EDWƐKƐ 20
EDWƐNE 7 Gyihova, Yɛ Anwosesebɛ
Maa Gyihova Ɛkyekye Ɛ Rɛle
“Ayɛlɛyelɛ ɛha . . . anwunvɔnezelɛ Selɛ nee arɛlekyekyelɛ muala Nyamenle ne.”—2 KƆL. 1:3.
BODANE
Ninyɛne mɔɔ yɛsukoa yɛfi kɛzi Gyihova kyekyele Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu arɛle la anu la.
1. Tɛnlabelɛ boni a ɛnee Dwuuma mɔɔ wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la wɔ nu a?
PƐ KƐZI Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu wɔ Babelɔn la bade nganeɛ la anwo nvoninli. Bɛ nye gyi nwo a bɛzɛkyele bɛ maanle ne a. Ɔlua bɛ ɛtane nee bɛ nenyia mɔ ɛtane ne mɔ ati, bɛyele bɛ bɛvile bɛ sua zo bɛhɔle maanle fofolɛ nu. (2 Ek. 36:15, 16, 20, 21) Mɔɔ bɛwɔ akɛlɛzonlenlɛ nu wɔ Babelɔn la, ɛnee bɛlɛ fanwodi bɛyɛ debie biala. (Gyɛ. 29:4-7) Noko ɛnee ɛbɛlabɔlɛ ɛnla aze ɛmmaa bɛ yɛɛ tɛ ɛleka mɔɔ anrɛɛ bɛbahulo kɛ bɛbadɛnla la ɛne. Kɛzi bɛnwunle bɛ tɛnlabelɛ ne ɛ? Nea edwɛkɛ mɔɔ bɛ nuhua ko hanle la: “Wɔ Babelɔn azule ne mɔ anloa, ɛkɛ ne a yɛdɛnlanle a. Mekɛ mɔɔ yɛhakyele Zayɔn la, yɛzunle.” (Edw. 137:1) Ɛnee ngɛkɛlɛ ɛhye mɔ mɔɔ bɛ rɛle ɛbɔ la hyia arɛlekyekyelɛ, noko nwane a bakyekye bɛ rɛle a?
2-3. (a) Duzu a Gyihova yɛle maanle Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la a? (b) Duzu a yɛbazuzu nwo wɔ edwɛkɛ ɛhye anu a?
2 Gyihova le “arɛlekyekyelɛ muala Nyamenle ne.” (2 Kɔl. 1:3) Kɛmɔ ɔle Nyamenle mɔɔ lɛ ɛlɔlɛ la ati, ɔ nye die nwo kɛ ɔbakyekye bɛdabɛ mɔɔ bɛtwe bɛbikye ye la amuala arɛle. Ɛnee Gyihova ze kɛ bɛ nuhua bie mɔ bɛalie ye ndeanlɛ ado nu na bɛazia bɛara ye ɛkɛ. (Aye. 59:20) Ɔti ɛvolɛ mɔɔ bo 100 kolaa na bɛahɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la, Nyamenle maanle ngapezonli Ayezaya hɛlɛle buluku ne mɔɔ ye duma la zo la. Duzu ati a ɔmaanle ɔhɛlɛle a? Ayezaya hɛlɛle kɛ: “‘Bɛkyekye me menli ne arɛle, bɛkyekye bɛ rɛle,’ bɛ Nyamenle ne a se a.” (Aye. 40:1) Ɔti Gyihova luale edwɛkɛ mɔɔ ngapezonli ne hɛlɛle la azo kyekyele Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la arɛle.
3 Ɔyɛ a yɛdayɛ noko yɛhyia arɛlekyekyelɛ kɛ Dwuuma zɔhane mɔ la. Wɔ edwɛkɛ ɛhye anu, yɛbazuzu ndenle nsa mɔɔ Gyihova luale zo kyekyele menli mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la arɛle la anwo: (1) Ɔbɔle ɛwɔkɛ kɛ ɔbava bɛdabɛ mɔɔ bɛbanlu bɛ nwo la ɛtane yeahyɛ bɛ, (2) ɔmaanle ye menli ne nyianle anyelazo, yɛɛ (3) ɔyele ɛzulolɛ ɔvile bɛ nu. Mekɛ mɔɔ yɛlɛsuzu edwɛkɛ ɛhye mɔ anwo la, anrɛɛ yɛ kɛzi Gyihova arɛlekyekyelɛ edwɛkɛ ne bahola aboa yɛdayɛ noko la nzonlɛ.
