Gyihova Ze Kɛ Ɔsi Ɔdie Ye Menli La
“Awulae ze kɛ ɔsi ɔdie menli kpalɛ ɔfi bɛ sɔnea nu” la.—2 PITA 2:9.
DUZU ATI A YƐBAHOLA YƐANYIA ANWONDOZO KƐ GYIHOVA:
Lɛ ninyɛne mɔɔ basisi amaa ye bodane ara nu la azo tumi ɛ?
Balua ye tumi ne azo yealie ye menli ɛ?
Ze ninyɛne mɔɔ basisi wɔ anwongyelelɛ kpole ne anu la ɛ?
1. Kɛzi ewiade ne bayɛ wɔ “anwongyelelɛ” kpole ne anu ɛ?
BƐBAZƐKYE Seetan ewiade ne arɛlevilɛ nu wɔ mekɛ mɔɔ menli anye ɛnla la. (1 Tɛs. 5:2, 3) Wɔ “anwongyelelɛ” kpole ne anu, ewiade amra anye zo bada bɛ. (Zɛf. 1:14-17) Amaneɛnwunlɛ nee ngyegyelɛ mɔɔ bara ewiade ye la bahɔ ɔ nyunlu kpalɛ la ati a Baebolo ne ka mekɛ ɛhye anwo edwɛkɛ kɛ “anwongyelelɛ mɔɔ bara mekɛ zɔhane ne anu la, ye ɛzulolɛ, sumunli kɛ ewiade bɔle ɔ bo dedee mɔɔ yeradwu ɛnɛ la, bie ɛtɛsile ɛlɛ” a.—Bɛgenga Mateyu 24:21, 22.
2, 3. (a) Duzu a Seetan babɔ mɔdenle kɛ ɔfa yeayɛ Nyamenle menli wɔ “anwongyelelɛ” kpole ne anu a? (b) Duzu a bamaa anwodozo mɔɔ yɛlɛ kɛ Gyihova balie ye menli la ayɛ kpole a?
2 Yizikeɛle hanle ɛtetalɛ mɔɔ li awieleɛ mɔɔ bara Nyamenle menli anwo zo wɔ anwongyelelɛ kpole ne awieleɛ la anwo edwɛkɛ. Gɔɔgo mɔɔ vi “Meegɔɔgo azɛlɛ zo” la a bateta bɛ a. “Ɛlɔnema dɔɔnwo” bara Nyamenle menli ne anwo zo “kɛ amungu la [bɛaraheda] maanle ne azo.” (Yiz. 38:2, 14-16) Sonla ahyehyɛdeɛ biala ɛnrɛboa Gyihova menli ne. Ɔbahyia kɛ bɛfa bɛ nwo bɛto Nyamenle anwo zo kɛ ɔbalie bɛ. Duzu a Gyihova menli ne bayɛ wɔ mekɛ mɔɔ agbɔvolɛ ɛlɛba arazɛkye bɛ la ɛ?
3 Saa ɛle Gyihova sonvolɛ a, asoo ɛlɛ diedi kɛ Gyihova bahola alie ye menli wɔ anwongyelelɛ kpole ne anu, na ɔbayɛ ɔ? Ɛzoanvolɛ Pita hɛlɛle kɛ: “Awulae ze kɛ ɔsi ɔdie menli kpalɛ ɔfi bɛ sɔnea nu na ɔsie amumuyɛma wɔ ndeanlɛ bo kɔkpula Ndɛnebualɛ Kenle ne a.” (2 Pita 2:9) Saa yɛdwenledwenle kɛzi Gyihova liele ye azonvolɛ wɔ tete ne la anwo a ɔbamaa yɛanyia anwodozo kpole kɛ ɔbalie ye menli. Yemɔti bɛmaa yɛzuzu neazo ɛhye mɔ anu nsa anwo.
