ƐZUKOALƐDEƐ 45
Ndonwo/Neazo Mɔɔ Bɛfa Bɛkilehile
NDONWO nee neazo le ndenle kpalɛ mɔɔ bɛdua zo bɛkilehile a. Bɛta bɛmaa menli adwenle ba edwɛkɛ zo na eza bɛtie ye kpalɛ. Bɛmaa bɛdwenle. Bɛmaa kɛzi awie te nganeɛ la da ali yemɔti bie a ɔbaha ahenle adwenle nee ye ahonle. Ɔyɛ a bɛkola bɛfa ndonwo bɛdi gyima bɛbɔ menli nwo adwenle ɛtane bɛgua. Eza bɛboa bɛmaa yɛkakye edwɛkɛ. Asoo ɛfa ɛdi gyima wɔ wɔ ngilehilelɛ nu?
Fane dɔɔnwo ne ala, adwenle nu nvoninli le ndonwo mɔɔ ɔngyia edwɛkɛ dɔɔnwo; noko ɔmaa edwɛkɛ ne ka bɛ ati anu. Saa ɛsiezie bɛ kpalɛ a, fane dɔɔnwo ne ala ɔngyia ngilehilenu. Noko bie a kilehilevolɛ bie bahilehile nuhua ekyi yeava yeazi nvasoɛ mɔɔ wɔ nu la azo. Nwolɛ neazo dɔɔnwo wɔ Baebolo ne anu mɔɔ ɛbahola wɔazukoa bie a.
Fa Edwɛkɛnzɔho Nee Ɛrɛlɛdendɛ Bɔ Ɔ Bo. Saa ɛmaa bɛayɛ edwɛkɛ nwo nvoninli wɔ bɛ adwenle nu na ɛfa edwɛkɛnzɔho ɛdi gyima a, ɔnyɛ se. Saa bɔ zo mɔɔ ɛlɛsukoa kɛ ɛbava ndonwo wɔali gyima a, bie a ɛbanwu kɛ saa ɛfa edwɛkɛnzɔho ɛbɔ ɔ bo a ɔbaboa. Fane dɔɔnwo ne ala bɛfa edwɛkɛ agbɔkɛ “le kɛ” anzɛɛ “kɛmɔ” a bɛbɔ ɔ bo a. Saa ɛlɛfa ninyɛne ngakyile nwiɔ wɔatoto nwo a, edwɛkɛnzɔho maa bɛnwu koyɛlɛ mɔɔ wɔ nu la. Adwenle nu nvoninli mɔɔ fane abɔdeɛ nwo—mbaka, nane nane, nee ninyɛne mɔɔ wɔ anwuma nee alesama anwubielɛ dɔɔnwo wɔ Baebolo ne anu. Bɛha bɛhile yɛ wɔ Edwɛndolɛ 1:3 kɛ, sonla mɔɔ kenga Nyamenle Edwɛkɛ ne dahuu la le “kɛ azule nloa baka,” baka mɔɔ so ma na ɔnwu la. Bɛha kɛ amumuyɛnli ne le “kɛ awenade” mɔɔ ɛhɔ nzia kɛ ɔkye awie mɔɔ ɔ sa kɛha ye la. (Edw. 10:9) Gyihova bɔle Ebileham ɛwɔkɛ kɛ ɔ bo zo amra dodo bayɛ “kɛ anwomanyunlu nwɔlɔra nee ɛnweazo anwea.” (Mɔl. 22:17) Mɔɔ fane abusuabɔlɛ kyengye mɔɔ Gyihova manle ɔlale ɔ nee Yizilayɛ maanle ne avinli la anwo, Nyamenle hanle kɛ: “Kɛmɔ abɛlako kyekye sonla bo kɛnlɛma la,” zɔhane ala yɛɛ ɔmanle Yizilayɛma nee Dwudama amuala betanle Ye kyengye a.—Gyɛ. 13:11.