GYIHOVA SE YƐ ANWUNVƆNE NA ƆFA YƐ ƐTANE ƆKYƐ YƐ
4. Kɛzi Gyihova lale ye ali kɛ ɔle anwunvɔnezelɛ Nyamenle ɛ? (Ayezaya 55:7)
4 Gyihova le “anwunvɔnezelɛ Selɛ.” (2 Kɔl. 1:3) Ɔlale zɔhane subane ne ali wɔ mekɛ mɔɔ ɔbɔle ɛwɔkɛ kɛ ɔbava Dwuuma ne mɔɔ bɛbanlu bɛ nwo la ɛtane yeahyɛ bɛ la. (Kenga Ayezaya 55:7.) Ɔhanle kɛ: “Mebava ɛlɔlɛ kpundii mɔɔ wɔ ɛkɛ dahuu la meaze wɔ anwunvɔne.” (Aye. 54:8) Kɛzi Gyihova bala ye anwunvɔnezelɛ ne ali ɛ? Ɛnee Dwuuma ne babu bɛ ɛtane ne anwo mgbonda ɛdeɛ, noko Gyihova bɔle ɛwɔkɛ kɛ ɔnrɛmaa bɛnrɛha Babelɔn. Ɛnee bɛbahɔ akɛlɛzonlenlɛ nu mekɛ ekyii bie ala. (Aye. 40:2) Nea kɛzi edwɛkɛ ɛhye bakyekye bɛdabɛ mɔɔ bɛnlunle bɛ nwo la arɛle a!
5. Duzu ati a yɛbahola yɛahile Gyihova anwunvɔnezelɛ ne anwo anyezɔlɛ kpole yɛadɛla Dwuuma ne a?
5 Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Gyihova lɛ ɛhulolɛ kɛ ɔbava ye azonvolɛ ɛtane yeahyɛ bɛ bɔkɔɔ. Ɛnɛ, yɛbahola yɛahile Gyihova ɛtanefakyɛ ne anwo anyezɔlɛ kpole yɛadɛla Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la bɔbɔ. Adenle boni azo? Yɛze debie mɔɔ Gyihova gyinla zo fa ɛtane kyɛ la. Mɔɔ Ayezaya hɛlɛle ye ngapezo ne la, ɔ nzi ɛvolɛ mɔɔ bo 700 la yɛɛ Gyihova zoanle ye kulovolɛ Ralɛ ne wɔ azɛlɛ ye azo kɛ ɔradua ɛkpɔnedeɛ ne ɔmaa ɛtanevolɛma kɔsɔɔti mɔɔ ɛnlu bɛ nwo la a. Afɔlebɔlɛ zɔhane a ɔgyinla zo ‘ɔkyikyi ɛtane’ bɔkɔɔ a. (Gyi. 3:19; Aye. 1:18; Ɛfɛ. 1:7) Amgba yɛsonle Nyamenle mɔɔ se anwunvɔne!
