Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • w14 2/1 m. 5-7
  • Ahenle Mɔɔ Fa Konle Nee Amaneɛnwunlɛ Ba La

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Ahenle Mɔɔ Fa Konle Nee Amaneɛnwunlɛ Ba La
  • Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2014
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • AWIELEƐ MEKƐ NE ANWO SƐKƐLƐNEƐ
  • BƐBAZƐKYE ABƆNSAM GYIMA BIALA
  • Mgbɔnwɔkavoma Nna Ne—Bɛmɛ A Le Nwane Mɔ?
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo (Maanlema Ɛdeɛ)—2017
  • Ninyɛne Mɔɔ Kile Kɛ Yɛwɔ “Awieleɛ Mekɛ Ne Anu” La
    Asoo Nyamenle Dwenle Yɛ Nwo Amgba?
  • Bɛbɔ Kakɛ Mgbe Mgbe Dɔɔnwo Wɔ Konle Nwo​—Ngyegyelɛ Boni A Ɛvi Nu Ɛra A?
    Edwɛkɛtile Ngakyile
Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2014
w14 2/1 m. 5-7

EDWƐKƐ TITILE | KONLE MƆƆ HAKYILE EWIADE NE LA

Ahenle Mɔɔ Fa Konle Nee Amaneɛnwunlɛ Ba La

Ewiade Konle I la rale awieleɛ wɔ November 11, 1918. Bɛdole gyima biala anu, na menli ne zile agole wɔ gua ne mɔ azo. Noko anyelielɛ ne angyɛ. Ewiade konle ne anzi yeangyɛ yɛɛ debie bieko mɔɔ anwo yɛ ɛzulolɛ tɛla etu la rale a.

Ewule anwo ɛzulolɛ bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye influenza la hanle sogyama mɔɔ wɔ France la wɔ June 1918. Yeangyɛ ewule ne hunle menli dɔɔnwo. Kɛ neazo la, wɔ siane ekyi bie anu, ɔhunle America sogyama dɔɔnwo wɔ France ɔdɛlale mɔɔ kpɔvolɛma ne hunle bɛ la. Ewule ne dɛlɛle ndɛndɛ wɔ ewiade amuala ɔluakɛ ɔhanle sogyama ne na bɛazia bɛahɔ bɛ maanle nu.

Konle ne wiele la ɛhɔne nee ezukoa afoa nu anwongyelelɛ rale. Ɛhɔne rale Europe ɛleka dɔɔnwo wɔ mekɛ mɔɔ konle ne rale awieleɛ wɔ 1918 la. Ɔkadwu 1923 la, ɛnee ɛfa Germany ezukoa ne ɛtɔ debie a nvasoɛ ɛnle zo. Ɛvolɛ nsia anzi, ewiade amuala ezukoa gyinlabelɛ ne zɛkyele bɔkɔɔ. Awieleɛ kolaa ne wɔ 1939, ewiade konle mɔɔ tɔ zo nwiɔ la bɔle ɔ bo—wɔ adenle bie azo ɛnee ɔle ewiade konle mɔɔ lumua la ndoazo. Duzu a vale amaneɛnwunlɛ ngakyile ɛhye mɔ rale a?

AWIELEƐ MEKƐ NE ANWO SƐKƐLƐNEƐ

Baebolo ngapezo boa yɛ maa yɛnwu debie mɔɔ manle ninyɛne bie mɔ zile wɔ tete ne la, na ɛhye le nɔhalɛ bɔkɔɔ wɔ Ewiade Konle I la anwo. Gyisɛse Kelaese hanle dole ɛkɛ ne kɛ “maanle nee maanle baho atia bɛ nwo” yɛɛ ɛhɔne nee ewule ngakyile bara azɛlɛ ye azo ɛleka biala. (Mateyu 24:3, 7; Luku 21:10, 11) Ɔhanle ɔhilele ye ɛdoavolɛ ne mɔ kɛ munzule ɛhye mɔ bayɛ ewiade awieleɛ ne anwo sɛkɛlɛneɛ. Bɛha nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo wɔ Yekile buluku ne anu, na ɔka munzule mɔɔ wɔ azɛlɛ ye azo la anwo edwɛkɛ kɛ ɔfane konle bie mɔɔ zile anwuma la anwo.—Nea ɛlɛka “Konle Zile Azɛlɛ Ye Azo Nee Anwuma Lɔ.”

Baebolo buluku ɛhye eza ka mrenya nna mɔɔ de mgbɔnwɔ zo la anwo edwɛkɛ. Mrenya ɛhye mɔ anu nsa gyi ɛkɛ ne maa esiane ko ne ala mɔɔ Gyisɛse hanle kɛ ɔbazi la—konle, ɛhɔne, yɛɛ ewule ngakyile. (Nea ɛlɛka “Mrenya Nna Ne Mɔɔ De Mgbɔnwɔ Zo La Ɛlɛkɔ Bɛ Nyunlu Amgba Ɔ?”) Ɔda ali kɛ, ewiade konle mɔɔ lumua la bɔle amaneɛnwunlɛ mekɛ mɔɔ ɔ bo ɛtɛpɛle la abo. Baebolo ne maa ɔda ali kɛ Seetan a manle ɔbɔle ɔ bo a. (1 Dwɔn 5:19) Asoo ye tumi ne bara awieleɛ?

