Ɛzinzalɛ Arane YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Ɛzinzalɛ Arane
YINTANƐTE ZO MBULUKUZIELƐLEKA
Nzema
@
  • ɛ
  • ɔ
  • Ɛ
  • Ɔ
  • BAEBOLO
  • MBULUKU
  • DEBIEZUKOALƐ
  • jr tile 8 m. 92-102
  • Asoo ‘Ɛbanyia Ngoane’ Kɛ Gyɛlɛmaya?

Vidio biala ɛnle foa ɛhye

Mmafa ɛya vidio ne angola ambuke

  • Asoo ‘Ɛbanyia Ngoane’ Kɛ Gyɛlɛmaya?
  • Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Edwɛkɛtile Ngyikyi
  • Edwɛkɛ Mɔɔ Nee Ye Le Ko
  • ADEHILELƐ NGAKYILE BIE
  • SUKOA GYƐLƐMAYA BELAZINLILILƐ NE
  • DIE MENLI NYE NA NYIA ANYELIELƐ
  • Belazinlililɛ Nee Agyalɛ Nwo Folɛdulɛ Kpalɛ
    Ɛzinzalɛ Arane Ɔbɔ Gyihova Belemgbunlililɛ Nolo—2011
  • “Meva Me Edwɛkɛ Ne Medua Ɛ Nloa”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • Nwane Mɔ A Ɛbava Bɛ Agɔnwolɛ A?
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
  • “Mengola Koonwu Yɛ”
    Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
Nea Dɔɔnwo
Nyamenle Edwɛkɛ Mɔɔ Gyɛlɛmaya Ɛha Ɛhile Yɛ
jr tile 8 m. 92-102

TILE MƆTWƐ

Asoo ‘Ɛbanyia Ngoane’ Kɛ Gyɛlɛmaya?

1, 2. Duzu ati a ɔfɛta kɛ yɛsuzu awie ko biala nee abusua ne anwo ɛ?

MEKƐ mɔɔ Dwɔhyua hanle kɛ Yizilayɛma ɛhile ahenle mɔɔ bɛbazonle ye la anzi, ɔhanle kɛ: “Mame, me nee me sua nu amra, yɛbazonle [Gyihova].” (Dwɔ. 24:15) Ɛnee Dwɔhyua ɛbɔ kpɔkɛ kɛ ɔbali nɔhalɛ yeamaa Nyamenle, na ɛnee ɔze kɛ ye abusua ne noko bali nɔhalɛ. Ɛvolɛ dɔɔnwo anzi, mɔɔ ɛnee Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne ɛlɛbikye la, Gyɛlɛmaya hanle hilele Belemgbunli Zɛdikaya kɛ, saa ɛfa ɛ nwo ɛmaa Babelɔnma a, “ɛdawɔ nee wɔ sua nu amra banyia ngoane.” (Gyɛ. 38:17) Kɛmɔ belemgbunli ne anzi kpɔkɛ kpalɛ la ati, esiane dole ye, ɔ ye mɔ yɛɛ ɔ mra. Bɛhunle ɔ mra ne mɔ wɔ ɔ nyunlu; bɛzinle ɔ nye na bɛ nee ye hɔle nlɔnu wɔ Babelɔn.​—Gyɛ. 38:18-23; 39:6, 7.

2 Edwɛkɛ nwiɔ ne mɔɔ bɛhyea ye la fane sonla ko ala anwo. Noko eza bɛhanle ye abusua ne anwo edwɛkɛ. Nuhua la ɛkɛ. Kpanyinli biala lɛ ɛzonlelilɛ wɔ Nyamenle anyunlu. Noko, ɛnee Yizilayɛma dɔɔnwo lɛ bɛ abusua. Abusua ne anwo hyia maa Keleseɛnema noko. Yɛnwu ɛhye wɔ edwɛkɛ mɔɔ yɛsukoa ye wɔ Baebolo ne anu nee Keleseɛne nyianu bo mɔɔ fane agyalɛ, ngakula ɛtetelɛ nee kɛzi bɛbu abusua ne anu amra anwo la anu.​—1 Kɔl. 7:36-39; 1 Tem. 5:8.

ADEHILELƐ NGAKYILE BIE

3, 4. Adenle boni azo a ɛnee Gyɛlɛmaya gyinlabelɛ ne le ngakyile wɔ menli dɔɔnwo ɛdeɛ nwo a, na kɛzi ɔboale ye ɛ?

3 Gyɛlɛmaya nyianle “ngoane” wɔ ye mekɛ zo. Ɔnyianle ɔ ti wɔ Gyɛlusalɛm ɛzɛkyelɛ ne anu, ɔnva nwo kɛ ɛnee ye gyinlabelɛ ne le ngakyile wɔ menli dɔɔnwo ɛdeɛ nwo la. (Gyɛ. 21:9; 40:1-4) Nyamenle zele ye kɛ ɔmmagya raalɛ anzɛɛ ɔmmayɛ debie biala mɔɔ Dwuuma ta yɛ wɔ zɔhane mekɛ ne anu la bie.​—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 16:1-4.

