De man die de wereld ontsloot — Watchtower ONLINE LIBRARY

De man die de wereld ontsloot

DOOR ONTWAAKT!-CORRESPONDENT IN AUSTRALIË

TOEN er voor het eerst mensen naar de maan gingen, planden zij met wiskundige precisie waar zij heen gingen en hoe zij er zouden komen. En zij konden contact onderhouden met de thuisbasis. Maar toen Fernão de Magalhães’ vijf houten scheepjes — waarvan de meeste een meter of twintig lang waren, qua lengte te vergelijken met een moderne oplegger — in 1519 Spanje verlieten, zeilden ze het onbekende tegemoet. En ze waren totaal alleen.

Magalhães’ reizen behoren tot de stoutmoedigste en dapperste scheepvaartprestaties aller tijden en zijn tekenend voor het Tijdperk der Grote Ontdekkingsreizen — een tijdperk van moed en vrees, opgetogenheid en tragedie, God en de mammon. Laten wij dus in de tijd teruggaan tot omstreeks 1480, toen Fernão de Magalhães in Noord-Portugal werd geboren, en een blik werpen op de opmerkelijke man die de wereld heeft ontsloten en op zijn heroïsche tochten.

Van page tot onverschrokken zeeman

De familie Magalhães behoort tot de adel en dus wordt de nog jonge Fernão, zoals gebruikelijk is, als page naar het koninklijk hof geroepen. Hier krijgt hij onderwijs en hoort tevens uit de eerste hand over de heldendaden van mannen als Christophorus Columbus, die zojuist uit Amerika teruggekeerd is na een westelijke zeeweg naar de legendarische Specerijeilanden (Indonesië) gezocht te hebben. De jonge Fernão droomt al snel van de dag dat ook hij het klapperen van de zeilen boven zijn hoofd kan horen en op zijn gezicht het stuivende water van nog onverkende oceanen zal voelen.

Helaas wordt in 1495 zijn beschermheer, koning Johannes, vermoord en bestijgt hertog Emanuel, die verzot is op rijkdom maar niet op ontdekkingsreizen, de troon. Om de een of andere reden heeft Emanuel een hekel aan de vijftienjarige Fernão en negeert hij jarenlang zijn verzoeken om naar zee te mogen. Maar wanneer Vasco da Gama, beladen met specerijen, uit Indië terugkeert, ruikt Emanuel geld. In 1505 geeft hij Magalhães eindelijk toestemming om naar zee te gaan. Magalhães vertrekt op een Portugese armada naar Oost-Afrika en Indië om Arabische kooplieden de controle over de specerijenhandel te helpen ontworstelen. Daarna vaart hij op een andere militaire expeditie verder oostwaarts, naar Malakka.

Tijdens een schermutseling in Marokko in 1513 raakt Magalhães ernstig gewond aan zijn knie. Als gevolg daarvan is hij voor de rest van zijn leven kreupel. Hij vraagt Emanuel om een verhoging van zijn wedde. Maar Emanuels vijandigheid is niet in het minst afgenomen door Magalhães’ recente prestaties, offers en moed. Hij stuurt hem weg met nauwelijks genoeg voor een karig bestaan als arm edelman.

Op dit dieptepunt in Magalhães’ leven krijgt hij bezoek van een oude vriend, de beroemde zeevaarder João de Lisboa. De twee bespreken manieren om de Specerijeilanden te bereiken door in zuidwestelijke richting te varen, via el paso — een zeestraat die volgens de geruchten Zuid-Amerika doorsnijdt — en dan de oceaan over te steken die Balboa onlangs heeft ontdekt toen hij de landengte van Panama overtrok. Zij geloven dat aan de overkant van die oceaan de Specerijeilanden liggen.

Magalhães hunkert er nu naar te doen wat Columbus niet gelukt is — die westelijke zeeweg naar het Verre Oosten vinden, die naar zijn mening korter is dan de oostelijke route. Maar hij heeft financiële steun nodig. Dus doet hij, nog gekwetst door de hevigheid van Emanuels gramschap, wat Columbus zelf enkele jaren voordien had gedaan — hij wendt zich om steun tot de koning van Spanje.

Zal de Spaanse koning luisteren?

Met opengevouwen kaarten legt Magalhães zijn argumenten voor aan Spanjes jonge soeverein, Karel I, die zeer geïnteresseerd is in Magalhães’ westelijke route naar de Specerijeilanden, want dan zou er geen wederrechtelijk gebruik gemaakt behoeven te worden van de Portugese scheepvaartroutes. Bovendien vertelt Magalhães hem dat de Specerijeilanden wel eens op Spaans gebied zouden kunnen liggen en niet op Portugees gebied! — Zie het kader „Het Verdrag van Tordesillas”.

