Gutenberg — Hoe hij de wereld verrijkte
DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN DUITSLAND
WELKE uitvinding in de afgelopen duizend jaar heeft uw leven het meest beïnvloed? De telefoon, de televisie of de auto? Waarschijnlijk geen van deze dingen. Volgens vele deskundigen was het gemechaniseerd drukken. De man aan wie de eer wordt toegekend voor de uitvinding van de eerste praktische methode is Johann Gensfleisch zur Laden, beter bekend als Johannes Gutenberg. Hij kwam uit een aristocratisch milieu en hoefde daarom niet als leerjongen te werken.
Gutenbergs geestesprodukt is beschreven als „de grote Duitse bijdrage aan de beschaving”. Elk bewaard gebleven exemplaar van zijn gedrukte meesterstuk — de zogeheten 42-regelige Gutenbergbijbel — is een fortuin waard.
Het gouden Mainz
Gutenberg werd in of rond 1397 geboren in Mainz. Gelegen aan de oever van de Rijn was Mainz destijds een stad met zo’n 6000 inwoners. Het stond bekend als het gouden Mainz, want het vormde het centrum van een machtige bond van steden. De aartsbisschoppen in Mainz waren keurvorsten van het Heilige Roomse Rijk. Mainz was befaamd om zijn goudsmeden. De jonge Johannes leerde veel over metaalwerk, ook hoe letters in reliëf in metaal afgedrukt konden worden. Wegens politiek gekrakeel ging hij enkele jaren in ballingschap naar Straatsburg, waar hij zich bezighield met edelstenen slijpen en daar les in gaf. Maar zijn voornaamste bezigheid was zijn geheime werk aan een nieuwe uitvinding. Gutenberg probeerde de kunst van gemechaniseerd drukken te perfectioneren.
Gutenbergs geniale uitvinding en Fusts financiering
Gutenberg keerde naar Mainz terug en zette zijn experimenten voort. Voor de financiering wendde hij zich tot Johann Fust, die hem 1600 gulden leende — een enorm bedrag in een tijd dat een bekwaam vakman slechts 30 gulden per jaar verdiende. Fust was een scherpzinnig zakenman die winst in de onderneming zag. Wat voor onderneming had Gutenberg in gedachten?
Met zijn scherpe oog nam Gutenberg waar dat bepaalde artikelen in grote aantallen werden geproduceerd, alle identiek aan elkaar. Munten bijvoorbeeld werden geslagen, en kogels werden in metaal gegoten. Dus waarom niet honderden identieke bladzijden geschreven tekst drukken en dan de bladzijden in numerieke volgorde samenvoegen tot identieke boeken? Welke boeken? Hij dacht aan de bijbel, een boek dat zo kostbaar was dat alleen weinige bevoorrechten een persoonlijk exemplaar hadden. Gutenberg was van plan grote hoeveelheden identieke bijbels te vervaardigen en ze veel goedkoper dan handgeschreven exemplaren te maken zonder iets aan hun schoonheid in te boeten. Hoe moest dit worden gedaan?
De meeste boeken werden met de hand overgeschreven, hetgeen noeste vlijt en tijd kostte. Drukken was geprobeerd met behulp van handgegraveerde houtblokken, die elk een bladzijde tekst bevatten. Een Chinese man genaamd Pi Sheng had zelfs afzonderlijke letters van aardewerk gemaakt om gebruikt te worden bij het drukken. In Korea waren bij een staatsdrukkerij letters van koper gebruikt. Maar het drukken met losse letters — afzonderlijk vervaardigde letters die voor elke volgende bladzijde opnieuw gerangschikt kunnen worden — vereiste reusachtige hoeveelheden letters en niemand had een techniek ontwikkeld om die te vervaardigen. Dat was weggelegd voor Gutenberg.
Als ervaren metaalbewerker besefte hij dat drukken het best gedaan kon worden met losse letters, niet van aardewerk of hout, maar van metaal. Ze zouden in een vorm gegoten worden, niet gegraveerd of in een oven gebakken worden. Gutenberg had vormen nodig die gebruikt konden worden om alle 26 letters van zijn alfabet — in kleine letters en hoofdletters — te gieten, plus dubbele letters, leestekens en cijfers. Hij berekende dat er in totaal 290 verschillende lettertekens nodig waren, elk met tientallen replica’s.
Aan de slag
Gutenberg koos als de stijl voor zijn boek het Gotische schrift in het Latijn, dat door monniken werd gebruikt bij het overschrijven van de bijbel. Met zijn ervaring in metaalwerk graveerde hij in een klein stalen blok een verhoogd spiegelbeeld van elke letter en elk leesteken, dat wil zeggen, een reliëfbeeld op het oppervlak van het staal (afbeelding 1). Deze stalen stempel werd vervolgens gebruikt om het beeld in een stukje zachter metaal, hetzij koper of brons, te persen. Het resultaat was een getrouwe weergave van de letter die in het zachtere metaal was verzonken, een matrijs genoemd.
De volgende stap betrof een gietvorm, die het produkt was van Gutenbergs genialiteit. De vorm had de grootte van een mannenvuist en was van boven en van onderen open. De matrijs voor een letter werd aan de onderkant van de vorm bevestigd en aan de bovenkant werd er een gesmolten legering in gegoten (afbeelding 2). De legering — tin, lood, antimoon en bismut — koelde snel af en werd vlug hard.
De uit de vorm gehaalde legering droeg aan één kant een verhoogd spiegelbeeld van de letter en werd een type of drukletter genoemd. Het proces werd herhaald totdat het vereiste aantal stuks van die letter was vervaardigd. Vervolgens werd de matrijs uit de vorm verwijderd en door de matrijs van de volgende letter vervangen. Aldus kon er in korte tijd van elke letter en elk leesteken een willekeurig aantal worden geproduceerd. Elk stuk zetsel was even hoog, precies wat Gutenberg nodig had.
Nu kon het drukken beginnen. Gutenberg koos een bijbelpassage die hij wilde kopiëren. Met een zethaak in de hand gebruikte hij letters om woorden te spellen, en hij vormde woorden tot regels tekst (afbeelding 3). Elke regel werd opgevuld, dat wil zeggen, even lang gemaakt. Met behulp van een galei maakte hij regels op tot een kolom tekst, twee kolommen per bladzijde (afbeelding 4).
Deze bladzijde tekst werd op het voetstuk van een pers, een „bed” genoemd, vastgezet en vervolgens met zwarte inkt ingestreken (afbeelding 5). De pers — die volgens hetzelfde principe werkte als een wijnpers — bracht de inkt van het zetsel over op papier. Het resultaat was een gedrukte bladzijde. Vervolgens werd er meer inkt en papier gebruikt en werd het proces herhaald totdat het vereiste aantal kopieën was gedrukt. Aangezien het zetsel uit losse letters bestond, kon het opnieuw worden gebruikt om een andere bladzijde op te maken.
Een meesterstuk van drukkunst
In Gutenbergs drukkersatelier, waar vijftien tot twintig arbeiders werkten, werd in 1455 de eerste gedrukte bijbel voltooid. Er werden ongeveer 180 exemplaren vervaardigd. Elke bijbel bevatte 1282 bladzijden, met 42 regels per bladzijde, gedrukt in twee kolommen. Het binden van de boeken — elke bijbel bestond uit twee delen — en het met de hand rijkelijk versieren van de paginatitels en de beginletter van ieder hoofdstuk werd later buiten Gutenbergs drukkersatelier gedaan.
Kunnen wij ons indenken hoeveel stukken zetsel er nodig waren om de bijbel te drukken? Elke bladzijde bevat ongeveer 2600 lettertekens. Aangenomen dat Gutenberg zes letterzetters had, die elk aan drie bladzijden tegelijk werkten, dan zouden zij zo’n 46.000 stuks nodig hebben. Wij kunnen gemakkelijk begrijpen dat Gutenbergs gietvorm de sleutel bevatte voor het drukken met losse letters.
De mensen stonden versteld toen zij de bijbels vergeleken: Elk woord stond op dezelfde plaats. Dat was onmogelijk met handgeschreven documenten. Günther S. Wegener schrijft dat de 42-regelige bijbel een staaltje van ’zo’n uniformiteit en symmetrie, harmonie en schoonheid was, dat drukkers in alle eeuwen van ontzag vervuld waren voor dit meesterwerk’.
Financieel aan de grond
Fust was echter meer geïnteresseerd in geld verdienen dan in het vervaardigen van een meesterwerk. Het rendement van zijn investering bleef langer uit dan verwacht. De vennoten vervreemden van elkaar, en in 1455 — toen de bijbels bijna klaar waren — executeerde Fust de leningen. Gutenberg was niet in staat het geld terug te betalen en verloor de daaruit voortvloeiende rechtszaak. Hij moest ten minste een gedeelte van zijn drukuitrusting en het zetsel voor de bijbels aan Fust overdragen. Fust begon zijn eigen drukkersbedrijf samen met Gutenbergs vakkundige werknemer Peter Schöffer. Hun firma, Fust en Schöffer, oogstte de goede naam die Gutenberg had verdiend en werd de eerste commercieel succesvolle drukkerij ter wereld.
Gutenberg trachtte zijn werk voort te zetten door een andere drukkerij op te richten. Sommige geleerden schrijven ander gedrukt materiaal daterend uit de vijftiende eeuw aan hem toe. Maar niets evenaarde de grootsheid en de pracht van de 42-regelige bijbel. In 1462 sloeg het noodlot opnieuw toe. Tengevolge van een machtsstrijd binnen de katholieke hiërarchie werd Mainz in de as gelegd en geplunderd. Gutenberg verloor zijn bedrijf voor de tweede keer. Hij stierf zes jaar later, in februari 1468.