4 Wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo, ɛnee ɔle bɛ amaamuo kɛ awie bagya na yeawo mralɛ. Dwuu mrenya dɔɔnwo yɛle ɛhye na bɛmanle bɛ nenya mɔ azɛlɛ ne hale bɛ abusua ne anu.a (Mɛla 7:14) Kɛmɔti a bɛammaa Gyɛlɛmaya anyɛ zɔ a? Ɔlua mɔɔ ɛnee la ɔ nyunlu la ati, Nyamenle hanle hilele ye kɛ, ɔmmafa ɔ nwo ɔwula ninyɛne bie mɔ mɔɔ maa bɛdi nyane anzɛɛ ɔmaa bɛ nye die la anu. Ɛnee ɔnle kɛ ɔkyekye bɛdabɛ mɔɔ bɛlɛsu la arɛle anzɛɛ ɔ nee bɛ di aleɛ wɔ bɛ ɛzɛne bo; na ɔfa ɔ nwo ɔwula Dwuuma atɔfolɛlielɛ mɔɔ yɛ anyelielɛ la anu. Ɛnee zɛhae ɛkponledolɛ nee anyelielɛ ne bara awieleɛ kenlebie. (Gyɛ. 7:33; 16:5-9) Ɛnee Gyɛlɛmaya nyɛleɛ ne baboa awie mɔ yeamaa bɛalie ye edwɛkɛ ne bɛali na bɛanwu kɛzi ɛzɛkyelɛ ne mɔɔ ɛlɛba bayɛ ɛzulolɛ la. Awieleɛ bɔkɔɔ ne, munzule zɔhane dole bɛ. Ɛbahola wɔanwu kɛzi menli mɔɔ lile bɛ gɔnwo mɔ nane anzɛɛ nwunle kɛ bɛ alɔvolɛ avunli ɛzɛkye wɔ gua zo dele nganeɛ la ɔ? (Bɛgenga Gyɛlɛmaya 14:16; Awo. 2:20.) Ɛhye ati, ɛnee Gyɛlɛmaya mɔɔ ɔngya raalɛ la anwo ɛnyɛ alɔbɔlɛ. Ɔwɔ nuhua kɛ siane 18 ne mɔɔ bɛbɔle sua ne anwo bɛyiale, nee menli mɔɔ bɛhunle bɛ wɔ nu la zɛkyele mbusua dɔɔnwo ɛdeɛ, noko ɛnee Gyɛlɛmaya ɛnlɛ ɔ ra anzɛɛ ɔ ye mɔɔ ɔbali ye ewule nwo nyane a.

5. Kɛzi adehilelɛ ne mɔɔ wɔ Gyɛlɛmaya 16:5-9 la ka Keleseɛnema ɛ?

5 Asoo yɛbahola yɛaha kɛ Gyɛlɛmaya 16:5-9 ne fane yɛ nwo? Kyɛkyɛ. Bɛdu Keleseɛnema folɛ kɛ, bɛkyekye “bɛdabɛ mɔɔ bɛ nwo ɛhyele bɛ wɔ ndenle ngakyile dɔɔnwo anu la arɛle” na “bɛ nee mɔɔ di fɛlɛko la ɛli fɛlɛko.” (2 Kɔl. 1:4; Wulo. 12:15) Gyisɛse hɔle atɔfolɛlielɛ bo na ɔboale ɔmanle bɛ nye liele. Noko akee, mɔɔ bado ewiade ɛtane ɛhye la yɛ ɛzulolɛ. Keleseɛnema bɔbɔ anwo bahyele bɛ na ninyɛne bie mɔ abɔ bɛ. Gyisɛse zile kɛzi ɔhyia kɛ yɛgyinla kpundii na yɛdi nɔhalɛ, kɛmɔ yɛ mediema mɔɔ nriandile vile Dwudiya wɔ ɛvoya ne mɔɔ lumua la anu yɛle la. Ɛhye ati, kɛ awie ɛnrɛgya, ɔbagya anzɛɛ ɔbawo mralɛ la le mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔsuzu nwolɛ kpalɛ.​—Bɛgenga Mateyu 24:17, 18.

Nvoninli wɔ mukelɛ 94

6. Nwane mɔ a suzu adehilelɛ mɔɔ Nyamenle vale manle Gyɛlɛmaya la anwo a ɔbaboa bɛ a?

6 Duzu a yɛkola yɛsukoa yɛfi Nyamenle adehilelɛ mɔɔ ɔvale ɔmanle Gyɛlɛmaya kɛ ɔnle kɛ ɔgya anzɛɛ ɔwo mralɛ la anu a? Ɛnɛ, Keleseɛnema bie mɔ ɛtɛgyale anzɛɛ bɛnlɛ mralɛ. Duzu a bɛkola bɛsukoa bɛfi Gyɛlɛmaya edwɛkɛ ne anu a? Na duzu ati a ɔwɔ kɛ Keleseɛnema bɔbɔ mɔɔ bɛgya na bɛlɛ mralɛ la suzu Gyɛlɛmaya asetɛnla ɛhye anwo a?