6. Saa yɛdwenledwenle Gyihova anwunvɔnezelɛ ne anwo a, kɛzi ɔbahola yeaboa yɛ ɛ? (Eza nea nvoninli ne.)
6 Saa yɛ adwenle bua yɛ fɔlɛ dahuu a, edwɛkɛ mɔɔ wɔ Ayezaya 55:7 la bahola akyekye yɛ rɛle. Yɛ nuhua bie mɔ adwenle kɔ zo bua yɛ fɔlɛ wɔ ɛtane mɔɔ yɛyɛ ye dɛba la anwo, saa bɔbɔ yɛnlu yɛ nwo a. Saa yɛtɛnwu yɛ ɛtane ne anwo amaneɛ a, yɛɛ ɔta ɔba ye zɔ a. Noko saa yɛha yɛ ɛtane ne na yɛyɛ nzenzaleɛ a, yɛbahola yɛanyia anwodozo kɛ Gyihova ɛva yɛ ɛtane ɛhyɛ yɛ. Na saa Gyihova fa yɛ ɛtane kyɛ yɛ a, ɔkpa kɛ ɔnrɛhakye ye bieko. (Fa toto Gyɛlɛmaya 31:34 anwo.) Ɔti saa Gyihova ɛndwenle yɛ ɛtane mɔɔ yɛyɛle ye dɛba la anwo a, ɔnle kɛ yɛdayɛ noko yɛdwenle nwo. Mɔɔ hyia Gyihova la a le mɔɔ yɛlɛyɛ ye ɛnɛ la na tɛ nvonleɛ mɔɔ yɛyɛle ye dɛba ne la ɔ. (Yiz. 33:14-16) Yɛɛ ɔnrɛhyɛ, yɛ anwunvɔnezelɛ Selɛ ne balie yɛ avi amaneɛ mɔɔ yɛ nvonleɛ ne mɔ ɛlɛmaa yɛanwu ye la anu bɔkɔɔ.
Tɛ mɔɔ hyia Gyihova la a le nvonleɛ mɔɔ yɛyɛle ye dɛba la, emomu debie mɔɔ yɛlɛyɛ ye ɛnɛ la (Nea ɛdendɛkpunli 6)
7. Saa yɛlɛfea ɛtane bie azo a, duzu a baha yɛ yeamaa yɛakpondɛ moalɛ a?
7 Saa yɛyɛ ɛtane kpole bie yɛvea na yɛ adwenle ɛlɛbua yɛ fɔlɛ a, duzu a ɔwɔ kɛ yɛyɛ a? Baebolo ne maa yɛ anwosesebɛ kɛ yɛha yɛhile asafo nu mgbanyima ne mɔ yɛmaa bɛboa yɛ. (Gye. 5:14, 15) Bie a ɔbayɛ se kɛ yɛbaha yɛ ɛtane ne yɛahile bɛ. Noko saa yɛnlu yɛ nwo na yɛkakye kɛ Gyihova nee mrenyia nɔhavoma ɛhye mɔ mɔɔ yekpa bɛ kɛ bɛboa yɛ la bala ɛlɔlɛ nee anwunvɔnezelɛ ali a, ɔbaha yɛ yeamaa yɛaha yɛ ɛtane ne yɛahile bɛ. Nea kɛzi Gyihova anwunvɔnezelɛ ne kyekyele adiema nrenyia bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Arthur,a mɔɔ ɛnee ye adwenle bua ye fɔlɛ kpole wɔ ɛtane bie mɔɔ ɔyɛle la anwo la arɛle la. Arthur hanle kɛ: “Meneanle nlanwonvoninli too asɛɛ ɛvolɛ ko. Noko mɔɔ mendiele ɛdendɛlɛ bie mɔɔ fale deɛmɔti ɔhyia kɛ yɛnyia adwenle mɔɔ anu te la anwo la, menganle me ɛtane ne mengilele me ye nee mgbanyima ne mɔ. Mɔɔ menganle me ɛtane ne la, me nwo dɔle me noko ɛnee me adwenle tɛgyegye me wɔ mɔɔ menyɛle la anwo. Mgbanyima ne mɔ hakyele me kɛ Gyihova ɛtɛkpole me. Ɔtea yɛ ɔluakɛ ɔkulo yɛ. Bɛ edwɛkɛ kɛnlɛma ne hanle me ahonle na ɔboale me ɔmaanle mengakyile me adwenle.” Ɛnɛ, Arthur le dahuu adekpakyelɛnli yɛɛ asafo nu sonvolɛ. Kɛmɔ yɛze kɛ saa yɛnu yɛ nwo a Gyihova baze yɛ anwunvɔne la ati, nea kɛzi ɔkyekye yɛ rɛle a!
GYIHOVA MAA YƐNYIA ANYELAZO
8. (a) Anyelazo boni a Gyihova maanle Dwuuma mɔɔ hɔle akɛlɛzonlenlɛ nu la nyianle a? (b) Kɛ mɔɔ Ayezaya 40:29-31 kile la, kɛzi anyelazo maanle Dwuuma mɔɔ nlunle bɛ nwo la dele nganeɛ ɛ?