Ɛrɛlɛdendɛ noko twe adwenle kɔ koyɛlɛ mɔɔ wɔ ninyɛne ngakyile nwiɔ avinli la azo. Noko ɛrɛlɛdendɛ kola boa kpalɛ. Ɔka debie ko anwo edwɛkɛ kɛ asɛɛ ɔle debie gyɛne, yemɔti ɔmaa debie ko nyia ɔ gɔnwo subane ne bie. Gyisɛse hanle hilele ye ɛdoavolɛma ne kɛ: “Bɛmɛ a bɛle ewiade ye kɛnlaneɛ a.” (Mat. 5:14) Ɛdoavolɛ Gyemise kilehile kɛzi ɛdendɛlɛ mɔɔ bɛnnea ye boɛ la kola sɛkye ninyɛne anu la, ɔhɛlɛle kɛ: “Ɛtafinlimalɛ le senle.” (Gye. 3:6) Devidi dole edwɛne hilele Gyihova kɛ: “Ɛle me bodane nee me aranemgbole.” (Edw. 31:3) Fane dɔɔnwo ne ala ɛrɛlɛdendɛ mɔɔ bɛkpa ye kpalɛ la hyia ngilehilenu ekyi bie anzɛɛ ɔngyia bie fee. Saa ɔle sikalɛ a, ɔmaa nuhua da ɛkɛ kpalɛ. Ɛrɛlɛdendɛ kola boa maa wɔ tievolɛma kakye edwɛkɛ titile bie mɔɔ saa ɛhanle ye wɔ adenle gyɛne zo a anrɛɛ ɔnrɛyɛ zɔ la azo.
Ɔdwu mekɛ ne bie a yɛwudu edwɛkɛ nu wɔ yɛ adawubɔlɛ nu. Gyisɛse vale ɛhye lile gyima hanle edwɛkɛ mɔɔ yɛ rɛle ɛnrɛvi ye ɛlɛ wɔ mekɛ mɔɔ ɔbizale kɛ: “Duzu ati a ɛnwu mumunli mɔɔ la ɛ diema anye zo, na ɛndwenle dubinli ne mɔɔ la ɛ nye zo la anwo ɛ?” (Mat. 7:3) Kolaa na wɔabɔ mɔdenle kɛ ɛfa ɛhye anzɛɛ adwenle nu nvoninli gyɛne bie wɔali gyima la, sukoa kɛ ɛbava edwɛkɛnzɔho nee ɛrɛlɛdendɛ wɔali gyima kpalɛ.
Fa Neazo Di Gyima. Kɛ anrɛɛ ɛbava adwenle nu nvoninli wɔahilehile la, ɛbahola wɔava neazo, kɛ ɔle nwɔra anzɛɛ ɛbɛlabɔlɛ nu anwubielɛ. Ɛhye mɔ kola yɛ ngyegyelɛ, yemɔti ɔwɔ kɛ ɛnea bɛ boɛ. Ɔwɔ kɛ ɛfa neazo ɛhye mɔ ɛdi gyima ɛfoa edwɛkɛ titile bie mɔɔ ɔhyia la ala azo, yɛɛ ɔwɔ kɛ ɛka ye wɔ adenle mɔɔ ɔbamaa bɛahakye folɛdulɛ ne nee adawu ne la azo.