7. Duzu ati a ɔfɛta kɛ yɛsuzu Gyɛlɛmaya mɔɔ ɛnee ɔnle kɛ ɔwo ralɛ la anwo ɛnɛ a?

7 Mɔɔ lumua la, kakye kɛ ɛnee ɔnle kɛ Gyɛlɛmaya wo mralɛ. Gyisɛse anga angile ye ɛdoavolɛma kɛ bɛmmawo mralɛ. Noko, ɔfɛta kɛ yɛnwu kɛ ɔyɛle mraalɛ mɔɔ via mralɛ nee nrenzɛvolɛma “gyakɔ” wɔ mekɛ mɔɔ anwongyelelɛ rale Gyɛlusalɛm anwo zo wɔ 66-70 Y.M. la. Saa yɛnea bɛ gyinlabelɛ ne a ɛnee zɔhane mekɛ ne bayɛ se kpalɛ amaa bɛ. (Mat. 24:19) Anwongyelelɛ kpole mɔɔ tɛla ye la ɛlɛba. Ɔwɔ kɛ ɛhye maa Keleseɛne agyalɛma mɔɔ bɛlɛsuzu awolɛ nwo la dwenle kɔ moa. Asoo ɛnlie ɛndo nu kɛ awieleɛ mekɛ ɛhye anu yɛ se kpalɛ? Agyalɛma ɛlie ɛdo nu kɛ yeyɛ se kpalɛ kɛ bɛbatete ngakula mɔɔ ‘bɛbanyia ngoane’ la wɔ ewiade ɛhye awieleɛ ne anu. Ɔwɔ nuhua kɛ agyalɛma a ɔwɔ kɛ bɛsi mralɛ mɔɔ bɛbawo la anwo kpɔkɛ a, noko ɔle kpalɛ kɛ bɛsuzu Gyɛlɛmaya edwɛkɛ ne anwo. Na adehilelɛ mɔɔ Nyamenle vale manle ye kɛ ɔmmagya raalɛ la noko ɛ?

Adehilelɛ ngakyile boni a bɛvale bɛmanle Gyɛlɛmaya a, na duzu a ɔwɔ kɛ ɔka yɛ ɔmaa yɛsuzu nwo a?

SUKOA GYƐLƐMAYA BELAZINLILILƐ NE

8. Duzu ati a yɛkola yɛka kɛ tɛ agyalɛ a hyia na yɛazɔ Nyamenle anye ɛ?

8 Nyamenle hanle hilele Gyɛlɛmaya kɛ ɔmmagya raalɛ ɛdeɛ, noko yeanyɛ ye mɛla mɔɔ ɔwɔ kɛ ye azonvolɛ kɔsɔɔti di zo a. Agyalɛ le kpalɛ. Gyihova hyehyɛle agyalɛ kɛ ɔdua zo yeamaa menli ayi azɛlɛ ye azo na eza yeamaa bɛanyia ahunlundwolɛ nee anyelielɛ. (Mrɛ. 5:18) Noko, ɛnee tɛ bɛ muala a bɛgya a. Ɔbayɛ kɛ ɛnee menli bie mɔɔ bɛngola bɛngya mraalɛ la nee Nyamenle menli tu wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee Gyɛlɛmaya ɛlɛyɛ ye ngapezo gyima ne la.b Bieko, ɛnee kunlavolɛ mrenya nee mraalɛ wɔ ɛkɛ. Yemɔti, ɛnee tɛ Gyɛlɛmaya angomekye a le nɔhalɛ sonvolɛ mɔɔ angya raalɛ a. Nɔhalɛ nu, ɛnee ɔze deɛmɔti mɔɔ ɔtɛgyale a, na zɔhane ala a ɔde wɔ Keleseɛnema bie mɔ afoa nu ɛnɛ a.