Yekile buluku ne noko maa yɛnwu kɛ Seetan “mekɛ ɛha ekyi bie ala.” (Yekile 12:12) Ɛhye ati a yeva ɛya kpole na yemaa munzule dɔɔnwo ɛra azɛlɛ ye azo la. Ngyegyelɛ mɔɔ yɛnwu ye la noko di daselɛ kɛ Seetan mekɛ ne ɛha ekyi bie.

BƐBAZƐKYE ABƆNSAM GYIMA BIALA

Nɔhalɛ nu, Ewiade Konle I la vale nzenzaleɛ kpole rale wɔ tetedwɛkɛ nu. Ɔvale ewiade konle nee atuadelɛ ɔrale na yeammaa bɛannyia alesama mɔɔ ɛlɛdi tumi la anu anwodozo. Eza ɔmaa yɛnwu kɛ amgba bɛdu Seetan bɛvi anwuma lɔ. (Yekile 12:9) Ewiade neavolɛ ɛhye mɔɔ bɛnnwu ye la bɔle atisesebɛ ɛbɛla ɔluakɛ ɔze kɛ ye mekɛ ɛha ekyi bie ala. Saa zɔhane mekɛ ne ba awieleɛ a, ngyegyelɛ mekɛ ne mɔɔ Ewiade Konle I vale rale la abo bapɛ bɔkɔɔ.

Baebolo ngapezo ne maa yɛnyia anwodozo wɔ Gyisɛse Kelaese, yɛ anwuma Belemgbunli ne anu kɛ, ɔbazɛkye “Abɔnsam gyima biala mɔɔ yeli la.” (1 Dwɔn 3:8) Kɛkala bɔbɔ menli mgbe dɔɔnwo yɛ asɔne kɛ Nyamenle Belemgbunlililɛ ne ɛrɛla. Asoo ɛyɛ bie? Ɔlua Belemgbunlililɛ ne azo, menli mɔɔ di nɔhalɛ la banwu kɛ bɛlɛyɛ Nyamenle ɛhulolɛdeɛ wɔ azɛlɛ ye azo na tɛ Seetan ɛhulolɛdeɛ. (Mateyu 6:9, 10) Wɔ Nyamenle Belemgbunlililɛ ne abo, ewiade konle anzɛɛ konle gyɛne biala ɛnrɛzi bieko ɛlɛ! (Edwɛndolɛ 46:9) Sukoa zɔhane Belemgbunlililɛ ne anwo debie na wɔadɛnla aze wɔanwu mekɛ mɔɔ anzondwolɛ bara azɛlɛ ye azo la!—Ayezaya 9:6, 7.

Konle Zile Azɛlɛ Ye Azo Nee Anwuma Lɔ

Kɛyɛ ɛvoya 19 kolaa na Ewiade Konle I azi la, Seetan vale “aleɛabo arelemgbunli maanle maanle ne mɔ amuala” hilele Gyisɛse. (Mateyu 4:8, 9) Gyisɛse kpole zɔhane sɔnea ne, noko nzinlii ɔhanle Abɔnsam anwo edwɛkɛ kɛ ɔsie “ɛtane ewiade ɛhye.” (Dwɔn 14:30) Bieko, ɛzoanvolɛ Dwɔn noko hɛlɛle kɛ “Abɔnsam di ɛtane ewiade ye azo belemgbunli.”—1 Dwɔn 5:19.

Saa Seetan Abɔnsam lɛ tumi kpole wɔ ewiade ɛhye azo a, asoo ndelebɛbo ɛnle nu kɛ yɛbaha kɛ ɔboka nwo a ewiade konle ne mɔɔ lumua nee mɔɔ vi nu rale la zile ɔ? Yɛkola yɛka ye zɔ, Yekile buluku ne kile kɛ amaneɛ mɔɔ alesama ɛnwu ye wɔ azɛlɛ ye azo ɔvi 1914 mɔɔ ba la vi Seetan. Ninyɛne mɔɔ bɛha nwolɛ edwɛkɛ wɔ Yekile tile 12 la sikalɛ a wɔ ɛke la:

  • Ngyehyɛnu 7 Konle zile anwuma wɔ Maekeɛle (Gyisɛse Kelaese) nee ɛwɔlɛ ne (Seetan) avinli.

  • Ngyehyɛnu 9 Bɛvuandinle Abɔnsam, “mɔɔ ɛbɛlɛbɛla ewiade amra amuala la” bɛdole ye azɛlɛ ye azo.