Ɔwɔ nuhua kɛ tɛ neazo ne mɔ amuala a ɔwɔ kɛ yɛ edwɛkɛ mɔɔ zile amgba a, noko ɔwɔ kɛ bɛfane ɛbɛlabɔlɛ nu ninyɛne anzɛɛ yɛ tɛnlabelɛ nwo. Zɔhane ati mekɛ mɔɔ Gyisɛse ɛlɛkilehile kɛzi ɔwɔ kɛ bɛbu ɛtanevolɛma mɔɔ bɛnlu bɛ nwo anu la, ɔvale awie mɔɔ lile fɛlɛko ɔluakɛ ye boane minlinle na ɔnwunle ye la ɔyɛle ndonwo. (Luku 15:1-7) Gyisɛse bua nrenya bie mɔɔ ɛnee ɔnde Mɛla mɔɔ kile kɛ bɛhulo bɛ gɔnwo mɔ abo kpalɛ la, ɔhanle Samɛleanli bie mɔɔ boale nrenya bie mɔɔ ɛnee bɛbodɛboda ye wɔ mekɛ mɔɔ ɛsɔfo nee Livaenli bie lumuale radole ye noko bɛamboa ye la anwo edwɛkɛ. (Luku 10:30-37) Saa ɛgua ɛ nye aze ɛnea menli subane nee bɛ nyɛleɛ a, ɛbahola wɔagyinla ɛhye azo wɔahilehile kpalɛ.
Ngapezonli Neetan hyehyɛle tɛnlabelɛ bie anwo edwɛkɛ wɔ ɔ ti anu kɛ ɔfa yeahwi Belemgbunli Devidi anyunlu. Adawu ne boale kpalɛ ɔluakɛ yeammaa Devidi angola ambua ɔ nwo benle. Ɛnee adawu ne fane sukoavolɛ bie mɔɔ lɛ mboane dɔɔnwo nee ehyianli bie mɔɔ lɛ boane belɛ ralɛ kokye mɔɔ ɛnee ɔlɛnea ye boɛ la anwo. Devidi mumua ne ɛyɛ mboaneneavolɛ ɛlɛ, yemɔti ɛnee ɔbade kɛzi zɔhane boaneralɛ ne amenle te nganeɛ la abo kpalɛ. Sukoavolɛ ne mɔɔ hyele ehyianli ne boaneralɛ kokye ne mɔɔ ɛnee ɔkulo ye la anwo ɛya mɔɔ Devidi vale la fɛta. Akee Neetan hanle ye wienyi hilele Devidi kɛ: “Sonla zɔhane, yemɔ a le ɛdawɔ.” Edwɛkɛ ne hanle Devidi ahonle na ɔnlunle ɔ nwo nɔhalɛ nu. (2 Sam. 12:1-14) Saa ɛsukoa kɛzi bɛdi edwɛkɛ mɔɔ ka nganeɛdelɛ la anwo gyima kpalɛ a, ɛbahola wɔayɛ bie wɔ adenle kɛnlɛma zo.
Ɛbahola wɔanyia neazo dɔɔnwo mɔɔ ɛbava wɔahilehile la wɔ Ngɛlɛlera ne anu. Gyisɛse hanle edwɛkɛ sikalɛ yɛle ɛhye bie wɔ mekɛ mɔɔ ɔhanle kɛ: “Bɛhakye mɔɔ zile Lɔɔto aye ne anwo zo la!” (Luku 17:32) Mɔɔ Gyisɛse kilehile ye ɛralɛ ne anwo sɛkɛlɛneɛ ne anu la, ɔhwenle adwenle ɔhɔle “Nowa mekɛ zo.” (Mat. 24:37-39) Wɔ Hibuluma tile 11, ɛzoanvolɛ Pɔɔlo bobɔle mrenya nee mraalɛ 16 aluma kɛ bɛyɛle diedi nwo neazo. Mekɛ mɔɔ ɛlɛnwu dɔɔnwo wɔ Baebolo ne anu la, ɛbahola wɔanyia neazo ngɛnlɛma wɔavi mɔɔ Ngɛlɛlera ne ka fane edwɛkɛ nee menli mɔɔ bɛbobɔ bɛ aluma wɔ nu anwo la anu.—Wulo. 15:4; 1 Kɔl. 10:11.
