De doop van Clovis — 1500 jaar katholicisme in Frankrijk

„IN NAAM van de paus, boem”, luidde de boodschap bij een geïmproviseerde bom, die ontdekt werd in een Franse kerk waaraan paus Johannes Paulus II in september 1996 een bezoek zou brengen. Dit was een extreem voorbeeld van de tegenstand waardoor zijn vijfde bezoek aan Frankrijk werd gekenmerkt. Niettemin kwamen er dat jaar zo’n 200.000 mensen naar de Franse stad Reims om met de paus de 1500ste verjaardag van de bekering van de Frankische koning Clovis tot het katholicisme te herdenken. Wie was deze koning wiens doop wel de doop van Frankrijk is genoemd? En waarom heeft die herdenking zoveel stof doen opwaaien?

Het verval van het rijk

Clovis werd omstreeks 466 van onze jaartelling geboren als zoon van Childerik I, de koning van de Salische Franken. Nadat deze Germaanse stam in 358 door de Romeinen onderworpen was, werd het hun toegestaan zich te vestigen in wat nu België is, op voorwaarde dat zij de grens zouden verdedigen en soldaten voor het Romeinse leger zouden leveren. Het nauwe contact met de plaatselijke Gallo-Romeinse bevolking dat daarop volgde, leidde tot een geleidelijke romanisering van deze Franken. Childerik I was een bondgenoot van de Romeinen en streed tegen andere Germaanse stammen die invallen deden, zoals de Visigoten en de Saksen. Hierdoor was de Gallo-Romeinse bevolking van dankbaarheid jegens hem vervuld.

De Romeinse provincie Gallië strekte zich uit vanaf de Rijn, in het noorden, tot de Pyreneeën, in het zuiden. Maar na de dood van de Romeinse generaal Aëtius in 454 bestond er een machtsvacuüm in het land. Daarbij komt nog dat er in 476, met de val van Romulus Augustulus, de laatste keizer in Rome, en het einde van het westelijke deel van het Romeinse Rijk, een grote politieke instabiliteit in de regio ontstond. Daarom was Gallië als een rijpe vijg die erop wachtte door een van de stammen die zich binnen zijn grenzen hadden gevestigd, geplukt te worden. Het hoeft geen verbazing te wekken dat Clovis, na zijn vader te zijn opgevolgd, er een begin mee trachtte te maken de grenzen van zijn koninkrijk uit te breiden. In 486 versloeg hij de laatste vertegenwoordiger van Rome in Gallië in een veldslag bij de stad Soissons. Deze zege gaf hem de macht over het gehele gebied tussen de Somme, in het noorden, en de Loire, in het midden en westen van Gallië.

De man die koning zou zijn

In tegenstelling tot de andere Germaanse stammen waren de Franken heidens gebleven. Maar Clovis’ huwelijk met een Bourgondische prinses, Chlotilde, had een diepgaande invloed op zijn leven. Als fervent katholiek probeerde Chlotilde onvermoeid de bekering van haar echtgenoot te bewerkstelligen. Volgens het in de zesde eeuw G.T. door Gregorius van Tours opgetekende geschiedkundige verslag beloofde Clovis in 496 tijdens de veldslag van Tolbiac (Zülpich, Duitsland) tegen de stam van de Alamannen het heidendom de rug toe te keren als Chlotildes God hem de overwinning zou schenken. Hoewel Clovis’ troepen op het punt stonden verslagen te worden, werd de koning der Alamannen gedood en gaf zijn leger zich over. Naar de mening van Clovis had Chlotildes God hem de overwinning geschonken. Volgens de overlevering werd Clovis op 25 december 496 door „Sint”-Remigius in de kathedraal van Reims gedoopt. Maar sommigen menen dat een latere datum, 498/499, waarschijnlijker is.

Clovis’ pogingen om zich meester te maken van het in het zuidoosten gelegen Bourgondische koninkrijk mislukten. Maar zijn veldtocht tegen de Visigoten werd met succes bekroond toen hij hen in 507 te Vouillé, bij Poitiers, versloeg, een overwinning waardoor hij de heerschappij verkreeg over het grootste gedeelte van het zuidwesten van Gallië. In erkenning van deze overwinning ontving Clovis van de keizer van het Oost-Romeinse Rijk, Anastasius, de oorkonde van zijn benoeming tot consul. Hij had dus een status boven al de andere westerse koningen en zijn heerschappij werd in de ogen van de Gallo-Romeinse bevolking gelegitimeerd.

