Hij gehoorzaamde God als regeerder meer dan mensen

„Wij moeten God als regeerder meer gehoorzamen dan mensen.”

BIJNA tweeduizend jaar geleden weergalmden deze moedige woorden in de Sanhedrin-zaal in Jeruzalem. Een groep eerste-eeuwse christenen werd door de joodse hogepriester ondervraagd. Zij waren in de tempel gearresteerd toen zij een schare mensen onderwezen. Jehovah’s engel had hun geboden daarheen te gaan om Gods Woord te prediken. De priesters hadden hun dit verboden. Wie zou u in een dergelijke situatie gehoorzamen? De christenen twijfelden hier niet over. Zij zouden God als regeerder meer gehoorzamen dan mensen. — Handelingen 5:17-32.

In de vele eeuwen die sindsdien zijn verstreken, hebben anderen hun moedige voorbeeld gevolgd wanneer religieuze leiders, net als die eerste-eeuwse joodse priesters, weigerden zelf naar de waarheid te luisteren en anderen trachtten te verhinderen deze te horen (Matthéüs 23:13). In het begin van de vijftiende eeuw beriep Johannes Hus (1371-1415) zich op deze zelfde woorden toen hem werd bevolen niet in zijn geboorteland Bohemen (een gedeelte van het hedendaagse Tsjechoslowakije) te prediken. Hij erkende het opperste gezag van God en Zijn Woord in een tijd waarin bijna ieder ander de paus en de kerk als het hoogste gezag erkende. Hoe kwam hij ertoe dit standpunt in te nemen?

Hoe Hus ertoe kwam de bijbel te gaan onderwijzen

Johannes Hus werd opgevoed door zijn moeder, een boerenvrouw, en aangezien zij weduwe was geworden, was het voor hem moeilijk een goede schoolopleiding te genieten. Hij moest vaak in kerken zingen om aan de kost te komen. Hoewel hij niet briljant was, slaagde hij erin aan de Universiteit van Praag te studeren, en uiteindelijk klom hij op tot rector van de universiteit.

Er bestonden destijds op de universiteit veel meningsverschillen tussen de Duitsers en de Tsjechen. Hus werd een voorvechter voor de Tsjechische zaak, en zijn invloed nam toe toen hij een invloedrijker prediker werd. Er heerste reeds geruime tijd onrust en er werd openlijk gediscussieerd over veel misstanden waarbij de Rooms-Katholieke Kerk betrokken was, hetgeen nog toenam door de verspreiding van de geschriften van de Engelse hervormer John Wycliffe. De Boheemse beweging is echter niet ontstaan als gevolg van de gebeurtenissen in Engeland; ze liep er veeleer parallel mee. Johannes Hus voelde zich aangetrokken tot de geschriften van Wycliffe, vooral tot het werk De veritate sacrae scripturae (Over de waarheid van de Heilige Schrift), dat in 1407 in zijn bezit kwam.

Hij werd echter tegengestaan door aartsbisschop Sbynko van Praag, die aanstoot nam aan de prediking van Hus en in 1410 veel geschriften van Wycliffe in het openbaar verbrandde. Sbynko verbood vervolgens alle prediking die niet in erkende kerken werd verricht, waaronder ook de Betlehemskapel viel, waar Hus predikte. Hus weigerde het verbod van de aartsbisschop op te volgen en zei dat hij „God meer [moest] gehoorzamen dan mensen in dingen die voor redding noodzakelijk zijn”. Hij beriep zich op de paus, waarop de aartsbisschop hem excommuniceerde. Maar Hus wankelde niet, want hij bemerkte dat zijn grotere inzicht zijn geweten had gescherpt en het gevoeliger had gemaakt ten aanzien van de bijbelse leerstellingen. Hij verklaarde ondubbelzinnig: „Mensen kunnen liegen, maar God liegt niet”, waarmee hij de woorden herhaalde die de apostel Paulus aan de Romeinen schreef (Romeinen 3:4). Aangezien koning Wenceslaus de hervormingsbeweging van Hus steunde, vluchtte Sbynko ten slotte het land uit, en kort daarna stierf hij.

De tegenstand tegen Hus ontvlamde opnieuw toen hij een kruistocht tegen de koning van Napels veroordeelde en de verkoop van aflaten in verband daarmee aan de kaak stelde, waardoor de priesters van hun inkomsten werden beroofd. De aflaten schonken iemand tegen betaling van geld kwijtschelding van tijdelijke straf. Om problemen voor de stad te voorkomen, vertrok Hus uit Praag en trok hij zich tijdelijk terug ergens in het land. Daar schreef hij in 1413 het werk Over Simonie, waarin de liefde die de geestelijken voor geld hadden en de steun die hun door de wereldlijke autoriteiten werd gegeven, aan de kaak werden gesteld. Opnieuw baseerde Hus het gezag voor zijn beweringen op Gods Woord door te zeggen: „Elke getrouwe christen dient zich zo op te stellen dat hij niets gelooft wat in strijd is met de Heilige Schrift.”

Hus schreef ook een verhandeling die getiteld was De Ecclesia (Over de Kerk). Hierin zette hij een aantal stellingen uiteen, waarvan er één luidde: „Dat Petrus nooit het hoofd van de Kerk is geweest en dit ook thans niet is.” Hij was tot de conclusie gekomen dat in de sleutelverzen Matthéüs 16:15-18 duidelijk werd vastgesteld dat Jezus Christus het fundament en het hoofd is van de kerk, die uit het gehele lichaam van uit de wereld geroepen gelovigen bestond. De wet van Christus, zoals die in Gods Woord werd aangetroffen, was derhalve doorslaggevend, en niet die van de paus. Het pausdom was veeleer door de macht van het keizerlijke Rome ontstaan.