ƆNYIANLE Ɔ TI WƆ AZUYILƐ NE ANU
4. Duzu a ɛnee ɔwɔ kɛ bɛdumua bɛyɛ kolaa na Azuyilɛ ne ara ɛ?
4 Mɔɔ lumua la, suzu Nowa mekɛ zo Azuyilɛ ne anwo nea. Ɛnee ɔwɔ kɛ bɛdumua bɛyɛ ninyɛne bie mɔ kolaa na Azuyilɛ ne ara. Ɛnee ɔwɔ kɛ bɛbobɔ ɛlɛne kpole na bɛfa nane ne mɔ bɛkɔ nu. Edwɛkɛ mɔɔ wɔ Mɔlebɛbo buluku ne anu la ɛnga kɛ Gyihova hendɛle manle bɛbobɔle ɛlɛne ne bɛwiele kolaa na yeazi mekɛ mɔɔ Azuyilɛ ne bara la anwo kpɔkɛ. Anrɛɛ Gyihova bahola akpa mekɛ mɔɔ Azuyilɛ ne babɔ ɔ bo mɔɔ ɔnnea saa bɛbawie ɛlɛne ne wɔ zɔhane mekɛ ne a. Emomu, Gyihova zile mekɛ mɔɔ Azuyilɛ ne bara la anwo kpɔkɛ mekɛ tendenle kolaa na yeaha kɛ Nowa ɛbobɔ ɛlɛne ne. Kɛzi yɛyɛ yɛnwu ɛhye ɛ?
5. Kɛmɔ bɛhɛlɛ ye wɔ Mɔlebɛbo 6:3 la, edwɛkɛ boni a Gyihova hanle a? Mekɛ boni a ɔvale edwɛkɛ ɛhye ɔdole gua a?
5 Baebolo ne ka kɛ Gyihova zile kpɔkɛ ne na ɔvale ɔdole gua wɔ anwuma. Mɔlebɛbo 6:3, (NW) ka kɛ: “Me sunsum ɛnrɛnlea sonla dahuu ɔluakɛ ɔle nwonane. Yemɔti ye ɛvolɛ bayɛ ɛya ko abulanwiɔ.” Tɛ ɛvolɛ dodo mɔɔ menli bava adɛnla aze la anwo edwɛkɛ a ɛnee Gyihova ɛlɛka a. Ɛnee Gyihova ɛlɛka mekɛ mɔɔ ɔbamaa amumuyɛyɛlɛ ahɔ ye awieleɛ la anwo edwɛkɛ.a Azuyilɛ ne bɔle ɔ bo wɔ ɛvolɛ 2370 kolaa na Kelaese ara. Yemɔti ɔbahola yeara ye kɛ Nyamenle vale edwɛkɛ ɛhye dole gua wɔ ɛvolɛ 2490 kolaa na Kelaese ara la anu. Wɔ zɔhane mekɛ ne ɛnee Nowa ɛli ɛvolɛ 480. (Mɔl. 7:6) Wɔ ɛvolɛ 20 anzi wɔ ɛvolɛ 2470 kolaa na Kelaese ara la anu, Nowa bɔle ɔ bo wole mralɛ. (Mɔl. 5:32) Nowa wole ɔ mra mrenya nsa ne la anzi, ɛnee yeha ɛvolɛ kɛyɛ 100 na Azuyilɛ ne ara. Noko ɛnee Gyihova ɛtɛkanle gyima titile mɔɔ ɔkpondɛ kɛ Nowa yɛ nee kɛzi Ɔbalie alesama la anwo edwɛkɛ ɔtɛkilele ye. Ɛnee Nyamenle bahendɛ mekɛ tendenle nyɛ kolaa na yeaha yeahile Nowa?
6. Ɔbayɛ kɛ mekɛ boni a Gyihova hanle hilele Nowa kɛ ɔbobɔ ɛlɛne ne a?
6 Ɔbayɛ kɛ Nowa wole ɔ mra mrenya ne mɔ wiele la anzi Gyihova hendɛle ɛvolɛ dɔɔnwo kolaa na yeaha mɔɔ ɔbayɛ la yeahile ye. Duzu ati a yɛka ye zɔ a? Baebolo ne ka kɛ mekɛ mɔɔ Nyamenle hanle kɛ Nowa ɛbobɔ ɛlɛne ne la ɛnee ɔ mra ne mɔ ɛyɛ mgbanyinli na bɛgya mraalɛ. Gyihova zele ye kɛ: “Me nee wɔ bayɛ ngyekyeleɛ. Ɛ nee ɛ mra mrenya, nee ɛ ye, yɛɛ ɛ mra mrenya mraalɛ ne mɔ bavo ɛlɛne ne anu.” (Mɔl. 6:9-18) Yemɔti, ɔbahola yeara ye kɛ ɔhale ɛvolɛ 40 anzɛɛ 50 pɛ na Azuyilɛ ne ara la yɛɛ bɛhanle bɛhilele Nowa kɛ ɔbobɔ ɛlɛne ne a.