Nadat Clovis het gebied van de Ripuarische Franken in het oosten onder zijn heerschappij had gebracht, maakte hij Parijs tot zijn hoofdstad. In de laatste jaren van zijn leven versterkte hij zijn koninkrijk door het een geschreven wetsstelsel, de Lex Salica, te geven en door een kerkconcilie in Orléans bijeen te roepen om de betrekkingen tussen Kerk en Staat te regelen. Bij zijn dood, waarschijnlijk op 27 november 511, was hij de alleenheerser over driekwart van Gallië.

The New Encyclopædia Britannica noemt Clovis’ bekering tot het katholieke geloof „een beslissend moment in de geschiedenis van West-Europa”. Waarom was de bekering van deze heidense koning zo belangrijk? De betekenis lag in het feit dat Clovis het katholicisme in plaats van het arianisme koos.

De ariaanse controverse

Omstreeks 320 begon Arius, een priester uit Alexandrië in Egypte radicale denkbeelden betreffende de Drie-eenheid te verbreiden. Arius ontkende dat de Zoon van hetzelfde wezen of dezelfde substantie was als de Vader. De Zoon kon niet God of gelijk aan de Vader zijn, aangezien hij een begin had (Kolossenzen 1:15). Betreffende de heilige geest geloofde Arius dat hij een persoon was, maar dat hij lager was dan zowel de Vader als de Zoon. Deze leerstelling, die zeer populair werd, wekte bittere tegenstand in de kerk. In 325 werd Arius op het concilie van Nicea verbannen en werden zijn leringen veroordeeld.a

Maar hiermee eindigde de controverse niet. De leerstellige crisis duurde nog zo’n zestig jaar voort, waarbij opeenvolgende keizers de zijde van de ene partij of van de andere partij kozen. Ten slotte maakte keizer Theodosius I in 392 het orthodoxe katholicisme met zijn leerstelling van de Drie-eenheid tot staatsreligie van het Romeinse Rijk. Ondertussen waren de Goten door Wulfila, een Germaanse bisschop, tot het arianisme bekeerd. Al snel gingen andere Germaanse stammen tot deze vorm van het „christendom” over.b

Tegen de tijd van Clovis bevond de Katholieke Kerk in Gallië zich in een crisis. De ariaanse Visigoten hadden getracht het katholicisme te onderdrukken door te weigeren overleden bisschoppen te laten vervangen. Bovendien worstelde de kerk met twee pauselijke schisma’s, waarbij priesters van vijandige partijen elkaar in Rome doodden. De verwarring werd nog groter toen sommige katholieke schrijvers het denkbeeld opperden dat het jaar 500 het einde van de wereld zou kenmerken. De bekering van de Frankische veroveraar tot het katholicisme werd dus gezien als een veelbelovende gebeurtenis die „het nieuwe millennium van de heiligen” zou inluiden.

Maar wat waren Clovis’ motieven? Hoewel religieuze motivaties niet uitgesloten kunnen worden, had hij beslist politieke doeleinden in gedachten. Door het katholicisme te kiezen verwierf Clovis zich de gunst van de overwegend katholieke Gallo-Romeinse bevolking en de steun van de invloedrijke kerkhiërarchie. Hierdoor was hij duidelijk in het voordeel ten opzichte van zijn politieke rivalen. The New Encyclopædia Britannica merkt op dat „zijn verovering van Gallië een bevrijdingsoorlog werd waardoor het juk van de gehate ariaanse ketters zou worden afgeworpen”.

Wie was Clovis in werkelijkheid?

Voordat de in 1996 gehouden herdenking plaatsvond, beschreef de aartsbisschop van Reims, Gérard Defois, Clovis als „het symbool van een weloverwogen en verantwoorde bekering”. Maar de Franse historicus Ernest Lavisse zei hierover: „De bekering van Clovis bracht geenszins een verandering van zijn aard teweeg; de vriendelijke en vredige moraal van het Evangelie raakte zijn hart niet.” Een andere historicus verklaarde: „In plaats van Wodan [een Noorse god] riep hij nu Christus aan en bleef wie hij tevoren was.” Op een manier die doet denken aan het gedrag van Constantijn na zijn zogenaamde bekering tot het christendom, begon Clovis zijn heerschappij te consolideren door al zijn mededingers naar de troon systematisch te doden. Hij roeide „al zijn verwanten tot de zesde graad” uit.