8 Wɔ sonla nye zo ɛnee Dwuuma mɔɔ wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la ɛnlɛ anyelazo biala. Ɛnee menli ze kɛ Babelɔn Ewiade Tumililɛ ne ɛngyakyi menli mɔɔ ɔbahye bɛ yeahɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la. (Aye. 14:17) Noko Gyihova maanle ye menli ne nyianle anyelazo. Ɔbɔle ɛwɔkɛ kɛ ɔbamaa ye menli ne anyia fanwodi na ɛnee debie biala ɛnrɛhola ɛnrɛzi ye adenle. (Aye. 44:26; 55:12) Wɔ Gyihova anye zo, ɛnee Babelɔn le kɛ munlutu. (Aye. 40:15) Saa ɛwu anwoma ɛgua munlutu zo a, ɔbaminliminli bɔkɔɔ. Kɛzi anyelazo baboa Dwuuma ne ɛ? Ɔbakyekye bɛ rɛle ɛdeɛ, noko eza ɔbayɛ ninyɛne dɔɔnwo. Ayezaya hɛlɛle kɛ: “Bɛdabɛ mɔɔ bɛ nye la Gyihova anwo zo la banyia anwosesebɛ fofolɛ.” (Kenga Ayezaya 40:29-31.) Amgba, anyelazo bamaa bɛanyia anwosesebɛ fofolɛ; “bɛbadu faa kɛ asɛɛ bɛlɛ kɔleɛ ndɛbalɛ.”
9. Duzu a ɛnee ɔbamaa Dwuuma ne anyia Gyihova ɛwɔkɛ ne mɔ anu anwodozo a?
9 Eza Gyihova maanle Dwuuma ne nyianle debie mɔɔ bɛbagyinla zo bɛanyia ye ɛwɔkɛ ne mɔ anu anwodozo a. Adenle boni azo? Dwenle ngapezo mɔɔ ɛra nu dɛba la anwo. Ɛnee bɛze kɛ Aselea ɛli Yizilayɛ sɔlɔ belemgbunlililɛ ne anwo zo konim na yeva menli ne yehɔ akɛlɛzonlenlɛ nu. (Aye. 8:4) Bɛnwunle kɛ Babelɔnoma zɛkyele Gyɛlusalɛm na bɛvale menli ne bɛhɔle akɛlɛzonlenlɛ nu. (Aye. 39:5-7) Bɛnwunle Belemgbunli Zɛdikaya mɔɔ Babelɔn belemgbunli ne bobɔle ɔ nye na ɔvale ye ɔhɔle Babelɔn la. (Gyɛ. 39:7; Yiz. 12:12, 13) Debie biala mɔɔ Gyihova hanle dole ɛkɛ ne la rale nu. (Aye. 42:9; 46:10) Ɔbayɛ kɛ ɛhye mɔ amuala maanle bɛnyianle diedi kpole kɛ ɛwɔkɛ mɔɔ Gyihova bɔle kɛ ɔbalie bɛ la bara nu!
10. Duzu a baboa yɛ yeamaa yɛ anyelazo ayɛ kpole wɔ awieleɛ mekɛ ɛhye anu a?
10 Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Saa yɛ rɛle bɔ a, anyelazo bahola akyekye yɛ rɛle na yeaboa yɛ yeamaa yɛanyia anwosesebɛ fofolɛ. Yɛde mekɛ mɔɔ anu yɛ se la anu yɛɛ agbɔvolɛ mɔɔ bɛ nwo yɛ se la dwazo tia yɛ. Noko ɔnle kɛ yɛmaa yɛ rɛle bɔ somaa. Gyihova ɛmaa yɛ anyelazo kɛnlɛma bie—yɛbadɛnla aze dahuu wɔ nɔhalɛ anzodwolɛ nu na yɛanyia anwobanebɔlɛ. Ɔwɔ kɛ yɛfa yɛ adwenle yɛsie anyelazo zɔhane azo dahuu. Tɛ ye zɔhane a, yɛ anyelazo ne baha aze, ɔbayɛ kɛ asɛɛ yɛgyi nvɛnzɛlɛ mɔɔ nuhua ɛyɛ evinli la anu yɛlɛnea ɛleka kɛnlɛma bie la, yɛnrɛnwu ye kpalɛ. Kɛ ɔkɛyɛ na “yɛakyikyi nvɛnzɛlɛ ne anu,” kile kɛ, kɛzi yɛbamaa yɛ anyelazo ne ahɔ zo ayɛ kpole ɛ? Yɛbahola yɛapɛ kɛzi yɛ ɛbɛlabɔlɛ bayɛ anyelielɛ wɔ ewiade fofolɛ ne anu la anwo nvoninli wɔ yɛ adwenle nu dahuu. Yɛbahola yɛagenga edwɛkɛ, yɛanlea vidio na yɛadie edwɛne mɔɔ ka yɛ anyelazo ne anwo edwɛkɛ la. Yɛɛ yɛbahola yɛaha ɛwɔkɛ mɔɔ yɛ nye la ye ade ɛsesebɛ kɛ ɔbara nu la anwo edwɛkɛ yɛahile Gyihova wɔ asɔneyɛlɛ nu.
11. Duzu a boale adiema raalɛ bie mɔɔ ɔ nwo toto ye mgbole la ɔmaanle ɔnyianle anwosesebɛ fofolɛ a?
11 Suzu kɛzi anyelazo kyekyele adiema raalɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Joy mɔɔ ɔ nwo ta toto ye mgbole la arɛle na ɔmaanle ye anwosesebɛ la anwo. Ɔhanle kɛ: “Saa me ngyegyelɛ ne mɔ maa adwenleadwenle tɔ me nwo a, meka kɛzi mete nganeɛ la mekile Gyihova na meze kɛ ɔte me edwɛkɛ bo. Akee Gyihova fa ‘tumi bedevinli ne’ maa me.” (2 Kɔl. 4:7) Eza Joy pɛ ye nvoninli wɔ ye adwenle nu kɛ ɔwɔ ewiade fofolɛ ne anu, mɔɔ “maanlema ne anu biala ɛnrɛha kɛ: ‘Me nwo ɛdo me’” la. (Aye. 33:24) Saa yɛdayɛ noko yɛka kɛzi yɛte nganeɛ la yɛkile Gyihova na yɛfa yɛ adwenle yɛsie yɛ anyelazo ne azo a, yɛbanyia anwosesebɛ fofolɛ.
12. Duzu ati a ɔwɔ kɛ yɛfa yɛ nwo yɛto Gyihova ɛwɔkɛ ne mɔ azo a? (Eza nea nvoninli ne.)
12 Kɛ mɔɔ Gyihova yɛle maanle Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la, zɔhane ala a yemaa yɛnwu deɛmɔti ɔwɔ kɛ yɛfa yɛ nwo yɛto ye ɛwɔkɛ ne mɔ azo la a. Dwenle ngapezo ngakyile mɔɔ yɛnwu kɛ ɔlɛba nu la anwo. Kɛ neazo la, yɛnwu ewiade tumililɛ mɔɔ ‘foa bie yɛ se na foa bie le bɛtɛɛ’ la. (Dan. 2:42, 43) Eza yɛte kɛ ‘azɛlɛkpusulɛ ɛra ɛleka ngakyile’ yɛɛ yɛka edwɛkpa ne yɛkile “maanle maanle ne amuala.” (Mat. 24:7, 14) Ngapezo ɛhye mɔ nee gyɛne dɔɔnwo maa diedi mɔɔ yɛlɛ wɔ Gyihova ɛwɔkɛ ne mɔ mɔɔ kyekye yɛ rɛle mɔɔ ɔbara nu kenle bie la yɛ kpole.
Ngapezo ngakyile mɔɔ yɛnwu kɛ ɔlɛba nu ɛnɛ la maa yɛfa yɛ nwo yɛto Gyihova ɛwɔkɛ ne mɔ azo (Nea ɛdendɛkpunli 12)
GYIHOVA YE ƐZULOLƐ FI YƐ NU
13. (a) Saa Dwuuma ne nyia fanwodi a, ngyegyelɛ boni mɔ a ɛnee bɛbahola bɛayia a? (b) Kɛ mɔɔ bɛhilehile nu wɔ Ayezaya 41:10-13 la, kɛzi Gyihova kyekyele Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la arɛle ɛ?
