ kpolerazulɛ biala ɛnle nwolɛ, mɔɔ le Kelaese Gyisɛse ewudwazoa ne la azo. Nɔhalɛ nu, zɔhane ewudwazo ne a le debie titile mɔɔ manle ɛdoavolɛma mɔɔ lumua la nyianle diedi kpole a.
Noko, duzu a Gyisɛse ewudwazo ne kile maa yɛ a? Kɛzi yɛkola yɛnwu ye bɔbɔ kɛ ɔzile amgba ɛ? Bɛmaa yɛnlea kɛzi Pɔɔlo zuzule edwɛkɛ ɛhye anwo wɔ mekɛ mɔɔ ɔhɛlɛle Keleseɛnema mɔɔ wɔ Kɔlente la.
NA SAA BƐANDWAZO KELAESE Ɛ?
Ɛnee edwɛkɛ ne gyegye Keleseɛnema bie mɔ mɔɔ wɔ tete Kɔlente la, na ɛnee bie mɔ ɛnlie ewudwazo ne ɛnli fee. Wɔ ye kɛlata mɔɔ lumua mɔɔ ɔhɛlɛle Keleseɛnema mɔɔ wɔ ɛkɛ ne la anu, ɛzoanvolɛ ne hilele ninyɛne mɔɔ saa ɔnle nɔhalɛ a anrɛɛ ɔbavi nu yeara la. Ɔhɛlɛle kɛ: “Saa ɔle zɔhane kɛ ewudwazo ɛnle ɛkɛ ne a, ɛnee Nyamenle ɛtɛdwazole Kelaese; yɛɛ saa Nyamenle ɛtɛdwazole Kelaese ɛtɛfile ewule nu a, ɛnee yɛ nolobɔlɛ ne le mgbane, yɛɛ bɛdabɛ noko bɛ diedi ne le mgbane. Yeanga ye zɔ, ɛnee yɛdo Nyamenle ɛzonle . . . Ɛnee bɛ diedi le mgbane na bɛtɛte bɛ ɛtane ne mɔ anu. . . . Yɛɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛdie Kelaese bɛdi na bɛwu la ɛminli.”—1 Kɔlentema 15:13-18.
“Eza kenle ko bie ɔyele ɔ nwo ɔhilele ye ɛdoavolɛma mɔɔ bo ɛya nnu . . . Akee ɔyele ɔ nwo ɔhilele Gyemise yɛɛ ɛzoanvolɛma ne mɔ amuala. Awieleɛ ne, ɔyele ɔ nwo ɔhilele medame noko.”—1 Kɔlentema 15:6-8
Pɔɔlo vale edwɛkɛ mɔɔ bɛsu nwolɛ kpolera a ɔnyɛ boɛ la bɔle ɔ bo kɛ: Saa bɛnrɛdwazo mɔwuamra a, anrɛɛ bɛandwazo Kelaese mɔɔ wule la bɛamba ngoane nu. Saa bɛandwazo Kelaese a, anrɛɛ boni a bazi a? Anrɛɛ edwɛkpa ne nolobɔlɛ bayɛ mgbane, ɔbayɛ adalɛ kpole kpalɛ. Ye biala anu, Kelaese ewudwazo ne a le debie titile mɔɔ Keleseɛne diedi ne gyi zo a, na ɔboka Baebolo ne mɔlebɛbo ngilehilelɛ mɔɔ fane Nyamenle tumililɛ, ye duma, ye Belemgbunlililɛ yɛɛ yɛ ngoanelielɛ ne anwo. Saa ewudwazo ne anzi a, anrɛɛ edwɛkɛ ne mɔɔ Pɔɔlo nee ɛzoanvolɛma gyɛne bɔle ye nolo la bayɛ mgbane mɔɔ nvasoɛ biala ɛnle zo a.
Anrɛɛ ɔbahile debie gyɛne bieko. Saa bɛandwazo Kelaese bɛanvi mɔwuamra anu a, anrɛɛ diedi mɔɔ Keleseɛnema lɛ la bayɛ mgbane mɔɔ ɔgyi adalɛ zo a. Bieko, anrɛɛ tɛ Gyisɛse ewudwazo ne ala a Pɔɔlo nee awie mɔ dole nwolɛ ɛzonle a, emomu eza ahenle mɔɔ bɛhanle kɛ ɔdwazole ye la, Gyihova Nyamenle. Anrɛɛ eza edwɛkɛ mɔɔ bɛka kɛ “yɛ ɛtane ti yɛɛ Kelaese wule a” la noko ɛnrɛyɛ nɔhalɛ—ɔluakɛ saa bɛanlie Ngoanedievolɛ mumua ne bɛanvi ewule nu a, ɔnrɛhola ɔnrɛlie awie mɔ. (1 Kɔlentema 15:3) Anrɛɛ ɛhye bahile kɛ Keleseɛnema mɔɔ bie a bɛ diedi ti bɛwu la, ɛwu mɔɔ bɛnlɛ anyelazo kɛ bɛbadwazo bɛ a.