Karel laat zich overtuigen. Hij geeft Magalhães vijf oude schepen om die voor de expeditie op te kalefateren, stelt hem als kapitein-generaal van deze vloot aan en belooft hem een deel van de winst die de meegebrachte specerijen zullen opbrengen. Magalhães gaat onmiddellijk aan de slag. Maar doordat koning Emanuel in het geniep probeert het project te saboteren, duurt het ruim een jaar voordat de vloot eindelijk klaar is voor de heroïsche tocht.

„De grootste scheepvaartprestatie aller tijden”

Op 20 september 1519 volgen de San Antonio, de Concepción, de Victoria en de Santiago — in die volgorde van grootte — Magalhães’ vlaggeschip, de Trinidad, het op een na grootste schip, als zij naar Zuid-Amerika vertrekken. Op 13 december bereiken zij Brazilië, en onder de majestueuze aanblik van de Pão de Açúcar ofte wel het Suikerbrood varen zij de schitterende baai van Rio de Janeiro binnen voor reparaties en het inslaan van proviand. Dan vervolgen zij hun tocht zuidwaarts naar wat nu Argentinië is, constant op de uitkijk naar el paso, de maar niet in zicht komende doorvaart naar een andere oceaan. Ondertussen worden de dagen kouder en verschijnen er ijsbergen. Uiteindelijk, op 31 maart 1520, besluit Magalhães te overwinteren in de koude haven van San Julián.

De tocht heeft nu al zesmaal zo lang geduurd als Columbus’ eerste oversteek van de Atlantische Oceaan — en nog steeds geen doorvaart! Het peil van het moreel is even laag als de temperatuur in San Julián, en de mannen, onder wie enkele van de kapiteins en officieren, willen vreselijk graag naar huis. Het is geen verrassing als er muiterij uitbreekt. Maar door het snelle, doortastende optreden van Magalhães mislukt die en twee van de aanstokers worden gedood.

De aanwezigheid van vreemde schepen in de haven prikkelt uiteraard de nieuwsgierigheid van de stevig gebouwde — en grote — plaatselijke bewoners. De bezoekers, die zich dwergen voelen naast deze reuzen, noemen dat land Patagonië — van een Spaans woord dat „grote voeten” betekent — en zo wordt het tot op de huidige dag genoemd. Zij zien ook ’zeewolven die qua grootte op kalveren lijken, en zwart met witte ganzen die onder water zwemmen, vis eten en snavels als kraaien hebben’. Ja, u hebt het al geraden — robben en pinguïns!

Op polaire breedten woeden nogal eens plotselinge, hevige stormen, en voordat de winter voorbij is, verliest de vloot voor de eerste keer een schip — de kleine Santiago. Gelukkig wordt de bemanning gered van het aan de grond gelopen wrak. Daarna ploegen de vier resterende schepen, als gehavende motten in de ban van niet-aflatende ijzige stormen, in zuidelijke richting verder in steeds koudere wateren — tot 21 oktober. Dan zijn alle ogen, door het stuivende water en de natte sneeuw heen, op een opening naar het westen gericht. El paso? Ja! Ten langen leste wenden ze de steven en varen de zeestraat in die later Straat Magalhães zal heten! Toch blijft zelfs dit moment van triomf niet zonder smet. De San Antonio verdwijnt opzettelijk in het labyrint van de zeestraat en keert naar Spanje terug.

De drie resterende schepen, geflankeerd door sombere fjorden en met sneeuw bedekte bergtoppen, zoeken koppig hun weg door de kronkelige straat. Ten zuiden ervan bespeuren zij talloze vuren, mogelijk van Indianenkampen, zodat zij dat land Tierra del Fuego ofte wel Vuurland noemen.

De bezoekingen van de Grote Oceaan

Na vijf afschuwelijke weken zeilen zij een oceaan op die zo vredig is dat Magalhães hem de Pacífico noemt. De mannen bidden, zingen gezangen en vuren ter ere van hun overwinning hun kanonnen af. Maar hun euforie is van korte duur. Er wachten hun nog grotere weeën dan wat zij tot dusver doorgemaakt hebben, want dit is niet de kleine zee die zij verwachtten — deze zee gaat verder en verder en verder, en de mannen worden hongeriger en zwakker en zieker.