9. Agyalɛ nwo folɛdulɛ mɔɔ vi sunsum nu la boni a ɔwɔ kɛ yɛsuzu nwolɛ kpalɛ a?

9 Keleseɛnema dɔɔnwo gya, noko tɛ bɛ a muala bɛyɛ zɔ a. Ɛze kɛ Gyisɛse angya, na ɔhanle kɛ ye ɛdoavolɛma bie mɔ banyia ahyɛlɛdeɛ ne na ‘bɛalie ngilehilelɛ’ mɔɔ fane belazinlililɛ nwo la bɛado nu wɔ bɛ adwenle nee bɛ ahonle nu. Ɔdule bɛdabɛ mɔɔ bɛkɛhola la folɛ kɛ bɛyɛ zɔ. (Bɛgenga Mateyu 19:11, 12.) Yemɔti, ɔle kpalɛ kɛ yɛkanvo awie mɔɔ ɔtɛgyale na ɔlɛyɛ dɔɔnwo wɔ Nyamenle ɛzonlenlɛ nu la tɛla kɛ yɛkɛzele ye. Nɔhalɛ nu, gyinlabelɛ bie mɔ ati, Keleseɛnema bie mɔ ɛngya kɔdwu mekɛ bie. Kɛ neazo la, bie a ɛnee bɛtɛnyianle Keleseɛnenli bokavolɛ mɔɔ fɛta la, yɛɛ bɛbɔ kpɔkɛ mɔɔ fɛta nganvolɛ la kɛ bɛdi Nyamenle ngyinlazo ne mɔɔ se “bɛgya Awulae anu ala” la azo. (1 Kɔl. 7:39, NW) Eza ɔle nɔhalɛ kɛ, Nyamenle azonvolɛ bie mɔ le ahunlanvolɛ mraalɛ nee mrenya, ɛhye ati bɛnlɛ bokavolɛ.c Ɔnle kɛ bɛ rɛle fi kɛ Nyamenle (nee Gyisɛse) ɛva mekɛ tendenle ɛdwenle menli mɔɔ bɛngya bie la anwo.​—Gyɛ. 22:3; bɛgenga 1 Kɔlentema 7:8, 9.

10, 11. (a) Duzu a boale Gyɛlɛmaya manle ɔhɔle zo ɔlile belazinli a? (b) Kɛzi anwubielɛ dɔɔnwo mɔɔ wɔ ɛkɛ ɛnɛ la di daselɛ kɛ bɛdabɛ mɔɔ bɛtɛgyale la bahola abɔ ɛbɛla mɔɔ anyelielɛ wɔ nu la ɛ?

10 Ɛhye ati, mekɛ mɔɔ Gyɛlɛmaya ɛtɛgyale la, ɔvale ɔ nwo ɔdole Nyamenle moalɛ zo. Adenle boni azo? Kakye kɛ, ɛnee Gyɛlɛmaya anye die Gyihova edwɛkɛ ne anwo kpalɛ. Ɔbayɛ kɛ yemɔ a boale Gyɛlɛmaya manle ɔnyianle anwosesebɛ na ɔvale mekɛ tendenle ɔyɛle gyima mɔɔ Nyamenle vale manle ye la a. Bieko, ɔbayɛ kɛ ɔnleanle boɛ wɔ menli mɔɔ bahola agolo ɔ nwo kɛ ɔtɛgyale la anwo. Ɔhulole kɛ ɔ ngome ‘ɔkɛdɛnla koonwu’ tɛla kɛ ɔ nee menli zɛhae mɔ kɛdɛnla la.​—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 15:17.

11 Keleseɛnema dɔɔnwo mɔɔ bɛtɛgyale la​—mrenya nee mraalɛ, ngakula anzɛɛ mgbanyinli ɛlɛsukoa Gyɛlɛmaya neazo kpalɛ ne. Anwubielɛ kile kɛ ɔboa kpalɛ kɛ awie kɛbɔ mɔdenle wɔ Nyamenle ɛzonlenlɛ nu, na ɔkɛyɛ dɔɔnwo wɔ sunsum nu gyimalilɛ ngakyile nu. Kɛ neazo la, Dasevolɛ bie mɔɔ wɔ asafo mɔɔ bɛka China aneɛ wɔ nu la hanle kɛ: “Adekpakyelɛ gyima ne maa menwu kɛzi ɔwɔ kɛ mebɔ me ɛbɛla la. Kɛ adiema raalɛ mɔɔ metɛgyale la, menlɛ alagye, na kɛmɔ meyɛ debie dahuu la ati, ɔmmaa me nwo ɛnyɛ me koonwu. Mete nganeɛ kɛ me kunlu dwo me nwo alehyenlɛ biala ɔluakɛ me ɛzonlenlɛ gyima ne ɛlɛboa menli kpalɛ. Ɛhye maa me nye die kpole.” Adekpakyelɛnli mɔɔ ɛli ɛvolɛ 38 la ka kɛ: “Mesuzu kɛ debie mɔɔ fa anyelielɛ ba la a le kɛ ɛbamaa ɛ nye alie debie kpalɛ mɔɔ ɛkola ɛyɛ wɔ gyinlabelɛ biala mɔɔ ɛwɔ nu la anwo.” Keleseɛnenli raalɛ ko mɔɔ ɔtɛgyale mɔɔ wɔ Europe nyiakɛ la hanle ye wienyi kɛ: “Bie a me ɛbɛlabɔlɛ ɛnrɛyɛ kɛmɔ mekulo kɛ ɔyɛ la pɛpɛɛpɛ ɛdeɛ, noko me nye die yɛɛ mebahɔ zo meamaa me nye alie.”