  • Ngyehyɛnu 12 “Bɛmɛ azɛlɛ nee nyevile, bɛ gyakɔ! Ɔluakɛ Abɔnsam ɛdwu ɛra bɛ nwo lɔ, na ɛya kpole wɔ ye nuhua, ɔboalekɛ ɔze kɛ ye mekɛ ɛha ekyi bie ala.”

Baebolo mekɛbulɛ nee ewiade edwɛkɛsisilɛ kile kɛ anwuma konle ɛhye zile wɔ mekɛ mɔɔ bɛvale Nyamenle Belemgbunlililɛ ne bɛziele ɛkɛ wɔ anwuma wɔ 1914 la.a Yemɔti ɛvolɛ titile ko ye ala anu a konle zile azɛlɛ ye azo nee anwuma lɔ a.

a Nea Duzu A Baebolo ne Kilehile Amgba A? mɔɔ Gyihova Alasevolɛ ɛyɛ la tile 8.

Mrenya Nna Ne Mɔɔ De Mgbɔnwɔ Zo La Ɛlɛkɔ Bɛ Nyunlu Amgba Ɔ?

Ɛkpɔnwɔ fufule mɔɔ kavolɛ ne le anwuma belemgbunli

Ɛkpɔnwɔ fufule ne, mɔɔ ye kavolɛ le anwuma belemgbunli. Gyisɛse Kelaese, mɔɔ le Belemgbunli la a fa tenleneyɛlɛ ka ye ɛkpɔnwɔ ne a. (Edwɛndolɛ 45:4) Ye gyima mɔɔ lumua a le kɛ ɔbadu Seetan nee ye sunsum ɛtane ne mɔ yeavi anwuma lɔ.—Yekile 6:2; 12:9.

Ɛkpɔnwɔ kɔkɔlɛ mɔɔ nee sogyama mɔɔ ɛlɛko

Ɛkpɔnwɔ kɔkɔlɛ mɔɔ bolo kpalɛ, mɔɔ bɛmaa ye kavolɛ tumi kɛ ‘ɔye anzondwolɛ ɔvi azɛlɛ ye azo’ la. (Yekile 6:4) Ɔvi 1914 mɔɔ ba la, alesama ɛnwu konle dɔɔnwo. Ewiade Konle I rale ye awieleɛ la, ye ɛvolɛ 21 anzi ala ewiade konle mɔɔ tɔ zo nwiɔ zile na ɔhunle menli dɔɔnwo. Mgbondabulɛ ko kile kɛ Ewiade Konle II la hunle menli kɛyɛ mgbe 60. Ɔvi 1945 mɔɔ ba la, konle kɔ zo wɔ ɛleka ekyi bie ala noko ɔmaa menli dɔɔnwo wu. Tetedwɛkɛ kɛlɛvolɛma bie mɔ bu mgbonda kɛ menli mɔɔ bo mgbe ɛya ko la wule konle nu wɔ ɛvoya 20 ne anu.

Ɛkpɔnwɔ bile nee ngakula dɔɔnwo mɔɔ ɛhɔne ɛlɛku bɛ

Ɛkpɔnwɔ bile ne, mɔɔ ye kavolɛ lɛ tone wɔ ɔ sa nu mɔɔ kile ɛhɔne la. (Yekile 6:5, 6) Wɔ ewiade konle ne mɔɔ lumua la anu, Maanle mɔɔ honle tiale Germany la ammaa bɛannyia aleɛ yemɔti ɛhɔne hunle menli kɛyɛ 750,000. Ɛhɔne hunle Russiama mɔɔ bo mgbe nwiɔ la ɔmanle bɛwule wɔ 1921, na yeangyɛ esiane zɛhae bie sisile wɔ ɛleka ngakyile. Yɛka yɛbɔ nu a, ɛhɔne hunle menli kɛyɛ mgbe 70 wɔ ɛvoya 20 ne anu. Ɛvolɛ biala, aleɛ kpalɛ mɔɔ bɛnnyia bɛnli la maa ngakula mɔɔ bo mgbe nsa mɔɔ bɛndwu ɛvolɛ nnu la wu.

Ɛkpɔnwɔ nzonle nee wuleravolɛma

Ɛkpɔnwɔ nzonle ne, mɔɔ ye kavolɛ maa ewulenzane ku menli la. (Yekile 6:8) Ewulenzane kpole mɔɔ lumua wɔ ɛvoya 20 ne anu la a le influenza ewule ne. Mgbondabulɛ ne le ngakyile, noko nuhua ko kile kɛ ewule ne hunle menli kɛyɛ mgbe 50. Buluku Man and Microbes ka kɛ, “Ewulenzane ɛhye le esiane mɔɔ ɛnle kpalɛ fee wɔ tetedwɛkɛ nu la anu ko. Ewulenzane bie mɔɔ lumua bɔbɔ la angu menli dɔɔnwo ndɛndɛ zɛhae.” Ewule mɔɔ gua bɛ nwo, ebunlu nee avinliwule yɛɛ ewulenzane ngakyile hunle menli mgbe ɛya dɔɔnwo wɔ ɛvoya 20 ne anu.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie