De bijbel — Slechts het woord van mensen?

WILLIAM TYNDALE heeft zijn leven gegeven voor zijn pogingen om de bijbel voor iedereen toegankelijk te maken. Maarten Luther heeft zich enorm ingespannen om de bijbel in het Duits te vertalen. Voor de volgelingen van Johannes Calvijn was de bijbel „de maatstaf en canon aller waarheid”. Ja, eens twijfelden weinigen aan het feit dat de bijbel het Woord van God is. De Rooms-Katholieke Kerk leerde dit ook.

In deze tijd is het echter anders gesteld. De bijbel, het meest verkochte boek in de hele geschiedenis, wordt door weinigen gelezen en door nog minder mensen nagevolgd. De auteur James Barr gaf de gevoelens van velen weer door te verklaren: „Mijn verslag over het ontstaan van de bijbelse overlevering is een verslag over een werk van menselijke makelij. De bijbel is de geloofsverklaring van de mens . . . De juiste benaming voor de bijbel zou zijn het Woord van Israël of het Woord van enige vroeg-christelijke leiders.” — The Bible in the Modern World, door James Barr.

Waarom is de houding ten aanzien van de bijbel zo veranderd? Is de bijbel het Woord van God of het woord van mensen? Doet het er in deze wereldlijke twintigste eeuw trouwens wel iets toe?

Doet het er iets toe?

Om met de laatste vraag te beginnen: Ja, het doet er wel degelijk iets toe. Waarom? Welnu, de bijbel wordt beschreven als ’een lamp voor onze voet en een licht op ons pad’ (Psalm 119:105). In deze tijd hebben wij zo’n licht beslist nodig. Onze prachtige planeet wordt geruïneerd. Miljoenen en nog eens miljoenen mensen lijden honger. Weinigen hebben vertrouwen in de toekomst en zelfs het voortbestaan van de mensheid wordt bedreigd. De bijbel biedt aan ons door deze verraderlijke tijden heen naar een veilige en gelukkige toekomst te leiden. Indien de bijbel werkelijk het Woord van God is, is dat precies wat wij nodig hebben.

Hoe komt het dan dat de mensen eraan zijn gaan twijfelen? Het antwoord op deze vraag zal ons helpen vast te stellen of dit boek werkelijk het Woord van God is of niet.

Wat is er met het geloof gebeurd?

Gedurende de zeventiende en achttiende eeuw viel dat welhaast universele geloof in de bijbel ten prooi aan een veranderend denkklimaat. In Europa ontwikkelde zich een geest van scepticisme en verwereldlijking. Regeringsstelsels, de economie, de natuur, de religie — aan alles werd getwijfeld. Ook de bijbel ontkwam daar niet aan.

In de zeventiende eeuw werden openlijk twijfels over het boek geuit door de voormalige katholiek Pierre Bayle, die vraagtekens plaatste bij de historiciteit en de chronologie van de bijbel. Anderen volgden zijn denkwijze na en in de negentiende eeuw kwam het scepticisme tot volle bloei in de school van de hogere kritiek. Hogere critici houden vol dat de bijbel niet is wat hij schijnt te zijn. Volgens hen heeft Mozes de Pentateuch niet geschreven. Deze zou daarentegen vrij laat in de joodse geschiedenis samengesteld zijn aan de hand van een aantal bronnen die eeuwen na Mozes’ tijd geschreven waren. Iedere profetie die in vervulling ging, moest na de vervulling geschreven zijn. Het boek Jesaja zou dan ook in de loop van honderden jaren door een aantal personen geschreven zijn. Het boek Daniël zou omstreeks 165 v.G.T. geschreven zijn.

De uitwerking van de hogere kritiek blijkt in het geval van de Duitse bijbelgeleerde David Friedrich Strauss: „Zijn wij nog christenen? Neen, zei Strauss, tenminste niet degenen onder ons die zich de Hogere Kritiek eigen gemaakt hebben, want wij kunnen de bijbel niet langer als het Woord van God aanvaarden.” — Religion and the Rise of Scepticism, door Franklin L. Baumer.

Het nieuwe wereldlijke tijdperk leidde ook tot nieuwe wetenschappelijke ontdekkingen. Sommige daarvan ondersteunden de bijbel maar andere schenen ermee te botsen. Vandaar dat velen ertoe gebracht werden te geloven dat de bijbel achterhaald was. Deze mening werd omstreeks het midden van de negentiende eeuw versterkt toen de evolutietheorie — een theorie die lijnrecht in strijd is met het scheppingsverslag in Genesis — populair werd. Deze theorie werd door het merendeel van de wetenschappelijke gemeenschap en door de hogere critici gretig aangegrepen. Heden ten dage wordt ze door veel geestelijken aanvaard en op scholen als feit onderwezen.

Betekent dit alles dat de wetenschap de bijbel op een of andere manier weerlegd heeft? Of heeft de hogere kritiek aangetoond dat de bijbel niet het Woord van God is?