7. (a) Kɛzi Nowa nee ye abusua ne lale bɛ diedi ali ɛ? (b) Mekɛ boni a akee Gyihova hanle mekɛ mɔɔ Azuyilɛ ne bara la hilele Nowa a?
7 Mekɛ mɔɔ Nowa nee ye abusua ne ɛlɛbobɔ ɛlɛne ne la, bie a bɛdwenlenle kɛzi Nyamenle bamaa Azuyilɛ ne ara nee mekɛ mɔɔ Azuyilɛ ne babɔ ɔ bo la anwo. Ɔnva nwo kɛ ɛnee bɛnze nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo la, bɛlale bɛ diedi ali ɔlua ɛlɛne ne mɔɔ bɛbobɔle la azo. Baebolo ne ka kɛ: “Nowa yɛle ɛhye mɔ na ɔyɛle debie biala mɔɔ Nyamenle zele ye la.” (Mɔl. 6:22) Awieleɛ bɔkɔɔ ne, Gyihova hanle hilele Nowa kɛ yeha kenle nsuu na Azuyilɛ ne abɔ ɔ bo. Ɛhye manle Nowa nee ye abusua ne nyianle mekɛ dɔɔnwo vale boɔboale nane ne mɔ anloa wɔ ɛlɛne ne anu. “Nowa lile ɛvolɛ ɛya nsia la, ye siane ne mɔɔ tɔ zolɛ nwiɔ na ye kenle bulu nee nsuu ne azo,” bɛwiele debie biala na ezule ne bɔle ɔ bo dɔle.—Mɔl. 7:1-5, 11.
8. Kɛzi Azuyilɛ ne anwo edwɛkɛ ne boa maa yɛnyia anwodozo kɛ Gyihova ze mekɛ mɔɔ ɔbalie ye menli wɔ ngyehyɛleɛ ɛhye awieleɛ ne anu ɛ?
8 Azuyilɛ ne anwo edwɛkɛ ne maa yɛnwu ye kɛ Gyihova ze mekɛ nee adenle kpalɛ mɔɔ ɔdua zo ɔdie ye menli la. Yɛlɛbikye ewiade ne awieleɛ yemɔti yɛbahola yɛanyia anwodozo kɛ saa “kenle ne nee mekɛ ne” dwu a, mɔɔ Gyihova ɛbɔ ɔ ti anu kɛ ɔbayɛ la kɔsɔɔti bara nu.—Mat. 24:36; bɛgenga Habakɛke 2:3.
BƐLIELE BƐ WƆ NYEVILE KƆKƆLƐ NE ANU
9, 10. Kɛzi Gyihova luale ye menli ne anwo zo zuale Yigyibitima ɛhane ɛ?
9 Yɛnwu ye wɔ Azuyilɛ ne anwo edwɛkɛ ne anu kɛ Gyihova di ninyɛne nwo gyima maa ye bodane ba nu. Neazo mɔɔ tɔ zo nwiɔ mɔɔ yɛbazuzu nwolɛ la kile kɛ yɛbahola yɛanyia anwodozo kɛ Gyihova bava ye tumi kpole ne alie ye menli na ye ɛhulolɛdeɛ ayɛ ɛkɛ. Nɔhalɛ nu, Gyihova die ye menli dahuu. Noko ɔdwu mekɛ ne bie a ɔdua ye menli ne anwo zo ɔsua ye kpɔvolɛma ɛhane. Ɛhye bie zile wɔ mekɛ mɔɔ Gyihova liele ye menli Yizilayɛma vile Yigyibiti akɛlɛzonlenlɛ nu la.
10 Yizilayɛma kɛyɛ mgbe nsa a vile Yigyibiti a. Gyihova manle Mosisi vale Yizilayɛma hɔle ɛleka mɔɔ Falo baha kɛ, bɛminli na bɛlɛdi ahyimango la. (Bɛgenga Adendulɛ 14:1-4.) Yemɔti Falo nee ye ɛlɔne ne doale bɛ na bɛhɔdole bɛ Nyevile Kɔkɔlɛ ne anloa. Ɛnee yerayɛ kɛ Yizilayɛma ɛnlɛ ɛleka ɛmbɔ bɛ ti la. (Ade. 14:5-10) Noko ɛnee Yizilayɛma ɛnle esiane nu. Duzu ati ɔ? Ɔluakɛ ɛnee Gyihova ɛziezie ɔ nwo kɛ ɔbalie bɛ.