13 Gyihova luale anyelazo kɛnlɛma bie azo kyekyele Dwuuma mɔɔ ɛnee wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la arɛle ɛdeɛ, noko ɛnee ɔze kɛ bɛbahola bɛayia ngyegyelɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛnyia fanwodi la. Gyihova hanle kɛ saa ɔka ekyii Dwuuma ne nyia fanwodi a, belemgbunli bie mɔɔ lɛ tumi la bazɛkye maanle maanle mɔɔ zuozua Babelɔn la na yeateta Babelɔn noko. (Aye. 41:2-5) Asoo ɛnee ɔwɔ kɛ ɛzulolɛ ka Dwuuma ne ɔ? Gyihova limoale kyekyele ye menli ne arɛle. Ɔhanle kɛ: “Mmasulo, ɔluakɛ me nee wɔ lua. Mmadwenledwenle, ɔluakɛ mele wɔ Nyamenle.” (Kenga Ayezaya 41:10-13.) Mɔɔ ɔhanle kɛ “mele wɔ Nyamenle” la, ɛnee duzu a ɔlɛkile a? Ɛnee ɔngakye Dwuuma ne kɛ bɛzonle ye, ɔluakɛ ɛnee bɛze ye dɛba kɛ ɔwɔ kɛ bɛsonle ye. Emomu, ɛnee ɔlɛkakye bɛ kɛ ɔtɛbɔ bɛ afoa.—Edw. 118:6.
14. Duzu bieko a Gyihova yɛle boale Dwuuma ne amaa bɛ ahonle andu a?
14 Eza Gyihova hakyele Dwuuma ne kɛzi ye tumi ne nee ye nrɛlɛbɛ ne le kpole la, na yemɔ yele ɛzulolɛ vile bɛ nu. Ɔhanle ɔhilele Dwuuma ne kɛ bɛdo bɛ nye anwuma bɛnlea nwɔlɔra ne mɔ. Ɔhanle ɔhilele bɛ kɛ tɛ nwɔlɔra ne mɔ ala a ɔbɔle a, emomu eza ɔze nwɔlɔra ne mɔ ko biala duma. (Aye. 40:25-28) Ɛhye kile kɛ ɔze ye sonvolɛ ko biala duma! Ɔti saa Gyihova lɛ tumi ɔfa ɔbɔ nwɔlɔra ne mɔ a, ɔkile kɛ ye biala anu ɔlɛ tumi mɔɔ ɔbava yeaboa ye menli ne a. Nɔhalɛ nu, ɛnee debie biala ɛnle ɛkɛ mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔmaa adwenleadwenle tɔ Dwuuma ne anwo anzɛɛ ɔka bɛ ɛzulolɛ a.
15. Kɛzi Nyamenle zieziele Dwuuma ne maanle mɔɔ ɛnee la bɛ nyunlu la ɛ?
15 Eza Gyihova zieziele ye menli ne maanle mɔɔ ɛnee la bɛ nyunlu la. Wɔ Ayezaya buluku ne foa mɔɔ limoa la anu, Nyamenle hanle hilele Dwuuma ne kɛ: “Me menli, bɛhɔwolo bɛ suakunlu, na bɛtoto bɛ nlenkɛ ne mɔ anu. Bɛva bɛ nwo bɛvea ekyii kɔkpula kɛ ɛya ne kɛpɛ nu.” (Aye. 26:20) Ɔbayɛ kɛ edwɛkɛ ɛhye limoale rale nu wɔ mekɛ mɔɔ Belemgbunli Saelɛse lile Babelɔn anwo zo konim la. Tete Giliki tetedwɛkɛ kɛlɛvolɛ bie hanle kɛ wɔ mekɛ mɔɔ Saelɛse hɔle Babelɔn la, ɔhanle “ɔhilele ye [sogyama ne] kɛ bɛhu awie biala mɔɔ bɛbanwu ye wɔ gua ne azo la.” Nea kɛzi ɔbayɛ kɛ menli mɔɔ de Babelɔn la ahonle dule la! Noko ɔbayɛ kɛ bɛangu Dwuuma ne ɔluakɛ bɛlile Gyihova adehilelɛ zo.
16. Duzu ati a ɔnle kɛ kenle bie nwo adwenleadwenle tɔ yɛ nwo a? (Eza nea nvoninli ne.)
16 Duzu a yɛsukoa yɛfi nu a? Ɔnrɛhyɛ, anwongyelelɛ kpole mɔɔ tɛla biala wɔ alesama tetedwɛkɛ nu la bara. Menli mɔɔ wɔ ewiade la adwenle baha abɔ nu na bɛ ahonle adu. Noko Gyihova menli ahonle ɛnrɛdu. Yɛze kɛ Gyihova le yɛ Nyamenle. Yɛbadwazo yɛagyinla ɔluakɛ yɛze kɛ yɛ “ɛlielɛ ɛlɛbikye.” (Luku 21:28) Saa maanle maanle ne mɔ mɔɔ bɛha bɛ nwo bɛbɔ nu la bɔbɔ teta yɛ a, yɛbagyinla kpundii. Gyihova bamaa ye anwumabɔvolɛ ne mɔ abɔ yɛ nwo bane na yeahile yɛ mɔɔ yɛyɛ a yɛbanyia ngoane la. Adenle boni a Gyihova balua zo ava zɔhane adehilelɛ ne amaa yɛ a? Ɔwɔ kɛ yɛkendɛ na yɛnea. Noko ɔbayɛ kɛ ɔbalua asafo ne mɔ azo a yeava adehilelɛ ɛhye mɔ yeamaa yɛ a. Wɔ adenle bie azo, asafo ne mɔ bayɛ kɛ yɛ “suakunlu,” ɛleka mɔɔ yɛbanyia anwobanebɔlɛ la. Kɛ ɔkɛyɛ na yɛaziezie yɛ nwo yɛamaa mɔɔ la yɛ nyunlu la ɛ? Ɔwɔ kɛ yɛbikye yɛ mediema kpalɛ, yɛfi yɛ ɛhulolɛ nu yɛdi teokelase adehilelɛ zo na yɛnyia anwodozo kɛ Gyihova a ɛlɛkile ye ahyehyɛdeɛ ne adenle a.—Hib. 10:24, 25; 13:17.
Saa yɛdwenledwenle Gyihova tumi ne nee kɛzi ɔbahola yealie yɛ ngoane la anwo a, ɔnrɛhyia kɛ yɛbamaa mɔɔ bazi wɔ anwongyelelɛ kpole ne anu la aha yɛ ɛzulolɛ (Nea ɛdendɛkpunli 16)b
17. Kɛ ɔkɛyɛ na wɔamaa Gyihova akyekye ɛ rɛle ɛ?
17 Ɛnee Dwuuma mɔɔ wɔ akɛlɛzonlenlɛ nu la bayia tɛnlabelɛ mɔɔ anu yɛ se la ɛdeɛ, noko Gyihova kyekyele bɛ rɛle. Ɔbakyekye yɛdayɛ noko yɛ rɛle. Ɔti ɔnva nwo mɔɔ bazi kenle bie la, kɔ zo maa Gyihova ɛkyekye ɛ rɛle. Fa ɛ nwo to ye anwunvɔnezelɛ kpole ne azo. Maa wɔ anyelazo ne anu ɛyɛ se. Kakye kɛ mekɛ ala mɔɔ Gyihova a le wɔ Nyamenle la, ɔnle kɛ ɛsulo debie biala.
EDWƐNE 3 Yɛ Anwosesebɛ, Yɛ Anyelazo, Yɛ Anwodozo
a Bɛhakyi aluma bie mɔ.
b NVONINLI NE ANWO NGILENU: Mediema ekpunli ekyi bie ɛyia. Saa bɛnea nwɔlɔra ne mɔ a, ɔmaa bɛnyia anwodozo kɛ Gyihova lɛ tumi yɛɛ ɔbahola yeabɔ ye menli nwo bane wɔ ɛleka biala mɔɔ bɛwɔ wɔ azɛlɛ ye azo la.