Nvoninli wɔ mukelɛ 97

12, 13. (a) Agyalɛ nee belazinlililɛ nwo adwenle mɔɔ fɛta la a le boni? (b) Duzu a Pɔɔlo ɛbɛlabɔlɛ nee ye folɛdulɛ ne si zo wɔ belazinlililɛ nwo a?

12 Asoo ɔbahola yeara ye kɛ Gyɛlɛmaya nwunle kɛ ye ɛbɛlabɔlɛ anyɛ kɛmɔ ɔzuzule nwolɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔlɛnyi la? Noko bie a ɔguale ɔ nye aze la ɔnwunle kɛ ɔle zɔ noko wɔ menli dɔɔnwo mɔɔ bɛgya na bɛlɛ ngakula la anwo. Adekpakyelɛnli bie mɔɔ wɔ Spain la hanle edwɛkɛ ɛhye: “Meze agyalɛma mɔɔ bɛ nye die nee bie mɔ mɔɔ bɛ nye ɛnlie la. Nɔhalɛ edwɛkɛ ɛhye maa menwu kɛ saa me nye balie a ɔngyi agyalɛ mɔɔ mebahɔ ye kenlebie anzɛɛ menrɛhɔ la azo.” Ɔda ali kɛ, Gyɛlɛmaya anwubielɛ ne, mɔɔ ɔnda ɔnzi la, kile kɛ awie mɔɔ ɔtɛgyale la anye bahola alie kpalɛ. Ɛzoanvolɛ Pɔɔlo eza zile edwɛkɛ ne azo bieko, wɔ mekɛ mɔɔ ɔhanle kɛ: “Bɛdabɛ mɔɔ bɛngya bie nee bɛdabɛ mɔɔ bɛle ahunlanvolɛ la, meka meahile bɛ kɛ ɔle kpalɛ ɔmaa bɛ kɛ bɛ ngome bɛkɛhɔ zo bɛkɛdɛnla, kɛmɔ meyɛ ye la.” (1 Kɔl. 7:8) Ɔbayɛ kɛ ɛnee Pɔɔlo le kunlavolɛ. Kɛ ɔde ye biala la, mekɛ mɔɔ ɛnee ɔlɛyɛ dɔɔnwo wɔ edwɛkpatɛlɛvolɛ gyima ne anu la ɛnee ɔtɛgyale. (1 Kɔl. 9:5) Saa yɛka kɛ ye belazinlililɛ ne boale ye a ndelebɛbo ɛnle nu ɔ? Ɔbule ye kɛ, ɔmaa “bɛfa bɛ nwo amuala bɛsonle Awulae wɔ adenle biala anu,” na ɛhye ati ɔholale ɔyɛle dɔɔnwo.​—1 Kɔl. 7:35.

“Mekɛ mɔɔ sonle bolɛ kpalɛ maa me la a le mɔɔ ɔkɛha me ngome la. Mekola me nee Gyihova di ngitanwo wɔ asɔneyɛlɛ nu. Mekola medwenledwenle ninyɛne nwo na meyɛ me ti anwo debiezukoalɛ mɔɔ debie ɛndwehwe me adwenle a. . . . Belazinlililɛ maa me nye die kpole.”​—Babette

13 Sunsum ne hanle Pɔɔlo manle ɔhanle edwɛkɛ bieko kɛ: “Bɛdabɛ mɔɔ bɛgya la anwo kyele bɛ wɔ nwonane nu.” Nyamenle manle Pɔɔlo hanle nɔhalɛ edwɛkɛ wienyi ɛhye noko kɛ: “Saa awie si kpɔkɛ wɔ ye ahonle nu . . . kɛ ɔbadɛnla ye belamunliyɛlɛ ne anu a, yeyɛ ye boɛ. Mɔɔ fa ye belamunliyɛlɛ maa agyalɛ la noko ɛyɛ ye boɛ, noko mɔɔ ɔnva ɔmmaa agyalɛ la ɛyɛ ye boɛ kpalɛ ɛdɛla ye.” (1 Kɔl. 7:28, 37, 38, NW) Gyɛlɛmaya angenga zɔhane edwɛkɛ ne, noko mekɛ tendenle mɔɔ ɔvale ɔbɔle ye ɛbɛla la ɛngile kɛ awie ɛtɛgyale a ɔngola ɔnnyia anyelielɛ wɔ Nyamenle ɛzonlenlɛ nu. Nɔhalɛ nu, ɔbahola yeaboa kpole kpalɛ yeamaa awie anyia ɛbɛlabɔlɛ mɔɔ ahunlundwolɛ wɔ nu la wɔ nɔhalɛ ɛzonlenlɛ nu. Ɛnee Belemgbunli Zɛdikaya gya raalɛ ɛdeɛ, noko yeandie Gyɛlɛmaya folɛdulɛ ne na ‘yeanyia ngoane’; noko ngapezonli ne mɔɔ ɛngya raalɛ la bɔle ɛbɛla mɔɔ manle ɔnyianle ngoane la.