11, 12. (a) Kɛzi Gyihova boale Yizilayɛma ɛ? Duzu a vile Nyamenle moalɛ ne anu rale a? (b) Duzu a ɛhye maa yɛnwu ye wɔ Gyihova anwo a?
11 “Amungu mpila” ne mɔɔ li Yizilayɛma anyunlu la zenle lile bɛ nzi na ɔzile Yigyibitima adenle. Mpila ne yele awozinli manle Yigyibitima, noko wienyi dale Yizilayɛma anyunlu wɔ nɔɔzo bɔbɔ. (Bɛgenga Adendulɛ 14:19, 20.) Akee Gyihova manle aduduleɛ anwoma anu ɛsesebɛ bie bɔle na ɔhyɛle nyevile ne anu ɔyele azɛlɛ resee ɔdole nyevile ne avinli. Kpolerazulɛ biala ɛnle nwolɛ kɛ ɛhye hyɛle ɔluakɛ kɛlɛtokɛ ne se anwoma ne bɔle “nɔe ne amuala” na yemɔ anzi “Yizilayɛma luale nyevile ne anu azɛlɛ resee ne azo.” Ɛnee Yizilayɛma anwo ɛnyɛ ndɛ kɛ Yigyibiti sogyama konle ehwili ne mɔ la. Noko Yigyibitima asa anga Yizilayɛma ɔluakɛ ɛnee Gyihova ɛlɛko amaa ye menli. “Yigyibiti ɛlɔnema ne anye zo danle bɛ. [Gyihova] manle bɛ konle ehwili ne mɔ agyakɛ miminle mɔɔ bɛtwe bɛ nwo fee a ɔnyɛ boɛ a.”—Ade. 14:21-25.
12 Mekɛ mɔɔ Yizilayɛma pɛle nyevile ne la, Gyihova zele Mosisi kɛ: “Tende ɛ sa nyevile ne anu maa nyevile ne ɛha ɛbɔ nu ɛva Yigyibitima, bɛ konle ehwili ne mɔ, nee menli mɔɔ ka mgbɔnwɔ ne mɔ la anwo zo.” Mekɛ mɔɔ nzule ne ɛlɛba la Yigyibitima bɔle mɔdenle kɛ bɛnriandi, noko “[Gyihova] hanle bɛ guale nyevile ne anu.” Bɛangola nriandi. “Bɛ nuhua ko bɔbɔ anga.” (Ade. 14:26-28) Gyihova manle ɔlale ali kɛ ɔlɛ tumi ɔdie ye menli wɔ tɛnlabelɛ biala anu.
BƐNYIANLE BƐ TI WƆ GYƐLUSALƐM ƐZƐKYELƐ NE ANU
13. Adehilelɛ boni a Gyisɛse vale manle a? Duzu a bie a ɛnee ye ɛdoavolɛ ne mɔ ɛlɛdwenle nwo a?
13 Neazo mɔɔ tɔ zo nsa mɔɔ yɛbazuzu nwo la a le edwɛkɛ mɔɔ zile wɔ mekɛ mɔɔ Wulomu sogyama tetale Gyɛlusalɛm wɔ ɛvoya ne mɔɔ lumua la anu la. Neazo ɛhye si zo kɛ Gyihova ze ninyɛne mɔɔ ɔbazi na ye bodane ara nu la. Gyihova manle Gyisɛse vale adehilelɛ manle Keleseɛnema mɔɔ ɛnee wɔ Gyɛlusalɛm nee Dwudiya kolaa na ɛzɛkyelɛ ne ara wɔ ɛvolɛ 70 ne anu wɔ Kelaese ewule nzi la. Gyisɛse hanle kɛ saa bɛnwu “munzudeɛ ne mɔɔ bɔ maanle,” la kɛ ɔgyi “ɛleka nwuanzanwuanza ne a,” ɛnee bɛnriandi bɛhɔ “awoka ne mɔ azo.” (Mat. 24:15, 16) Noko kɛ ɔkɛyɛ na Gyisɛse ɛdoavolɛ ne mɔ anwu mekɛ mɔɔ ngapezo ɛhye bara nu la ɛ?