Getuigenis voor het concilie van Konstanz

De Katholieke Kerk kon de onthullingen van Hus niet langer verdragen en sommeerde hem zich voor zijn zienswijzen te verantwoorden voor het concilie van Konstanz, dat van 1414 tot 1418 in de buurt van het Meer van Konstanz werd gehouden.a Hij werd er met een list toe gebracht voor dit concilie te verschijnen doordat de broer van de koning, keizer Sigismund, hem een vrijgeleide beloofde, welke belofte spoedig vals bleek te zijn. Kort na zijn aankomst werd hij gearresteerd, maar hij bleef het gezag van zowel de paus als het concilie betwisten.

Toen het concilie van Hus verlangde dat hij zijn ideeën en leerstellingen zou herroepen, antwoordde hij dat hij hier graag toe bereid was als hij, in overeenstemming met 2 Timótheüs 3:14-16, aan de hand van de Schrift van dwaling werd overtuigd. Hus was van mening dat zijn geweten hem altijd zou aanklagen als hij zijn ideeën in dubbelzinnige termen zou herroepen. Hij verklaarde: „Het is altijd mijn wens geweest dat een betere leer mij aan de hand van de Schrift zou worden aangetoond, en dan zou ik alleszins genegen zijn mijn ideeën te herroepen.” Ondanks zijn uitdaging dat het minst aanzienlijke lid van het concilie hem zijn dwaling aan de hand van Gods Woord zelf zou aantonen, werd hij als een halsstarrige ketter veroordeeld en naar de gevangenis teruggestuurd zonder dat er iets aan de hand van de bijbel was besproken.

Op 6 juli 1415 werd Hus in de kathedraal van Konstanz officieel ter dood veroordeeld. Het werd hem niet toegestaan zich te verweren toen de beschuldigingen tegen hem werden voorgelezen. Vervolgens werd hij in het openbaar van zijn priestergewaad ontdaan, terwijl zijn geschriften op het kerkhof werden verbrand. Hij werd naar een veld in de buitenwijk van de stad geleid en daar op de brandstapel ter dood gebracht. Zijn as werd verzameld en in de Rijn geworpen, om te voorkomen dat iemand relikwieën van deze martelaar zou bewaren. Wegens de nauwe banden met John Wycliffe werd die hervormer — die reeds dood was — ook veroordeeld door het concilie, dat voorschreef dat zijn lichaam werd opgegraven en verbrand en zijn as in de rivier de Swift (in Engeland) geworpen zou worden. Later vond de belangrijkste volgeling van Hus, Hiëronymus van Praag, ook de dood op de brandstapel.

Wat Hus tot stand heeft gebracht

Hus was destijds een van de eersten die het gezag van zowel paus als concilie durfde te betwisten en in plaats daarvan het opperste gezag van de Schrift aanvaardde. Hij maakte aldus een begin met de beweging voor de rechten van het individu en voor vrijheid van geweten en meningsuiting.

Meer dan honderd jaar later werd Maarten Luther in Duitsland ervan beschuldigd de dwalingen van Wycliffe en Hus nieuw leven in te blazen. Luther had in de grond der zaak beslist dezelfde zienswijze als Hus toen hij zei: „Tenzij men mij aan de hand van de Schrift en op duidelijke gronden van dwaling overtuigt, weiger ik het gezag van paus en concilies te aanvaarden, aangezien deze elkaar tegenspreken — mijn geweten is in gevangenschap aan het Woord van God.” Misschien zei hij daarom wel: „Wij zijn allen hussieten zonder het te beseffen.”

Hus, Wycliffe en Luther hebben werkelijk veel van de leerstellingen van de vroege christenen doen herleven. Natuurlijk zijn zij die weg niet tot het einde gegaan, omdat het in die dagen niet gemakkelijk was de duisternis van eeuwen te verdrijven. Toch waren zij allen het op één belangrijk punt eens: Gods Woord moest op de eerste plaats komen, ongeacht de mening van mensen. De eerste christenen namen ditzelfde verlichte standpunt in omdat zij door de Meester, Jezus Christus zelf, waren onderwezen. — Johannes 17:17; 18:37.

In deze tijd moeten christenen dit standpunt eveneens innemen. In vergelijking met die vroegere eeuwen staan wij er veel gunstiger voor. In de eerste plaats is de bijbel in de meeste talen vrijelijk verkrijgbaar. In de tweede plaats heeft de heilige geest in deze laatste dagen ontvankelijke personen een groter inzicht in de bijbel geschonken. Hebt u dit inzicht aanvaard? Zo ja, dan zult u niet aarzelen het beginsel te onderschrijven dat Johannes Hus zo krachtig heeft herhaald. Thans leeft een groter aantal mensen dan ooit tevoren in de geschiedenis in overeenstemming met die woorden van de apostelen: „Wij moeten God als regeerder meer gehoorzamen dan mensen.” — Handelingen 5:29.

[Voetnoten]

[Illustratie op blz. 29]

Johannes Hus

[Illustratie op blz. 31]

Aan Tsjechische bijbels, zoals de uitgave hierboven van 1579, wordt thans door verzamelaars een hoge waarde toegekend. Johannes Hus werd op de brandstapel terechtgesteld omdat hij dat wat de bijbel zei boven het woord van mensen stelde