Duzu a ɛkola ɛsukoa ɛfi ɛvolɛ dɔɔnwo mɔɔ Gyɛlɛmaya angya la anwo neazo ne anu a?

DIE MENLI NYE NA NYIA ANYELIELƐ

14. Duzu a Akoyela abusua ne nee Pɔɔlo agɔnwolɛvalɛ ne maa yɛnwu ye a?

14 Kɛmɔ yɛlumua yɛnwu ye la, mrenya nee mraalɛ dɔɔnwo gyale wɔ Gyɛlɛmaya mekɛ zo na bɛnyianle mbusua. Ɛnee ɔle zɔ noko wɔ Pɔɔlo mekɛ zo. Ɔda ali kɛ, Keleseɛnema dɔɔnwo mɔɔ lɛ mbusua la angola anyɛ ɛzonlenlɛ gyima ne angɔ moa kɛmɔ Pɔɔlo yɛle la, noko bɛyɛle dɔɔnwo wɔ ɛleka mɔɔ bɛwɔ la. Bie a le kɛ bɛboale mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ bɛtɛgyale la. Kakye kɛ mekɛ mɔɔ Pɔɔlo hɔle Kɔlente la, Akoyela nee Pelesela vale ye hɔle bɛ sua nu na bɛmanle ɔyɛle bɛ gyima ne bie. Noko yeanga ɛkɛ ne ala. Ɔbayɛ kɛ agɔnwolɛvalɛ mɔɔ Akoyela abusua ne nee Pɔɔlo nyianle la yɛle anyelielɛ. Suzu aleɛ kpalɛ mɔɔ ɛnee bɛbɔ nu bɛdi nee mekɛ mɔɔ bɛyia nu na bɛ nye die la anwo nea. Gyɛlɛmaya nyianle agɔnwolɛvalɛ ɛhye bie ɔ? Ɛnee ɔlɛfa ye belazinlililɛ ne yeazonle Nyamenle ɛdeɛ, noko ɔnle kɛ yɛbu ye kɛ ɔngulo menli. Ɔbayɛ kɛ ɔ nee mbusua mɔɔ zonlenle Nyamenle kpalɛ, mɔɔ bie a le Bɛlɛke, Yibɛdemɛlɛke, anzɛɛ awie mɔ bɔle nu liele bɛ nye kpalɛ.​—Wulo. 16:3; bɛgenga Gyima ne 18:1-3.

15. Kɛzi Keleseɛne mbusua bahola aboa Keleseɛnema mɔɔ bɛtɛgyale la ɛ?

15 Ɛnɛ noko Keleseɛnema mɔɔ bɛtɛgyale la nyia nvasoɛ fi agɔnwolɛvalɛ mɔɔ le kɛ Akoyela abusua ne nee Pɔɔlo nyianle la anu. Saa ɛlɛ abusua a, asoo ɛbɔ mɔdenle ɛ nee menli mɔɔ ɛtɛgyale la fa agɔnwolɛ ɔ? Adiema raalɛ ko hanle ye ahonle nu edwɛkɛ kɛ: “Mevi ewiade ne anu na mengulo kɛ mesia mekɔ nuhua bieko. Noko akee, mete nganeɛ kɛ ɔwɔ kɛ bɛdwenle me nwo na bɛnyia ɛlɔlɛ bɛmaa me. Me asɔneyɛlɛ a le kɛ Gyihova bamaa yɛdayɛ Keleseɛnema mɔɔ yɛtɛgyale la anyia sunsum nu aleɛ nee anwosesebɛmanlɛ dɔɔnwo. Yɛhyia moalɛ, ɔnle kɛ bɛbu bɛ nye bɛgua yɛ nwo zo yɛɛ tɛ yɛ muala yɛkulo kɛ yɛgya a. Noko, ɔzɔho kɛ awie biala ɛngulo kɛ ɔboa yɛ. Ɔle zɔ, yɛbahola yɛava yɛ asɔneyɛlɛ yɛado Gyihova anyunlu dahuu, noko saa ɔhyia kɛ yɛ nee menli di adwelie a, yɛbahola yɛ nee yɛ sunsum nu abusua ne adendɛ ɔ?” Mediema mrenya nee mraalɛ dɔɔnwo mɔɔ bɛtɛgyale la bahola aha ye nɔhalɛ nu kɛ ɔle zɔ. Bɛnyia agɔnwolɛvalɛ zɛhae wɔ bɛ asafo ne anu. Bɛfa mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ asolo bɛ ɛvolɛ la kɔsɔɔti agɔnwolɛ. Bɛkulo menli, bɛfa menli kɔsɔɔti agɔnwolɛ, mɔɔ mgbanyima anzɛɛ mgbavolɛ mɔɔ wɔ Keleseɛne mbusua nu wɔ ɛleka mɔɔ bɛde la boka nwo a.

Nvoninli wɔ mukelɛ 100

16. Ninyɛne ngyikyi boni a ɛbahola wɔayɛ wɔamaa Keleseɛnema mɔɔ bɛtɛgyale mɔɔ bɛwɔ wɔ asafo ne anu la anye alie ɛ?

16 Saa ɛdumua ɛsuzu nwo a, ɛbahola wɔamaa menli mɔɔ bɛtɛgyale la anye alie ɔlua ɛsalɛ mɔɔ ɛbado wɔavɛlɛ bɛ mekɛ bie wɔamaa bɛaboka wɔ abusua ne gyimalilɛ bie mɔɔ le kɛ nɔsolɛ mɔɔ bɛfa bɛyɛ Abusua Ɛzonlenlɛ nwo la. Saa abusua bie nee adiema nrenya anzɛɛ raalɛ bie bɔ nu di aleɛ a ɔbahile dɔɔnwo yeadɛla aleɛlilɛ ala. Ɛbahola wɔayɛ ngyehyɛleɛ na ɛ nee bie abɔ nu ahɔ daselɛlilɛ ɔ? Na ɛto ɛsalɛ ɛfɛlɛ Keleseɛnenli mɔɔ ɛtɛgyale la kɛ ɔboka wɔ abusua ne anwo na bɛyɛ debie boɛ wɔ Belemgbunlililɛ Asalo ne anwo anzɛɛ bɛ nee ye bɔ nu kɔdi gua wɔ mekɛ bie anu ɛ? Mbusua bie mɔ ɛdo ɛsalɛ ɛvɛlɛ kunlavolɛ raalɛ, nrenya, anzɛɛ adekpakyelɛnli mɔɔ ɔtɛgyale la kɛ ɔraboka bɛ nwo ɔmaa bɛhɔ nyianu anzɛɛ ɛleka bie. Agɔnwolɛvalɛ zɛhae maa bɛ muala bɛ nye die.

17-19. (a) Duzu ati a ɔwɔ kɛ ngakula fi ɛlɔlɛ nu suzu kɛzi bɛbanlea bɛ awovolɛ mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli anzɛɛ bɛnlɛ anwosesebɛ la ɛ? (b) Debie kpalɛ boni a yɛsukoa yɛfi mɔɔ Gyisɛse yɛle wɔ ye mame ɛnleanlɛ nwo la anu a?

17 Debie bieko mɔɔ ɔwɔ kɛ yɛsuzu nwo wɔ mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ bɛtɛgyale anwo la fane awovolɛ mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli la ɛnleanlɛ nwo. Wɔ Gyisɛse mekɛ zo, Dwuuma bie mɔ mɔɔ ɛlie duma la anye fuu kpole kɛ bɛkɛnlea bɛ ze nee bɛ nli. Bɛhanle kɛ saa bɛdi ɛzonlelilɛ mɔɔ bɛhyehyɛ bɛmaa bɛ nwo la azo a ɔhyia ɔtɛla ɛzonle mɔɔ bɛdi ye wɔ Nyamenle anyunlu wɔ bɛ awovolɛ nwo la. (Mak. 7:9-13) Ɔnle kɛ ɔba ye zɔ wɔ Keleseɛne mbusua nu.​—1 Tem. 5:3-8.

18 Na saa awovolɛ mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli la lɛ Keleseɛne ngakula dɔɔnwo ɛ? Saa bɛ nuhua ko ɛtɛgyale a, asoo yemɔ titile a ɔwɔ kɛ nea bɛ a? Adiema raalɛ ko mɔɔ wɔ Japan la hɛlɛle kɛ: “Mekulo kɛ megya noko kɛmɔ melɛnea me awolɛ la ati mengola mengɔ agyalɛ. Medie medi kɛ Gyihova te ngyegyelɛ mɔɔ wɔ awovolɛ ɛnleanlɛ nu nee nyane mɔɔ menli mɔɔ ɛtɛgyale di la abo.” Asoo ɔbahola yeara ye kɛ ɔlɛ mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ bɛgya, mɔɔ bɛ nee ye anzuzu nwo noko bɛbɔ kpɔkɛ kɛ yemɔ a ɔwɔ kɛ yɛ neavolɛ ɔ? Wɔ edwɛkɛ zɛhae anu, ɔfɛta kɛ yɛyɛ ye nzonlɛ kɛ, ɛnee Gyɛlɛmaya lɛ ɔ mediema mrenya mɔɔ bɛ nee ye anli ye boɛ la.​—Bɛgenga Gyɛlɛmaya 12:6.