14. Ninyɛne boni a zile mɔɔ manle Gyisɛse adehilelɛ ne anu lale ɛkɛ a?
14 Gyisɛse edwɛkɛ ne mɔɔ ɔhanle la anu ralale ɛkɛ ne wienyi wɔ ɛvolɛ dɔɔnwo anzi. Wɔ Kelaese ewule nzi wɔ ɛvolɛ 66 ne anu, Wulomu sogyama mɔɔ ɛnee Cestius Gallus a li bɛ ti la rale Gyɛlusalɛm kɛ bɛbazi Dwuuma atuadelɛ ne anloa. Mekɛ mɔɔ Dwuu atuadelɛma ne mɔɔ bɛfɛlɛ bɛ Maanlekulovolɛma la hɔveale ɛzonlenlɛ sua ne anu la, Wulomu sogyama bɔle ɔ bo zɛkyele ɛzonlenlɛ sua ne bane ne. Keleseɛnema mɔɔ hakyele Gyisɛse adehilelɛ ne la ɛnee te ɛhye mɔ kɔsɔɔti abo. Bɛdele ɔ bo kɛ fɛlɛnra ne mɔɔ Wulomu sogyama mɔɔ sonle awozonle la vale ziele ɛzonlenlɛ sua ne bane ne anwo la le “munzudeɛ ne mɔɔ bɔ maanle” la na yera “ɛleka nwuanzanwuanza ne.” Yemɔti ɛnee mekɛ ɛdwu mɔɔ ɔwɔ kɛ Gyisɛse ɛdoavolɛ ne mɔ nriandi kɔ “awoka ne mɔ azo” a. Noko kɛ ɔkɛyɛ na bɛavi sua mɔɔ agbɔvolɛ ɛbɔ ye ɛyia la azo ɛ? Ɛnee debie mɔɔ bɛ nye ɛnla la bazi.
15, 16. (a) Adehilelɛ mɔɔ anu la ɛkɛ wienyi la boni a Gyisɛse vale manle a? Duzu ati a ɛnee nwolɛ hyia kɛ ye ɛdoavolɛ ne mɔ di zo a? (b) Duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ na yɛanyia ngoane a?
15 Mɔɔ yɛ nwanwane la a le kɛ, Cestius Gallus nee ye sogyama vile Gyɛlusalɛm na bɛhɔle sua nu. Maanlekulovolɛma ne kpole bɛ. Kɛkala mɔɔ Wulomuma ne nee Dwuu atuadelɛma ne ɛvi sua ne azo la, Gyisɛse ɛdoavolɛ ne mɔ banyia adenle anriandi. Ɛnee Gyisɛse ɛha ɛhile bɛ kɛ bɛvi sua ne azo ndɛndɛ, bɛmmafa bɛ ninyɛne. (Bɛgenga Mateyu 24:17, 18.) Ɛnee ɔhyia kɛ bɛdi Gyisɛse edwɛkɛ ne azo na bɛfi ɛkɛ ndɛndɛ. Duzu ati ɔ? Ɔluakɛ yeangyɛ Maanlekulovolɛma ne ziale na bɛhyele menli mɔɔ wɔ Gyɛlusalɛm nee Dwudiya la mialera nu bɛmanle bɛbokale bɛ atuadelɛ ne anwo. Dwuuma ekpunli dɔɔnwo nee bɛ nwo honle kpondɛle tumi yemɔti sua ne azo zɛkyele ndɛndɛ. Gyɛlusalɛm ɛvilɛ rayɛle se kpole kpalɛ. Mekɛ mɔɔ Wulomuma ziale rale wɔ ɛvolɛ 70 ne anu wɔ Kelaese ewule nzi la, ɛnee akee awie biala ɛngola ɛnvi Gyɛlusalɛm. (Luku 19:43) Awie biala mɔɔ dɛnlanle sua ne azo la angola nriandi! Noko, Keleseɛnema mɔɔ lile Gyisɛse edwɛkɛ ne azo la nriandile hɔle awoka ne mɔ azo na bɛnyianle bɛ ti. Bɛnwunle kɛ Gyihova ze kɛ ɔsi ɔdie ye menli la. Duzu a yɛsukoa yɛfi edwɛkɛ ɛhye anu a?