Pɔɔlo dwulale ye edwɛkɛ ne kɛ: “Saa ngoane ɛhye anu ala yɛɛ yɛlɛ anyelazo wɔ Kelaese anu a, ɛnee noko yɛyɛ anwunvɔne kpole kpalɛ yɛtɛla menli kɔsɔɔti.” (1 Kɔlentema 15:19) Pɔɔlo nee Keleseɛnema mɔɔ ɛha la, ɛnwu amaneɛ, ɛyia ɛkpɔlɛ, ɛgyinla anwongyelelɛ nloa, na bɛhɔ ewule nu ɔlua diedi mɔɔ bɛlɛ wɔ ewudwazo ne anu nee mɔɔ ɔkile ɔmaa bɛ la ati. Nea kɛzi ewudwazo ne le adalɛ a anrɛɛ bɛvɛ mgbane a!
DEƐMƆTI ƆWƆ KƐ ƐDIE ƐDI LA
Pɔɔlo anlie edwɛkɛ ɛhye mɔ biala mɔɔ le adalɛ la anli. Ɛnee ɔze kɛ bɛdwazo Gyisɛse bɛvi ewule nu, na ɔlile nwolɛ daselɛ sikalɛ ɔhilele Kɔlentema kɛ, “yɛ ɛtane ti yɛɛ Kelaese wule a, kɛmɔ Nyamenle Edwɛkɛ ne kile la. Bɛziele ye na ye kenle nsa ne azo, Nyamenle dwazole ye rale ngoane nu, kɛmɔ Nyamenle Edwɛkɛ ne se la. Ɔyele ɔ nwo ɔhilele Pita, na nzinlii ɔyele ɔ nwo ɔhilele ɛzoanvolɛma bulu nee nwiɔ ne.”b Akee Pɔɔlo doale zolɛ kɛ: “Eza kenle ko bie ɔyele ɔ nwo ɔhilele ye ɛdoavolɛma mɔɔ bo ɛya nnu mɔɔ bɛ nuhua dɔɔnwo ne ala tɛte aze la, bie mɔ ɛwu bɔbɔ ɛdeɛ. Akee ɔyele ɔ nwo ɔhilele Gyemise yɛɛ ɛzoanvolɛma ne mɔ amuala. Awieleɛ ne, ɔyele ɔ nwo ɔhilele medame noko.”—1 Kɔlentema 15:3-8.
Pɔɔlo vale anwodozo bɔle ye edwɛkɛ ne abo kɛ Kelaese wule wɔ yɛ ɛtane ti, bɛziele ye na bɛdwazole ye. Duzu a manle Pɔɔlo nyianle diedi ɛhye a? Debie ko mɔɔ boale ye la a le menli dɔɔnwo mɔɔ lile nwolɛ daselɛ la. Bɛdwazole Gyisɛse la ɔmanle menli nwunle ye (Pɔɔlo boka nwo), menli ekpunli ekyi, yɛɛ menli dɔɔnwo bɔbɔ mɔɔ dwu 500 la, ɛnee bɛ nuhua dɔɔnwo adwenle yɛ bɛ kesee wɔ mekɛ mɔɔ bɛdele kɛ bɛdwazo Gyisɛse la! (Luku 24:1-11) Ɛnee menli dɔɔnwo mɔɔ nwunle ye la bie mɔ tɛte aze wɔ Pɔɔlo mekɛ zo na ɛnee bɛkola bɛbiza bɛ bɛmaa bɛkile kɛ bɛnwunle ye. (1 Kɔlentema 15:6) Saa bɛnrɛlie dasevolɛ ko anzɛɛ nwiɔ bɛnrɛli a, tɛ dasevolɛma mɔɔ bɛle 500 anzɛɛ bɛbo zɔ la.
Yɛ ye nzonlɛ noko kɛ, Pɔɔlo hanle Gyisɛse ewule ne, ye ɛzielɛ, yɛɛ ye ewudwazo ne anwo edwɛkɛ fane nwiɔ kɛ “kɛmɔ Nyamenle Edwɛkɛ ne se la.” Ɛnee zɔhane edwɛkɛ ne mɔ foa zolɛ kɛ ngapezo mɔɔ wɔ Hibulu Ngɛlɛlera ne anu mɔɔ fane Mɛzaya ne anwo la ɛra nu, na ɔhilele kɛ Gyisɛse a le Mɛzaya ne mɔɔ bɛbɔle ɔ nwo ɛwɔkɛ la.
Ɔnva nwo kɛ menli nwunle ye na Ngɛlɛlera ne di nwolɛ daselɛ la, ɛnee menli bie mɔ wɔ ɛkɛ mɔɔ bɛnlie bɛnli, kɛmɔ ɔde ye ɛnɛ la kɛ bɛdwazole Gyisɛse. Bie mɔ ka kɛ ye ɛdoavolɛma wuale ye funli ne na bɛhanle kɛ bɛdi ye ewudwazo ne anwo daselɛ. Noko akee, ɛnee ye ɛdoavolɛma ne ɛnlɛ tumi mɔɔ bɛbava bɛayɛ zɔhane wɔ Wulomu sinzavolɛma mɔɔ ɛnee gyi sɛka ne anloa la anyunlu a. Menli bie mɔ noko kile kɛ ewudwazo ne le mɛlɛbɛla ala. Menli dɔɔnwo mɔɔ ɔmanle bɛnwunle ye wɔ mekɛ ngakyile nu la maa adwenle ɛhye yɛ adalɛ. Bieko, asoo yɛbalie yɛali kɛ debie mɔɔ le mɛlɛbɛla la badondo fɛlɛ na yeamaa menli aleɛ kɛmɔ Gyisɛse yɛle ye wɔ Galeli wɔ mekɛ mɔɔ bɛdwazole ye la? (Dwɔn 21:9-14) Asoo debie mɔɔ le mɛlɛbɛla la baha kɛ menli ɛva bɛ sa ɛha ye?—Luku 24:36-39.
Bie mɔ noko ka kɛ ewudwazo ne le adalɛ edwɛkɛ mɔɔ ɛdoavolɛma ne hanle a. Noko nvasoɛ boni a wɔ zo kɛ bɛbayɛ ɛhye a? Ewudwazo ne anwo daselɛ mɔɔ ɛdoavolɛma ne lile la manle bɛgolole bɛ nwo, bɛnwunle amaneɛ, na bɛhunle bie mɔ. Duzu ati a bɛbali adalɛ edwɛkɛ nzi na bɛava bɛ ngoane bɛado esiane nu ɛ? Yeanga ye zɔ, bɛlile nwolɛ daselɛ mɔɔ lumua la wɔ Gyɛlusalɛm, wɔ dwazotiama mɔɔ bɛziezie bɛ nwo kɛ bɛkpondɛ debie bɛagyinla zo bɛabua bɛ fɔlɛ la anyunlu.
Ewudwazo ne a le debie mɔɔ manle ɛdoavolɛma ne akɛnrasesebɛ na bɛlile bɛ Awulae ne anwo daselɛ wɔ ɛkpɔlɛ mɔɔ anu yɛ se bɔbɔ la anu a. Nɔhalɛ mɔɔ ewudwazo ne de la rayɛle debie titile mɔɔ Keleseɛne diedi ne gyi zo a. Alumua Keleseɛnema anva bɛ ngoane ando esiane nu kɛ bɛfa bɛali kilehilevolɛ bie mɔɔ ze nrɛlɛbɛ mɔɔ bɛhunle ye la anwo daselɛ ala. Bɛvale bɛ ngoane bɛdole esiane nu kɛ bɛfa bɛabɔ Gyisɛse ewudwazo ne nolo ɔluakɛ ɔmanle ɔlale ali kɛ ɔdaye a ɔle Kelaese, Nyamenle Ara ne, sonla mɔɔ tɛte aze, ɔlɛ tumi, mɔɔ boale bɛ na ɔhilele bɛ adenle la. Ɛnee ye ewudwazo ne kile kɛ bɛbadwazo bɛdabɛ noko bɛavi ewule nu. Nɔhalɛ nu, saa bɛandwazo Gyisɛse a, anrɛɛ Keleseɛnezonlenlɛ biala ɛnle ɛkɛ. Saa bɛandwazo Gyisɛse a, anrɛɛ bie a yɛnrɛde ɔ nwo edwɛkɛ ɛlɛ.
Noko, duzu a Kelaese ewudwazo ne kile maa yɛ ɛnɛ a?
a Wɔ Baebolo ne anu, Giliki edwɛkpɔkɛ mɔɔ bɛhile ɔ bo “ewudwazo” la kile “ɛdwazolɛ bieko.” Ɔkile kɛ bɛdwazo awie bɛra ngoane nu bieko, mɔɔ kɛzi ɔde, ye subane nee ye ngakyelɛ ko ne ala a ɔlɛ a.
b Ɔwɔ nuhua kɛ Dwudase Yesekaleɔto wule la ɛnee bɛha 11 ɛdeɛ, noko ɛnee bɛfɛlɛ bɛ “ɛzoanvolɛma bulu nee nwiɔ ne.” Mekɛ bie mɔɔ ɔyele ɔ nwo ɔhilele bɛ la, ɛnee bɛ nuhua 10 ala a wɔ ɛkɛ a, ɛnee Tɔmase ɛnle ɛkɛ.—Dwɔn 20:24.