Antonio Pigafetta, een onversaagde Italiaan, houdt een journaal bij. Hij schrijft: „Op woensdag, de achtentwintigste november 1520, . . . voeren wij de Pacífico op, waar wij drie maanden en twintig dagen bleven zonder proviand in te nemen . . . Wij aten alleen oude scheepsbeschuit die verkruimeld was en vol maden zat en stonk naar het vuil dat de ratten erop hadden achtergelaten . . ., en wij dronken water dat geel en bedorven was. Wij aten ook de ossehuiden . . ., zaagsel, en ratten die een halve kroon per stuk kostten en waarvan er bovendien niet genoeg waren.” Terwijl frisse passaatwinden hun zeilen doen bollen en er helder water onder hun kiel door glijdt, liggen de mannen dan ook weg te kwijnen door scheurbuik. Tegen de tijd dat zij op 6 maart 1521 de Marianen bereiken, zijn er negentien gestorven.

Maar hier slagen zij er door vijandelijkheden met de eilandbewoners slechts in een klein beetje vers voedsel te bemachtigen voordat zij verderzeilen. Ten slotte krijgen zij op 16 maart de Filippijnen in zicht. Eindelijk kunnen alle mannen goed eten, rusten en hun gezondheid en kracht herwinnen.

Een tragedie — De droom is ten einde

Magalhães, die een diepreligieus man is, bekeert daar veel plaatselijke bewoners en hun heersers tot het katholicisme. Maar zijn ijver wordt ook zijn ondergang. Hij raakt betrokken bij een conflict tussen twee stammen en valt, met slechts zestig man, zo’n 1500 inboorlingen aan, in de overtuiging dat kruisboog, musket en God hem de overwinning garanderen. In plaats daarvan worden hij en een aantal van zijn mannen gedood. Magalhães is ongeveer 41 jaar. De loyale Pigafetta klaagt: ’Zij hebben onze spiegel, ons licht, onze steun en onze ware gids gedood.’ Enkele dagen later worden zo’n 27 officieren die slechts vanuit de veiligheid van hun schepen hadden toegekeken, ter dood gebracht door eens vriendelijke opperhoofden.

Toen Magalhães stierf, viel hij in bekende wateren. Iets naar het zuiden lagen de Specerijeilanden en iets naar het westen lag Malakka, waar hij in 1511 had gevochten. Indien hij, zoals sommige historici denken, na de slag op Malakka naar de Filippijnen is gevaren, dan heeft hij inderdaad de aardbol rondgevaren — zij het uiteraard niet op één reis. Hij had de Filippijnen zowel vanuit het oosten als vanuit het westen bereikt.

Thuisreis door rampen geteisterd

Daar er nu nog zo weinig mannen over zijn, is het onmogelijk drie schepen te bemannen en dus brengen zij de Concepción tot zinken en varen met de resterende twee schepen naar hun uiteindelijke bestemming, de Specerijeilanden. Na vol geladen te zijn met specerijen gaan de twee schepen dan uiteen. De bemanning van de in slechte staat verkerende Trinidad wordt echter door de Portugezen overmeesterd en gevangengezet.

Maar de Victoria, onder bevel van de ex-muiter Juan Sebastián de Elcano, ontsnapt. Alle havens op één na vermijdend, riskeren zij de Portugese route rond Kaap de Goede Hoop. Niet stoppen voor proviand is echter een kostbare strategie. Wanneer zij eindelijk op 6 september 1522 Spanje bereiken — drie jaar na hun vertrek — hebben slechts achttien zieke, uitgemergelde mannen de tocht overleefd. Niettemin zijn zij onbetwist de eersten die de aarde rondgevaren zijn. En De Elcano is een held. Hoe ongelofelijk het ook mag klinken, de 26 ton specerijen die de Victoria aan boord heeft, zijn voldoende om de kosten van de hele expeditie te dekken!

Magalhães’ naam leeft voort

Jarenlang wordt Magalhães de hem toekomende plaats in de geschiedenis ontzegd. Beïnvloed door de verslagen van de muitende kapiteins bekladden de Spanjaarden zijn naam en zeggen dat hij hardvochtig en incompetent was. De Portugezen noemen hem een verrader. Helaas is zijn logboek bij zijn dood verdwenen, vermoedelijk vernietigd door degenen die erdoor aan de kaak gesteld zouden zijn. Maar dank zij de niet klein te krijgen Pigafetta — een van de achttien die de reis rond de wereld hebben voltooid — en zo’n vijf andere leden van de expeditie hebben wij op zijn minst enig verslag van deze tragische maar bijzondere tocht.