Ɔdwu mekɛ ne bie a, ɛbahola wɔava ɛbɛlabɔlɛ nu anwubielɛ mɔɔ ɛzi ɛnɛ mekɛ ye la wɔazi edwɛkɛ titile bie azo. Noko saa ɛlɛyɛ ɛhye a, nea kɛ ɛbava anwubielɛ mɔɔ le nɔhalɛ la a wɔali gyima a na koati kɛ ɛbaha edwɛkɛ mɔɔ anwo ɛngyia na ɔbamaa wɔ tievolɛma ne bie ati azi aze la, anzɛɛ mmaka edwɛkɛ mɔɔ kye adwenle na ɔnvane wɔ edwɛkɛtile ne anwo la anwo edwɛkɛ. Eza kakye kɛ ɔwɔ kɛ anwubielɛ ne di bodane bie anwo gyima. Mmaka edwɛkɛ dɔɔnwo mɔɔ ɛngyia la ɛmaa wɔ ɛdendɛlɛ ne bodane kakyi.
Bɛbade Ɔ Bo Ɔ? Ndonwo anzɛɛ neazo biala mɔɔ ɛbava wɔali gyima la, ɔwɔ kɛ ɔdi bodane fɔɔnwo bie anwo gyima. Saa wɔanga kɛzi ɔfane edwɛkɛ ne mɔɔ bɛlɛsuzu nwo la anwo a, asoo ɔbali wɔ bodane ne anwo gyima?
Gyisɛse hanle kɛ ye ɛdoavolɛma ne le “ewiade ye kɛnlaneɛ” wiele la, ɔhanle kɛzi bɛfa kɛnlaneɛ bɛdi gyima la anwo edwɛkɛ ekyi nee kɛzi ɛhye maa ɛzonlelilɛ da bɛ nwo zo la. (Mat. 5:14-16) Ɔhanle boane ne mɔɔ minlinle la anwo ndonwo ne ɔwiele la, eza ɔdoale zo ɔhanle anyelielɛ mɔɔ ba anwuma lɔ wɔ ɛtanevolɛ ko mɔɔ kɛnlu ɔ nwo la anwo edwɛkɛ. (Luku 15:7) Yɛɛ Gyisɛse hanle Samɛleanli atiakunlukɛnlɛma ne anwo edwɛkɛ wiele la, ɔbizale ye tievolɛ ne kpuyia fɔɔnwo bie na ɔvale folɛdulɛ fɔɔnwo bie mɔ ɔdoale zolɛ. (Luku 10:36, 37) Noko akee Gyisɛse hilehilele ye ɛrɛlɛ ne mɔɔ fane azɛlɛ ngakyile ne nee ndile ne anwo la anu hilele menli mɔɔ bɛlɛle bɛ nwo aze bizale ye la angome, tɛ menli ekpunli ne ɔ. (Mat. 13:1-30, 36-43) Ɔka kenle nsa na Gyisɛse awu la, ɔhanle ndonwo bie mɔɔ fane vanye egyinli abunsama amumuyɛma bie anwo la. Ɛnee ɔngyia kɛ ɔbaha kɛzi ɔfane awie anwo la. ‘Sɛlɛvolɛ mgbanyinli ne nee Falasiima ne mɔ nwunle kɛ bɛmɛ a yebu ɛrɛlɛ ne yetia bɛ a.’ (Mat. 21:33-45) Yemɔti kɛzi ndonwo ne de, tievolɛma ne nyɛleɛ, nee wɔ bodane ne a bahile kɛ ɔwɔ kɛ ɛkilehile nu a, na saa ɔwɔ kɛ ɛkilehile nu a, kɛzi ɔwɔ kɛ ɛyɛ ye ɛ?
Ɔbalie mekɛ na wɔahola wɔava ndonwo nee neazo wɔali gyima kpalɛ, noko nvasoɛ kpole wɔ zo. Ndonwo kpalɛ ka adwenle, ahonle nee nganeɛdelɛ. Ɔkola ɔmaa edwɛkɛ ne nyia menli nwo zo tumi mɔɔ ɔnda ɔnyɛ zɔ wɔ mekɛ mɔɔ ɛbaha edwɛkɛ ne ala la.