Gutenbergs erfenis
Gutenbergs uitvinding verbreidde zich snel. Tegen 1500 waren er drukpersen in zestig Duitse steden en twaalf andere Europese landen. „De ontwikkeling van het drukken kwam neer op een communicatierevolutie”, zegt The New Encyclopædia Britannica. „In de loop van de volgende 500 jaar werden er heel wat verbeteringen aangebracht in de druktechniek, maar de basismethode bleef in wezen hetzelfde.”
Het drukken veranderde het Europese leven, want kennis was niet langer voorbehouden aan de bevoorrechten. Nieuws en informatie begonnen de gewone man te bereiken, die zich meer bewust werd van wat er om hem heen gaande was. Drukken maakte het noodzakelijk dat elk van de nationale talen een geschreven standaardvorm had die iedereen kon begrijpen. Dus werden het Duits, het Engels en het Frans gestandaardiseerd en bewaard. De vraag naar leesmateriaal nam enorm toe. Vóór Gutenberg waren er een paar duizend handschriften in Europa; vijftig jaar na zijn dood waren er miljoenen boeken.
De zestiende-eeuwse Reformatie zou het licht niet hebben gezien zonder het gemechaniseerde drukken. De bijbel werd vertaald in het Duits, Engels, Frans, Italiaans, Nederlands, Pools, Russisch en Tsjechisch, en de drukpers maakte het gemakkelijk om tienduizenden exemplaren uit te geven. Maarten Luther maakte een goed gebruik van de drukpers om zijn boodschap te verbreiden. Hij slaagde in zijn pogingen waar anderen, die vóór Gutenbergs pers leefden, hadden gefaald. Geen wonder dat Luther de drukpers beschreef als Gods manier „om de ware religie over de hele wereld te verbreiden”!
Bewaard gebleven exemplaren van de Gutenbergbijbel
Hoeveel Gutenbergbijbels zijn er bewaard gebleven? Tot voor kort bedroeg het aantal naar men aannam 48 — sommige daarvan incompleet — verspreid over Europa en Noord-Amerika. Een van de meest elegante exemplaren is een perkamentbijbel in de Amerikaanse nationale bibliotheek in Washington D.C. Vervolgens werd er in 1996 een sensationele vondst gedaan: Een gedeelte van de Gutenbergbijbel werd ontdekt in een kerkarchief in Rendsburg (Duitsland). — Zie de Ontwaakt! van 22 januari 1998, blz. 29.
Wat kunnen wij dankbaar zijn dat de bijbel nu betaalbaar is voor iedereen! Dat betekent natuurlijk niet dat wij even een 42-regelige Gutenbergbijbel kunnen gaan kopen! Hoeveel is die waard? Het Gutenbergmuseum in Mainz kocht in 1978 een exemplaar voor 3,7 miljoen mark. Deze bijbel is nu vele malen meer waard dan dat bedrag.
Wat maakt de Gutenbergbijbel uniek? Professor Helmut Presser, voormalig directeur van het Gutenbergmuseum, noemt drie redenen. Ten eerste was de Gutenbergbijbel het eerste boek dat in het Westen met losse letters werd gedrukt. Ten tweede was het de eerste bijbel die ooit werd gedrukt. Ten derde is het een bijbel van adembenemende schoonheid. Professor Presser schrijft dat wij in de Gutenbergbijbel „het toppunt van de Gothische schrijfkunst kunnen zien”.
Mensen van alle culturen zijn dank verschuldigd aan Gutenbergs geniale uitvinding. Hij combineerde het gebruik van gietvorm, legering, inkt en pers. Hij mechaniseerde het drukken en verrijkte de wereld.
[Illustraties op blz. 16, 17]
1. Een stalen stempel werd gebruikt om het letterbeeld in de koperen matrijs te persen
2. Gesmolten legering werd in de gietvorm gegoten. Wanneer de legering eenmaal hard was geworden, droeg het eruit gehaalde zetsel een spiegelbeeld van de letter
3. Het zetsel werd in een zethaak geplaatst om woorden te spellen en een regel tekst te vormen
4. Regels werden op een galei in kolommen opgemaakt
5. De bladzijde tekst werd op het „bed” van de pers geplaatst
6. Een kopergravure van Gutenberg, uit 1584
7. In deze tijd is één exemplaar van de Gutenbergbijbel miljoenen marken waard
[Verantwoording]
Pictures 1-4, 6, and 7: Gutenberg-Museum Mainz; picture 5: Courtesy American Bible Society
[Illustratieverantwoording op blz. 16]
Background: By Permission of the British Library/Gutenberg Bible