19 Gyihova te menli mɔɔ bɛtɛgyale mɔɔ bɛgyi tɛnlabelɛ ɛsesebɛ nloa la edwɛkɛ bo. (Edw. 103:11-14) Noko akee, awovolɛ mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli anzɛɛ bɛnlɛ anwosesebɛ la amra a le ngakula ne mɔ amuala na tɛ nuhua ne mɔɔ bɛtɛgyale la ala. Nɔhalɛ nu, bie a ɛnee ngakula ne mɔ bie ɛgya na bɛwo mralɛ. Noko, ɔnzɛkye ɛlɔlɛ mɔɔ bɛlɛ bɛmaa bɛ awovolɛ, anzɛɛ ɔmmaa bɛngyakyi bɛ Keleseɛne gyima mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ bɛboa bɛ awovolɛ mɔɔ hyia moalɛ la. Yɛkakye kɛ mekɛ mɔɔ ɔka ekyii Gyisɛse wu wɔ baka ne azo la, ɔnwunle ye gyima mɔɔ ɔlɛ la na ɔyɛle nwolɛ debie ɔmanle bɛnleanle ye mame. (Dwɔn 19:25-27) Baebolo ne ɛnga kɛzi ɔwɔ kɛ bɛnlea awovolɛ mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli anzɛɛ bɛnlɛ anwosesebɛ la anwo edwɛkɛ dɔɔnwo; yɛɛ ɔngile kɛ ngakula mɔɔ bɛtɛgyale la a lɛ ɛzonlelilɛ dɔɔnwo kɛ bɛnea bɛ a. Wɔ edwɛkɛ ɛhye mɔ yɛ se la anu, ɔwɔ kɛ bɛ muala bɛfa ndelebɛbo bɛsuzu mɔɔ biala bahola ayɛ la anwo, na bɛkakye neazo mɔɔ Gyisɛse yɛle wɔ ye mame ɛnleanlɛ nwo la.

20. Kɛzi ɛte nganeɛ wɔ asafo ne anu amra mɔɔ bɛtɛgyale mɔɔ ɛbava bɛ agɔnwolɛ la anwo ɛ?

20 Sunsum ne hanle Gyɛlɛmaya manle ɔhɛlɛle kɛ: ‘Bɛ nuhua biala ɛnrɛhilehile ɔ gɔnwo nee ɔ diema kɛ, maa mengile wɔ Gyihova, ɔluakɛ bɛ kɔsɔɔti bɛbanwu me.’ (Gyɛ. 31:34) Saa yɛka a, kɛkala yɛnyia agɔnwolɛvalɛ kɛnlɛma zɛhae wɔ Keleseɛne asafo ne anu, mɔɔ mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ bɛtɛgyale la boka nwo a. Ɔda ali kɛ yɛ muala yɛkulo kɛ yɛ nee bɛ bɔ nu die yɛ nye na yɛnwu kɛ menli zɛhae mɔɔ bɛtɛgyale la ‘bɛanyia ngoane.’

Debie boni bieko a ɛbayɛ wɔamaa mediema mrenya nee mraalɛ mɔɔ bɛtɛgyale la bie mɔ anye alie na bɛdabɛ noko bɛamaa ɛ nye alie ɛ?

a Wɔ Hibulu Ngɛlɛlera ne anu, bɛnlɛ edwɛkpɔkɛ mɔɔ kile “awie mɔɔ ɛngya raalɛ la.”

b Ayezaya hanle ngapezo mɔɔ fane ye mekɛ zo menli mɔɔ bɛngola bɛngya mraalɛ na bɛnlɛ nwolɛ adenle wɔ Yizilayɛma ɛzonlenlɛ nu la anwo. Ɔhanle kɛ, saa mrenya mɔɔ bɛngola bɛngya mraalɛ la yɛ tieyɛ a, ɔbamaa bɛ “mɔɔ tɛla mralɛ mraalɛ nee mralɛ mrenya” la na yeamaa “bɛ duma adɛnla ɛkɛ ne dahuu” wɔ Nyamenle sua nu.​—Aye. 56:4, 5.

c Bie mɔ angomekye de ɔluakɛ bie a ɛnee bɛ bokavolɛ ne, mɔɔ ɔnle adiema la ɛtete nu, anzɛɛ ɛlua mɛla adenle zo ɛbɔ ewole.

    Nzema Mbuluku Ngakyile (1982-2026)
    Fi Nu
    Kɔ Nu
    • Nzema
    • Fa Nwa Awie
    • Mɔɔ ɛkulo
    • Copyright © 2026 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
    • Nwolɛ Mɛla
    • Fealeranu Edwɛkɛ
    • Privacy Settings
    • JW.ORG
    • Kɔ Nu
    Fa Nwa Awie