Mettertijd herzag de geschiedenis haar oordeel en thans krijgt de naam Magalhães de eer die hem toekomt. Een zeestraat draagt zijn naam, evenals de Magalhãese Wolken — twee onregelmatige zuidelijke sterrenstelsels die voor het eerst door zijn bemanning werden beschreven — en de ruimtesonde Magellan. En natuurlijk heeft men in veel talen de naam van de grootste oceaan ter wereld — de Pacific — aan Magalhães te danken.

Inderdaad, „er zou geen menselijke reis van zo groot belang meer gemaakt worden totdat 447 jaar later de Apollo 11 op de maan landde”, schrijft Richard Humble in The Voyage of Magellan. Waarom was de reis zo belangrijk? Ten eerste omdat erdoor werd bewezen dat Amerika geen deel uitmaakte van Azië noch er dichtbij lag, zoals Columbus had gedacht. Ten tweede wees aan het eind van de reis een verschil in datum van een dag op de noodzaak van een internationale datumlijn. En tot slot, aldus wetenschapspublicist Isaac Asimov, bleek eruit dat de aarde een bol is. Ja, wat dit laatste betreft heeft Magalhães op een praktische manier bewezen wat de bijbel zelf al 2250 jaar had gezegd (Jesaja 40:22; vergelijk Job 26:7). Ongetwijfeld zou de diepreligieuze man die de wereld ontsloot, daar blij om geweest zijn.

[Kader op blz. 14]

Het Verdrag van Tordesillas

Toen zich een uitgestrekte wereld voor hen opende, kwamen Portugal en Spanje bij verdrag overeen de handels- en soevereine rechten over de nieuwe gebieden te delen. Daarom trokken zij op aanwijzing van de pausen Alexander VI en Julius II van noord naar zuid een lijn door wat thans Brazilië is. Ten oosten van deze lijn ontdekte gebieden zouden van Portugal zijn, de overige van Spanje. Magalhães was zo onverstandig tegenover de Portugese koning Emanuel te suggereren dat wanneer deze lijn via de polen op de andere kant van de aardbol werd geprojecteerd, de Specerijeilanden wel eens binnen Spanjes gebied zouden kunnen vallen. Deze eerlijke opmerking, gebaseerd op het heersende denkbeeld van een veel kleinere Grote Oceaan, leverde hem een felle reprimande op. Ironisch genoeg heeft Magalhães zelf bewezen dat hij het bij het verkeerde eind had. Niettemin gaf zijn overtuiging hem een reden te meer om de steun van de koning van Spanje te zoeken.

[Kader/Illustratie op blz. 15]

Wat een zeeman eertijds doormaakte

Vooral op de langere ontdekkingsreizen — die vaak jaren duurden — was het leven voor de eenvoudige matroos geen idyllische cruise. Hier volgt slechts een greep uit de bezoekingen van de zeeman:

• Erbarmelijk krappe onderkomens en gebrek aan privacy

• Vaak wrede straffen, afhankelijk van de luimen van de kapitein

• Scheurbuik en de dood door gebrek aan vitamine C

• De dood door schipbreuk, honger, dorst, blootstelling aan de elementen, inboorlingen

• Dysenterie of tyfus door vuil en bedorven drinkwater

• Voedselvergiftiging door rot, besmet voedsel

• Rattebeetziekte, door de tanden van hongerige ratten

• Vlektyfus, door grote aantallen luizen op vuile lichamen en kleding

• In het geheel een kans van vijftig procent om levend thuis te komen

[Verantwoording]

Century Magazine

[Kaart/Illustraties op blz. 16, 17]

(Zie publicatie voor volledig gezette tekst)

Magalhães’ tocht, 1519–1522

⇦••• Route □ Begin- en eindpunt

Straat Magalhães

Magalhães sneuvelde op de Filippijnen

Laatste etappe gevaren door Juan Sebastián de Elcano

[Illustraties]

Fernão de Magalhães

De „Victoria”, het eerste schip dat de aardbol rondgevaren is. Van zijn vijf schepen was dit het op een na kleinste met een 45-koppige bemanning. Het schip was zo’n 21 meter lang

Navigatie-instrumenten: Het uurglas mat de tijd, terwijl met het astrolabium bepaald werd op welke breedte het schip zich bevond

[Verantwoording]