16 Wɔ anwongyelelɛ kpole ne anu, ɔbahyia kɛ Keleseɛnema di adehilelɛ mɔɔ vi Nyamenle Edwɛkɛ ne anu nee ahyehyɛdeɛ ne ɛkɛ la azo. Kɛ neazo la, Gyisɛse vale adehilelɛ manle ye ɛdoavolɛma kɛ bɛnriandi bɛhɔ “awoka ne mɔ azo.” Wɔ anwongyelelɛ kpole ne anu, bɛbamaa yɛdayɛ noko adehilelɛ kɛ yɛnriandi yɛhɔ. Kɛzi yɛbanriandi ye ɛ? Kɛkala, yemɔ yɛnze.b Noko yɛdie yɛdi kɛ Gyihova bamaa yɛade adehilelɛ ne abo wɔ ye mekɛ kpalɛ nu. Saa yɛdi adehilelɛ ne mɔɔ bɛbava bɛamaa wɔ zɔhane mekɛ ne la azo a, yɛɛ yɛbanyia yɛ ti a. Ɛhye ati, ɔwɔ kɛ yɛbiza yɛ nwo kɛ: “Medi adehilelɛ mɔɔ Gyihova fa maa ye menli ɛnɛ la azo ɔ? Asoo medi zo ɛkɛ ne ala, anzɛɛ metwenlehwenle me bo aze kolaa?”—Gye. 3:17.
BƐZIEZIE YƐ BƐMAA MƆƆ LA YƐ NYUNLU LA
17. Duzu a yɛsukoa yɛfi Gɔɔgo mɔɔ ɔbateta Nyamenle menli la anwo ngapezo ne mɔɔ Habakɛke hanle la anu a?
17 Akee bɛmaa yɛha Gɔɔgo ɛtetalɛ ne mɔɔ yɛhanle nwolɛ edwɛkɛ wɔ mɔlebɛbo ne la anwo edwɛkɛ dɔɔnwo. Yizikeɛle hanle mekɛ ɛhye anwo edwɛkɛ, na Habakɛke noko hanle bie. Ɔhanle kɛ: “Mete na me nwo wozo me, ɔ ne maa me nloa babonle wozo; me nwo golo me, me gyakɛ to bɛka nu. Mebayɛ koonwu meahendɛ amaneɛnwunlɛ kenle ne mɔɔ Nyamenle bava adea menli mɔɔ ko fa yɛ la.” (Hab. 3:16) Mekɛ mɔɔ Habakɛke dele kɛ agbɔvolɛ ɛlɛba arateta Nyamenle menli ne la, ɔ kunlu tetele ye, ɔ nloa wozole, na ɔ nwo golole ye. Noko ngapezonli ne hanle kɛ “mebayɛ koonwu meahendɛ” Gyihova kenle ne. Yɛdayɛ noko saa Gɔɔgo nee ye ɛlɔnema ne bateta yɛ a, yɛ ahonle badu. Noko yɛbahola yɛanyia anwodozo ne mɔɔ ɛnee Habakɛke lɛ la bie kɛ Gyihova balie ye menli.—Hab. 3:18, 19.
18. (a) Saa yɛ agbɔvolɛ bateta yɛ a, duzu ati a ɔnle kɛ yɛsulo a? (b) Duzu a yɛbazuzu nwo wɔ edwɛkɛ mɔɔ doa zo la anu a?
18 Neazo nsa ne mɔɔ yɛzuzu nwolɛ la maa yɛnwu ye wienyi kɛ Gyihova ze kɛzi ɔdie ye menli la. Ye bodane ɛnli mgba; ɔbali ye kpɔvolɛma anwo zo konim. Saa yɛkpondɛ kɛ yɛ nye die wɔ Gyihova konimlilɛ ne anu a, ɔwɔ kɛ yɛdi nɔhalɛ yɛkɔ awieleɛ. Kɛzi Gyihova boa yɛ ɛnɛ ɔmaa yɛgyinla yɛ munlililɛ nu ɛ? Yɛbazuzu ɛhye anwo wɔ edwɛkɛ mɔɔ doa zo la anu.
[Ɔ bo ɛkɛ ne edwɛkɛ ne mɔ]
a Nea December 15, 2010 Nrelenza Ɛzinzalɛ Arane ne, mukelɛ 30-31.
b Nea May 1, 1999, Nrelenza Ɛzinzalɛ Arane ne, mukelɛ 19.