Nadat Clovis gestorven was, werd er een mythevorming op gang gebracht die hem van een wrede krijger in een befaamde heilige veranderde. Het door Gregorius van Tours opgestelde verslag dat bijna een eeuw later is opgetekend, wordt beschouwd als een bewuste poging om Clovis te vereenzelvigen met Constantijn, de eerste Romeinse keizer die het „christendom” aanvaardde. En door te beweren dat Clovis met dertig jaar werd gedoopt, lijkt het erop dat Gregorius probeert een vergelijking met Christus te trekken. — Lukas 3:23.

Dit proces werd in de negende eeuw door Hincmar, bisschop van Reims, voortgezet. In een tijd waarin kathedralen om pelgrims wedijverden, was de door hem geschreven biografie omtrent zijn voorganger, „Sint”-Remigius, waarschijnlijk bedoeld om de reputatie van zijn kerk op te vijzelen en haar te verrijken. In zijn verslag bracht een witte duif een flesje olie om Clovis bij zijn doop te zalven — duidelijk een verwijzing naar Jezus’ zalving met heilige geest (Mattheüs 3:16). Hincmar legde aldus een verband tussen Clovis, Reims en de monarchie en maakte het denkbeeld geloofwaardig dat Clovis de gezalfde van de Heer was.c

Een controversiële herdenking

De voormalige Franse president Charles de Gaulle heeft eens gezegd: „Volgens mij begint de geschiedenis van Frankrijk met Clovis, gekozen als koning van Frankrijk door de stam van de Franken, die hun naam aan Frankrijk gaven.” Maar niet iedereen deelt dat standpunt. De herdenking van de 1500ste verjaardag van Clovis’ doop was controversieel. In een natie waar Kerk en Staat sinds 1905 officieel gescheiden zijn, hebben velen kritiek uitgeoefend op de deelname van de staat in wat zij als een religieuze herdenking beschouwen. Toen de gemeenteraad van Reims plannen bekendmaakte om het podium dat tijdens het bezoek van de paus gebruikt zou worden te betalen, liet een vereniging de beslissing door een rechtbank als ongrondwettig tenietdoen. Anderen waren van mening dat de kerk probeerde Frankrijk opnieuw haar morele en temporele gezag op te leggen. De herdenking werd verder gecompliceerd gemaakt doordat het extreem-rechtse Nationale Front en fundamentalistische katholieke groeperingen Clovis tot hun symbool hadden gekozen.

Anderen hebben de herdenking vanuit historisch oogpunt bekritiseerd. Clovis’ doop, zeiden ze, heeft Frankrijk niet tot het katholicisme bekeerd, aangezien deze religie reeds vast verankerd was in de Gallo-Romeinse bevolking. En, zo beweerden zij, zijn doop kenmerkt ook niet de geboorte van Frankrijk als natie. Zij waren van mening dat het passender zou zijn om de geboorte van Frankrijk te plaatsen bij de verdeling van het koninkrijk van Karel de Grote in 843 waardoor Karel de Kale, en niet Clovis, tot eerste koning van Frankrijk werd gemaakt.

1500 jaar katholicisme

Hoe staat het er nu met het katholicisme in Frankrijk voor, na meer dan 1500 jaar als de „oudste dochter van de Kerk”? Frankrijk had tot 1938 het grootste aantal gedoopte katholieken ter wereld. Nu staat het op de zesde plaats, na landen als de Filippijnen en de Verenigde Staten. En hoewel Frankrijk 45 miljoen katholieken telt, bezoeken er slechts 6 miljoen geregeld de mis. Een recent onderzoek onder Franse katholieken heeft onthuld dat 65 procent „zich niets gelegen laat liggen aan de leer van de Kerk inzake seksuele aangelegenheden”, en voor 5 procent betekent Jezus „helemaal niets”. Zulke negatieve tendensen brachten de paus tijdens zijn bezoek aan Frankrijk in 1980 ertoe te vragen: „Frankrijk, wat hebt u met de beloften van uw doop gedaan?”

[Voetnoten]

[Kaart op blz. 27]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

SAKSEN

Rijn

Somme

Soissons

Reims

Parijs

GALLIË

Loire

Vouillé

Poitiers

PYRENEEËN

VISIGOTEN

Rome

[Illustratie op blz. 26]

Clovis’ doop volgens een veertiende-eeuws manuscript

[Verantwoording]

© Cliché Bibliothèque nationale de France, Paris

[Illustratie op blz. 28]

Sculptuur van de doop van Clovis (middelste figuur) aan de buitenkant van de kathedraal van Reims (Frankrijk)

[Illustratie op blz. 29]

Het bezoek van Johannes Paulus II aan Frankrijk ter herdenking van Clovis’ doop heeft veel stof doen opwaaien